Ujazd, zamek biskupi (ruiny)

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Ujazd, pow. strzelecki, woj. opolskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: okręg biskupi Ujazd (biskupstwo wrocławskie); następnie m.in. księstwo opolskie (po transakcji z 1443 r.); klucz ujazdowski.
• Nazwy historyczne: Ujazd (niem. Ujest); zapisy: 1222 – Viasd; 1245 – Viazd.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

W północnej części miasta, na krawędzi niewielkiej podmokłej doliny, na zachód od kościoła św. Andrzeja.

Wybór źródeł do dziejów miasta i zamku

• 1222 – książę Kazimierz I opolski zezwolił biskupowi wrocławskiemu Wawrzyńcowi na osadzanie chłopów na prawie niemieckim lub innym w należącym do biskupa okręgu Ujazd (in territorio beati Iohannis in Viasd) (SUb, I, nr 222)
• 1223 – biskup Wawrzyniec polecił swojemu nyskiemu wójtowi Walterowi lokację wsi i ośrodka targowego w biskupim okręgu Ujazd (SUb, I, nr 225)
• 1235–1239 – poświadczony Ujazd jako wzorcowy ośrodek dla lokacji wsi Klucz (SUb, II, nr 105, 158)
• 1245 – w bulli protekcyjnej papieża Innocentego IV dla biskupstwa wrocławskiego wymieniona villa Viazd (SUb, II, nr 287)
• 1255, 1261 – biskup Tomasz I wystawił dokumenty w Ujeździe (SUb, III, nr 144, 145, 361)
• 1260 – wzmiankowane miasto (civitas) biskupie Ujazd (SUb, III, nr 335)
• 1272 – biskup Tomasz II wystawił dokumenty w Ujeździe (SUb, IV, nr 159, 160)
• 1283–1290 – Stanisław, prokurator biskupi w Ujeździe (SUb, V, nr 45, 472)
• 1291 – Piotr, prokurator biskupi w Ujeździe (SUb, VI, nr 462)
• 1297 – biskup Jan wystawił dokumenty w Ujeździe, świadkował tamtejszy prokurator biskupi Rudolf (SUb, VI, nr 298, 318)
• 1305 – wzmiankowane wsie należące do prokuratorii biskupiej w Ujeździe (CDS, XIV, s. 91–93)
• 1306–1315 – biskup Henryk wystawił dokumenty w Ujeździe (RS 2894, 2964, 3486)
• 1327–1338 – wystawił tu dokumenty biskup Nankier (RS 4624, 5497, 6075, 6095, 6096)
• 1344 – wystawił tu dokumenty biskup Przecław (RŚl, I, nr 179)
• 1370 – w wyniku pojednania między biskupem Przecławem a księciem Bolkiem III opolskim Karol IV Luksemburski zobligował biskupa do zburzenia wszelkich budowli i fortyfikacji wzniesionych w czasie konfliktu w Ujeździe (czu Ujesd gebüwet und gevestet hette) (LuBS, II, s. 369)
• 1385 – Leopold von Zedlitz sprzedał Janowi von Czornberg wójtostwo w Ujeździe z uposażeniem (AAWr., sygn. KK 35; Lagerbuch, nr 1344)
• 1386 – Jerzy Nassengneffe, prokurator w Ujeździe (CDS, XXXVI, s. 22)
• 1401 – wystawił tu dokument biskup Wacław (AAWr., sygn. KK 37)
• 1411 – Stefan, prokurator biskupi klucza ujazdowskiego (AAWr., sygn. 03.05.1411)
• 1416 – Piotr i Mikołaj, wójtowie w Ujeździe (AAWr., sygn. LL 19)
• 1419–1420 – wystawił tu dokumenty biskup Konrad; wymieniony Hartman, biskupi sędzia dworski w Ujeździe (AAWr., sygn. KK 38; sygn. 18.12.1420)
• 1426 – wójt dziedziczny Piotr sprzedał wójtostwo Mikołajowi von Halbendorf; wymieniony biskupi sędzia dworski Mikołaj Buchwald (AAWr., sygn. KK 39)
• 1427 – wystawił tu dokument biskup Konrad (AAWr., sygn. KK 40)
• 1440 – Mikołaj Brzezinka, sędzia dworski (AAWr., sygn. KK 42)
• 1443 – biskup Konrad IV sprzedał księciu opolskiemu Bolkowi V miasteczko Ujazd z twierdzą (festen), okręgiem i przynależnościami (LuBS, II, s. 370–371)
• 1461–1466 – spór o klucz ujazdowski (Halt Ujest) oraz miasteczko i twierdzę Ujazd (Veste und Städtchen); biskup wykupił dobra, a w 1465 r. sprzedał je z prawem wykupu za 2500 guldenów księciu oświęcimsko-gliwickiemu Janowi (LuBS, II, s. 372–376; AAWr., sygn. KK 43; sygn. 30.12.1465)
• 1478 – dokument w Ujeździe wystawił książę oświęcimsko-gliwicki Jan (LuBS, I, s. 455)
• 1500 – biskup Jan Roth oświadczył, że wójt ujazdowski Mikołaj z Bierawy przejął od księżnej Barbary zastawione miasteczko i zamek (Feste) Ujazd; następnie biskup przekazał je Mikołajowi i Zofii w dożywocie (AAWr., sygn. KK 49; sygn. 31.03.1500)
• 1502 – Mikołaj z Bierawy i Zofia zobowiązali się do przestrzegania postanowień dokumentu dożywocia po uzyskaniu zgody kapituły (AAWr., sygn. KK 49)
• 1509 – Mikołaj z Bierawy z żoną Zofią sprzedali wójtostwo biskupowi Janowi Turzo; biskup przekazał im je następnie w dożywocie za 800 guldenów (AAWr., sygn. KK 50, 51)
• 1517 – wójt Mikołaj z Bierawy uzyskał jeszcze pewne dobra od biskupa Jana Turzo (Wetzel 1866, s. 14–15)
• 1521 – Mikołaj z Bierawy z Ujazdu (AAWr., sygn. 25.10.1521)
• 1524 – biskup Jakub sprzedał Mikołajowi z Bierawy klucz ujazdowski, zastrzegając sobie jurydykę sądową (Wetzel 1866, s. 15)
• 1554 – zmarł dziedzic klucza ujazdowskiego Mikołaj, syn Mikołaja z Bierawy (Wetzel 1866, s. 15)
• 1574 – synowie Mikołaja (II) z Bierawy złożyli hołd lenny biskupowi Marcinowi (Wetzel 1866, s. 15)
• 1592 – Ujazd kupił Sambor Dlugomil (Wetzel 1866, s. 15)
• 1609 – Jan Dlugomil sprzedał Ujazd biskupiemu staroście krajowemu (Wetzel 1866, s. 15)

Historia budowlana obiektu

W świetle wyników badań Jerzego Romanowa przeprowadzonych w 1978 r. najstarszym elementem zamku, datowanym ogólnie na XIII w., ma być wieża zbudowana z kamienia na planie zbliżonym do kwadratu o boku ok. 8,4 m, z narożnymi przyporami.

Faza I: wieża i obwód kamienny

Z pierwszą fazą zamku identyfikowany jest także mur obwodowy, sprzężony z wieżą, do której dobijał na wysokości przypór północnej i południowej. W partii fundamentowej mur o grubości 2,2 m zbudowany był z dużych eratyków granitowych oraz łamanych kamieni bazaltowych i wapiennych, spajanych silną zaprawą wapienną. Mur wzniesiono na planie prostokąta o zaokrąglonych narożach, lekko wybrzuszonych kurtynach i wymiarach 31,5 × 23,0 m. Brama wjazdowa była zlokalizowana we wschodniej kurtynie muru, na osi wschodniej ściany wieży. Zamek otoczony był podwójnym systemem wałów i fos.

Faza II: przebudowa z użyciem cegły, palatium i nowa brama

W drugiej fazie użytkowej obiekt przebudowano z użyciem cegły palcówki. W tym czasie podwyższono mury obwodowe, a w narożniku południowo-wschodnim oraz wzdłuż wschodniej kurtyny wybudowano prostokątny w planie, jednoprzestrzenny budynek. Jego ściany o grubości ok. 1,6 m były sprzężone z murem kurtynowym, który przewyższały. Obiekt ten został zinterpretowany jako pozostałości kilkupiętrowego reprezentacyjnego domu mieszkalnego – palatium. W wyniku rozbudowy zamku zlikwidowano dawną bramę, natomiast nową, o szerokości 2,1 m, założono w północnej kurtynie muru obwodowego, na północ od domu mieszkalnego.

Według J. Romanowa przebudowa mogła nastąpić na przełomie XIII i XIV w. lub na początku XV w. Materiałem datującym były pozyskane podczas badań wykopaliskowych nieliczne fragmenty ceramiki, wśród których występują ułamki sugerujące przyjęcie datowania przebudowy zamku na XV w.

Faza III: założenie renesansowe i nowożytne (2 ćwierć XVI w.)

Z trzecią fazą użytkową wiąże się budowa renesansowego założenia datowanego na 2 ćwierć XVI w. W tym czasie zniwelowano fortyfikacje ziemne, a dawną wieżę rozebrano, z wyjątkiem ściany zachodniej (i częściowo południowej), która stanowiła element kurtyny murów obwodowych. Wzdłuż kurtyn murów obwodowych wzniesiono budynki z piwnicami krytymi kolebami, natomiast na poziomie parteru zbudowano dwór z przelotową sienią.

Zamek, gruntownie przebudowywany w XVIII i XIX w., uległ zniszczeniu w czasie działań wojennych w 1945 r., po których popadł w ruinę.

Chronologia: zamek biskupi z XIII-XIV w., przebudowany w XV i XVI w., a następnie w XVIII i XIX w.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb I, nr 222, 225; SUb II, nr 105, 158, 287; SUb III, nr 144, 145, 335, 361; SUb IV, nr 159, 160; SUb V, nr 45, 472; SUb VI, nr 462, 298, 318; CDS XIV, s. 91–93; CDS XXXVI, s. 22; RS 2894, 2964, 3486, 4624, 5497, 6075, 6095, 6096; RŚl I, nr 179; LuBS II, s. 369, 370–371, 372–376; LuBS I, s. 455; AAWr., sygn. KK 35, KK 37, KK 38, KK 39, KK 40, KK 42, KK 43, KK 49, KK 50, KK 51; Lagerbuch, nr 1344; Wetzel 1866, s. 14–15; Katalog Zabytków 1961, s. 49, 52; Grundmann 1982, s. 166; Kajzer, Kołodziejski, Salm 2001, s. 515; Romanow 2002, s. 118–124.

@techreport{aawr_aab,

title = {AAWr = Archiwum Archidiecezjalne we Wroc\lawiu},

author = {AAWr},

institution = {Archiwum Archidiecezjalne we Wroc\lawiu},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kajzer_kolodziejczyk_salm_2001,

title = {Leksykon zamk\'{o}w w Polsce},

author = {J. Kajzer and S. Ko\lodziejczyk and J. Salm},

year  = {2001},

date = {2001-01-01},

urldate = {2001-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{KZS07Opolskie,

title = {KZS VII = Wojew\'{o}dztwo opolskie. Katalog zabytk\'{o}w sztuki w Polsce, tom VII},

author = {T. Chrzanowski and M. Kornecki},

year  = {1961},

date = {1961-01-01},

urldate = {1961-01-01},

publisher = {Katalog zabytk\'{o}w sztuki w Polsce, t. 7},

address = {Warszawa},

note = {s. 49, 52},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{Romanow2002Ujazd,

title = {Zamek w Uje\'{z}dzie (wojew\'{o}dztwo opolskie)},

author = {J. Romanow},

year  = {2002},

date = {2002-01-01},

journal = {Tarnog\'{o}rski Rocznik Muzealny},

volume = {1},

pages = {118\textendash124},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{\ssCDS14,

title = {CDS XIV = Codex Diplomaticus Silesiae, Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis, Bd. XIV},

author = {14 CDS},

editor = {H. Markgraf and W. Schulte},

url = {https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144585},

year  = {1889},

date = {1889-01-01},

urldate = {1889-01-01},

publisher = {Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis},

address = {Breslau},

note = {tak\.{z}e skr\'{o}towo jako LfeV; Lf; LF},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RSIV\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29,

title = {CDS XXIX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. XXIX: 1334-1337 (RS nr 5279-6020)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bell\'{e}e},

year  = {1923},

date = {1923-01-01},

urldate = {1923-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29b,

title = {CDS XXX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342, Bd. XXX (RS nr 6021-6988)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bellee},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

publisher = {Breslau},

series = {Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. XXX},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS36b,

title = {CDS XXXVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Neisse. 1, Stadt Neisse, Bd. XXXVI},

editor = {Erich Graber},

year  = {1933},

date = {1933-01-01},

urldate = {1933-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLuB,

title = {LuB 2 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter. Bd. 2},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Th. Leipzig},

volume = {II},

address = {Leipzig},

note = { alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub01,

title = {SUb I = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. I: 971-1230},

editor = {H. Appelt and W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109853},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

urldate = {1963-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub05,

title = {SUb V = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. V: 1282-1290},

author = {V SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06b,

title = {SUb IV = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. IV: 1267-1281},

author = {IV SUB},

editor = {W. Irgang},

year  = {1988},

date = {1988-01-01},

urldate = {1988-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{Wetzel1866,

title = {Geschichte der Stadt, Herrschaft und Festung Cosel},

author = {A. Wetzel},

year  = {1866},

date = {1866-01-01},

publisher = {NA},

address = {Berlin},

note = {NA},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{βR\'{S}l_1,

title = {R\'{S}l I = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. I, 1343-1348},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1975},

date = {1975-01-01},

urldate = {1975-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}