Wały (gm. Brzeg Dolny), motte

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Brzeg Dolny, pow. wołowski, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie.
• Nazwy historyczne: Wały (niem. Reichwald), zapisy: 1286 – Rychenwald maiora; 1300 – Rychinwald; 1425 – Reichenwalde minor.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Wśród płaskich i podmokłych łąk, na północny zachód od zachodniego krańca wsi. Obiekt zachowany jako kopiec założony na planie koła o średnicy u podstawy ok. 28 m, u góry ok. 19,5-20,5 m i wysokości ok. 2-2,5 m. Kopiec otacza mokra fosa, która w części północnej ma szerokość ok. 7,5 m, natomiast w części południowej dochodzi do 22-24 m.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1286 – Henryk IV wrocławski podarował swojemu bartnikowi i jego następcom za wierne służby dobra Rychenwald maiora (SUb, V, nr 277)
• 1300 – Rychinwald z 40 łanami (CDS XIV, B, 156)
• 1328 – Poppo von Haugwitz wraz z matką Irmetrudą, wdową po Merbocie Haugwitzu, zapisali cystersom lubiąskim łan ziemi we wsi z prawem rybołówstwa w Odrze (RS 4726)
• 1342 – dobra Hogera Prittwitza, które nabyli Henryk z Radecza i Piotr Halbendorf (RF, III, 2088; SR 6826)
• 1345-1355 – dobra braci Mikołaja, Konrada i Jana Reinsbergów, którzy w 1352 r. sprzedali wieś Mikołajowi de Strelicz (RF, III, 2087-2088; RŚl, III, nr 155)
• 1362 – Konrad von Reinsberg sprzedał dobra Popponowi von Haugwitz (RF, III, 2089)
• 1395 – podział dóbr między braćmi Haugwitzami, Wały otrzymał Jan zw. Kranz (RF, I, 244)
• 1403 – Mikołaj Skal wraz z siostrami wykazali, że Wały to ich dobra dziedziczne (RF, I, 242)
• 1408 – Jadwiga, córka Jana Haugwitza zw. Kranz, przekazała dobra Janowi Borschnitzowi (RF, I, 244; III, 2090)
• 1425 – wzmiankowana wieś Reichenwalde minor (KPW, nr 153)
• 1445 – Jan von Borschnitz sprzedał braciom Kilianowi i Popponowi von Haugwitz sołectwo (RF, III, 2089)
• 1449 – Barbara, córka zmarłego Mulicha Haugwitza, sprzedała Kilianowi i Popponowi von Haugwitz wieś Wały i inne dobra w okręgach wrocławskim i średzkim (Haugwitz 1910, s. 185)
• 1471 – Zygmunt von Haugwitz sprzedał Maciejowi Haugwitzowi dobra Wały (RF, III, 2092)
• 1497 – podział dóbr między braćmi von Haugwitz z Kręska, Wały i Radecz otrzymał najstarszy Mikołaj (Haugwitz 1910, s. 192)
• 1499 – Mikołaj von Haugwitz, kanonik kolegiaty św. Krzyża we Wrocławiu, sprzedał Janowi Poppelauowi dobra i wieś Wały (RF, III, 2092)
• 1510 – Jan Poppelau sprzedał dobra Mikołajowi Schewitzowi (RF, III, 2092)
• 1522 – Mikołaj Schewitz sprzedał wieś Janowi Poppelauowi (RF, III, 2092-2093)
• 1545 – Hieronim Poppelau ze Stabłowic sprzedał rycerzowi Mikołajowi Schewitzowi dobra Wały (RF, III, 2093)
• 1548 – dobra posiadał Mikołaj Schewitz (APWr., AmWr., C 22, f. 18)
• 1550 – Mikołaj i Maciej Schewitzowie zrezygnowali z dóbr na rzecz brata Jana (RF, III, 2093)

Historia budowlana obiektu

Obiekt w Wałach zachował się w postaci nasypu założonego na planie koła, o średnicy u podstawy ok. 28 m, u góry ok. 19,5–20,5 m i wysokości ok. 2–2,5 m. Kopiec otacza mokra fosa, która w części północnej ma szerokość ok. 7,5 m, natomiast w części południowej dochodzi do 22–24 m.

W centralnej części plateau znajduje się dodatkowy nasyp o średnicy ok. 7,5 m i wysokości do 1 m, interpretowany jako relikt podsypu pod nowożytną altanę. Badania wiertnicze wykazały, że centralną część kopca zajmował drewniany budynek, prawdopodobnie o konstrukcji ramowej, który uległ spaleniu. Jako jego ruinę oraz pozostałości związanego z nim poziomu użytkowego zinterpretowano ciemnobrunatną próchnicę o miąższości 0,2–0,4 m, zalegającą w centralnej części plateau, a także czytelną przy krawędziach kopca warstwę sypkiej brązowej gliny i polepy.

Budynek ten był prawdopodobnie częściowo zagłębiony w sztuczny nasyp kopca, niewykluczone jednak, że otaczał go gliniano-piaszczysty wał usypany przy krawędzi plateau. Profil obiektu wskazuje, że konstrukcja mogła mieć szerokość ok. 12 m. Przypuszczalnie w XIX w. plateau kopca zostało wyrównane przez nawiezienie warstwy jałowego żółtego piasku, z którego w części centralnej usypano również wspomniany kopczyk, stanowiący podwalinę altany.

Podczas badań wiertniczych i powierzchniowych pozyskano niewielki zespół ceramiki naczyniowej, datowany na XIV–XV w.

Chronologia: grodzisko stożkowate z XIV-XV w.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb V, nr 277; CDS XIV, B, 156; RS 4726; SR 6826; RŚl III, nr 155; KPW, nr 153; RF I, 242, 244; RF III, 2087-2093; Haugwitz 1910, s. 185, 192; APWr., AmWr., C 22, f. 18; Hellmich 1930, s. 42; Hellmich 1932, s. 21; Antoniewicz, Wartołowska 1964, s. 45; Kaletyn 1965, s. 286; Kaletyn 1966, s. 215; Kaletyn 1974, s. 340; Kaletyn 1978, s. 257; Kaletyn 1980, s. 258; Kaletyn 1981, s. 273; Pawłowski 1978, s. 359; Prus 1994, s. 859-860; Nowakowski 2017, s. 452-453; Nowakowski 2023, s. 267-268.

@book{Bimler1942,

title = {Die schlesischen Massiven Wehrbauten, Bd. III: F\"{u}rstentum Oels-Wohlau},

author = {K. Bimler},

year  = {1942},

date = {1942-01-01},

urldate = {1942-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{cetwinski1982b,

title = {Rycerstwo \'{s}l\k{a}skie do ko\'{n}ca XIII w.: biogramy i rodowody},

author = {Marek Cetwi\'{n}ski},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{chorowska_2003,

title = {Rezydencje \'{s}redniowieczne na \'{S}l\k{a}sku. Zamki, pa\lace, wie\.{z}e mieszkalne},

author = {Ma\lgorzata Chorowska},

year  = {2003},

date = {2003-01-01},

urldate = {2003-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1984,

title = {Zamki w Polsce},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{Hellmich1930,

title = {Schlesische Wehranlagen},

author = {Max Hellmich},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

journal = {Altschlesien},

volume = {3},

pages = {40\textendash41},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{Kozaczewski1955Uraz,

title = {Zamek \'{s}redniowieczny w Urazie},

author = {T. Kozaczewski},

year  = {1955},

date = {1955-01-01},

journal = {Sprawozdania Wroc\lawskiego Towarzystwa Naukowego},

volume = {8},

number = {dodatek 4},

pages = {1\textendash22},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Lutsch1889,

title = {Verzeichnis der Kunstdenkm\"{a}ler der Provinz Schlesien. Bd. II: Kunstdenkm\"{a}ler des Regierungsbezirks Breslau},

author = {H. Lutsch},

year  = {1889},

date = {1889-01-01},

urldate = {1889-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{MlynarskaKaletynowa2005Uraz,

title = {Z zagadnie\'{n} zarz\k{a}du terytorialnego \'{S}l\k{a}ska w XIII wieku. Nowe kasztelanie: na \'{S}l\k{e}\.{z}y, w Urazie i Ole\'{s}nicy},

author = {M. M\lynarska-Kaletynowa},

year  = {2005},

date = {2005-01-01},

journal = {Archaeologia Historica Polona},

volume = {15/2},

pages = {129\textendash132},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Muller1837,

title = {Vaterl\"{a}ndische Bilder, in einer Geschichte und Beschreibung der alten Burgfesten und Ritterschl\"{o}sser Schlesiens},

author = {K. A. M\"{u}ller},

year  = {1837},

date = {1837-01-01},

urldate = {1837-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{nowakowski2023,

title = {Zamki i dwory ksi\k{e}stwa wroc\lawskiego od XIII do XVI wieku},

author = {D. Nowakowski},

year  = {2023},

date = {2023-01-01},

urldate = {2023-01-01},

pages = {149\textendash152},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{pilch1962,

title = {Zabytki Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch and K. Pilch},

year  = {1962},

date = {1962-01-01},

urldate = {1962-01-01},

address = {Wroc\law-Warszawa-Krak\'{o}w},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Pilch1978,

title = {Zabytki architektury Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{Rodriguez1980Uraz,

title = {Dokumentacja wybranych dzie\l architektury na \'{S}l\k{a}sku. Zamek w Urazie},

author = {M. Rodriguez},

year  = {1980},

date = {1980-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {KHASiT Politechniki Wroc\lawskiej},

note = {archiwum KHASiT Politechniki Wroc\lawskiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RSIV\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RS V\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29b,

title = {CDS XXX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342, Bd. XXX (RS nr 6021-6988)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bellee},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

publisher = {Breslau},

series = {Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. XXX},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLuB,

title = {LuB 2 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter. Bd. 2},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Th. Leipzig},

volume = {II},

address = {Leipzig},

note = { alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@article{\ssRWN,

title = {RWN = Registrum villarum, allodiarum et jurium ducatus Wratislaviensis et districtus Nampslaviensis},

editor = {G.A. Stenzel},

year  = {1843},

date = {1843-01-01},

urldate = {1843-01-01},

journal = {\"{U}bersicht der Arbeiten und Ver\"{a}nderungen der Schlesischen Gesellschaft f\"{u}r Vaterl\"{a}ndische Kultur im Jahre 1842},

pages = {60-141},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{\ssSub01,

title = {SUb I = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. I: 971-1230},

editor = {H. Appelt and W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109853},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

urldate = {1963-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub05,

title = {SUb V = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. V: 1282-1290},

author = {V SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{Weczerka1977,

title = {Handbuch der Historischen St\"{a}tten \textendash Schlesien},

author = {H. Weczerka},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

address = {Stuttgart},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{βRF,

title = {RF = Repertorium Frobenianum (Repertorium Investiturarum in Praediis Ducatus Vratislaviensis, quae in Libris eiusdem Cancellariae continentur), t. 1-4},

note = {APWr., Akta miasta Wroc\lawia, sygn. C 24/I\textendashIV},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_3,

title = {R\'{S}l III = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. III, 1355-1357},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1990},

date = {1990-01-01},

urldate = {1990-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

Dokumentacja w ramach projektu „Od grodu do zamku”