Żerkówek (gm. Brzeg Dolny), motte

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: Żerkówek (ob. Żerków), gm. Brzeg Dolny, pow. wołowski, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie.
• Nazwy historyczne: Żerkówek (niem. Klein Sürchen); w źródłach: Sirchov (1308), Syrchow (1353), Sirchaw (1389, 1411) i in.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Obiekt położony wśród podmokłych łąk, około 0,2 km na północ od dawnego majątku (tabl. 26:f). Zachowane grodzisko ma formę niskiego kopca (nasypu) otoczonego fosą, częściowo zasypaną od strony południowej; od północy fosa jest przecięta słabo widoczną groblą.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1308 – Henryk III głogowski zwolnił z wszelkich obciążeń dobra Merbota von Haugwitz, w tym allodium Sirchov (RS 3007)
• 1316/17 – wrocławska rada miejska nałożyła kary na rzemieślników, którzy nie wyruszyli na wyprawę przeciwko zamkowi budowanemu (castrum edificandum) przez Merbota von Haugwitz (RSB, s. 40; Goliński 2014, s. 817-818)
• 1353 – 6-łanowe allodium Syrchow (RWN, s. 105)
• 1366 – Merbot von Haugwitz przekazał w oprawie Małgorzacie, żonie swojego syna Merbota, folwark Żerkówek (Haugwitz 1910, s. 170)
• 1389 – Merbot von Haugwitz zrezygnował na rzecz Kriega von Haugwita z folwarku Sirchaw z karczmą i ogrodem (RF, IV, 2613)
• 1398 – Dytko von Haugwitz w imieniu swoim i brata Fryderyka przekazał Pawłowi z Samborza 5 1/2 grzywny rocznego czynszu na dobrach w Żerkówku, Warzyniu i Radeczu (Haugwitz 1910, s. 175)
• 1398 – Mulich i Krieg Haugwitzowie przekazali braciom Fryderykowi i Dytkowi folwark Żerkówek (Haugwitz 1910, s. 175)
• 1411 – bracia Fryderyk i Dytko von Haugwitz zrezygnowali na rzecz braci Konrada i Henryka Skalów z folwarku Sirchaw (RF, IV, 2613)
• 1456 – Mikołaj Schenke z Kurowa przekazał Henrykowi Klausowi ze Strachocina wszystkie swoje dobra w Żerkówku (RF, IV, 2613)
• 1460 – Henryk Klaus ze Strachocina sprzedał braciom Maciejowi i Janowi von Haugwitz wszystkie prawa do dóbr w Żerkówku (Haugwitz 1910, s. 187)
• 1460-1463 – dobra posiadali Maciej i Jan Haugwitzowie; w 1463 r. zawarli ugodę w sprawie podziału dóbr po ojcu, a Żerkówek otrzymał Maciej (RF, IV, 2613, 2616; APWr., Rep. 1b, nr 178 [437b])
• 1464 – Maciej Haugwitz sprzedał Baltazarowi Tscheschke wszystkie dobra w Żerkówku (RF, IV, 2616)
• 1472 – Kasper Debitsch sprzedał majątek Janowi Radlitzowi (RF, IV, 2616)
• 1501 – dobra posiadał Piotr Falkenhain (RF, IV, 2616)
• 1528 – Ernst Debitsch z współdziedzicami sprzedał dobra Żerkówek braciom Krzysztofowi i Bernardowi von Haugwitz (RF, IV, 2616)

Historia budowlana obiektu

Grodzisko stożkowate w Żerkówku, którego głównym elementem jest nasyp założony na planie nieregularnego czworoboku o wymiarach u podstawy 36 x 43 m, u góry 24 x 31 m i wysokości 1-1,5 m. Kopiec otacza fosa o szerokości 6-8 m, częściowo zasypana od strony południowej, a od północy przecięta słabo widoczną groblą. Stratygrafię obiektu rozpoznano serią odwiertów założonych w centralnej części kopca na osi E-W.

Na wysokości odwiertów 13-15, mniej więcej w centralnej części kopca, stwierdzono obniżenie (rów) wypełnione szarą próchnicą przemieszaną ze spalenizną i polepą, dzielące plateau na dwie części. W wydzielonej w ten sposób części zachodniej o szerokości około 10 m na calcu zalegała warstwa próchnicy z piaskiem, następnie czarna próchnica, a dalej ciemnożółty przewarstwiony piasek o charakterze nasypowym i miąższości 1,10 m. Na nim zalegała warstwa szarego piasku.

Bardziej złożoną stratygrafię zaobserwowano w części wschodniej, gdzie wystąpiły soczewki piasku, spalenizny i polepy. Na całej szerokości plateau zarejestrowano warstwę brązowego piasku z próchnicą i grudkami polepy, na której zalegał współczesny humus. Wśród nielicznych pozyskanych z powierzchni fragmentów ceramiki przeważały ułamki naczyń kremowych, w tym garnków malowanych czerwoną farbą, misy i pokrywki zdobionej stempelkami, a także brzegi naczyń z okapami.

Chronologia: na podstawie nielicznych fragmentów ceramiki oraz źródeł pisanych obiekt datować należy na 1 ćw. XIV-XV w.

Konkretne wzmianki (wybór): RS 3007; RSB, s. 40; RWN, s. 105; Haugwitz 1910, s. 170, 175, 187; RF IV, 2613, 2616; APWr., Rep. 1b, nr 178 [437b]; Altschlesien 1922, s. 44; Altschlesische Blätter 1926, s. 61; Hellmich 1930, s. 42; Altschlesien 1931, s. 312; Altschlesische Blätter 1932, s. 63; Altschlesische Blätter 1938, s. 83, 150; Juhnke 1937, s. 88; Informator Konserwatora Zabytków Archeologicznych 1964, s. 114; Antoniewicz, Wartołowska 1964, s. 46; Kaletyn 1965, s. 286; Kaletyn 1966, s. 215; Pawłowski 1978, s. 381-382; Goliński 2014, s. 817-819; Nowakowski 2017, s. 482; Nowakowski 2023, s. 282-283.

@article{altschlesische_blaetter_1938,

title = {Altschlesische Bl\"{a}tter},

editor = {Fritz Geschwendt},

year  = {1938},

date = {1938-01-01},

urldate = {1938-01-01},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{antoniewicz_mapa_1964,

title = {Mapa grodzisk w Polsce},

author = {W. Antoniewicz and Z. Warto\lowska},

year  = {1964},

date = {1964-01-01},

urldate = {1964-01-01},

journal = {Wroc\law},

pages = {29},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@techreport{APW_WSP\'{S}_719,

title = {APW WSP\'{S} lub APWr = Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, Wydzia\l Samorz\k{a}dowy Prowincji \'{S}l\k{a}skiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@inbook{Golinski2014Miasto,

title = {Miasto, ksi\k{a}\.{z}\k{e} i zamki},

author = {M. Goli\'{n}ski},

editor = {S. Sochacka and P. Jusiak},

year  = {2014},

date = {2014-01-01},

booktitle = {Scientia nihil est quam veritatis imago. Studia ofiarowane Profesorowi Ryszardowi Szczyg\lowi w siedemdziesi\k{e}ciolecie urodzin},

pages = {819},

address = {Lublin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@book{Haugwitz1910b,

title = {Geschichte der Familie von Haugwitz. Nach Urkunden und Regesten aus den Archiven von Dresden, Naumburg, Breslau, Prag, Br\"{u}nn und Wien},

author = {Haugwitz},

year  = {1910},

date = {1910-01-01},

urldate = {1910-01-01},

address = {Leipzig},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{Hellmich1930,

title = {Schlesische Wehranlagen},

author = {Max Hellmich},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

journal = {Altschlesien},

volume = {3},

pages = {40\textendash41},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@techreport{InformatorKZA1964,

title = {Informator Konserwatora Zabytk\'{o}w Archeologicznych},

year  = {1964},

date = {1964-01-01},

pages = {114},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@article{juhnke1937,

title = {Aus der Vorgeschichte der Heimat (cz. 19), Wandalen Funde \textendash die fr\"{u}hester deutschen Funde},

author = {R. Juhnke},

year  = {1937},

date = {1937-01-01},

urldate = {1937-01-01},

journal = {Heimatbl\"{a}tter},

volume = {16},

pages = {88},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{Kaletyn1965Zerkowek,

title = {Grodzisko \'{s}redniowieczne w \.{Z}erk\'{o}wku, pow. Wo\l\'{o}w},

author = {T. Kaletyn},

year  = {1965},

date = {1965-01-01},

journal = {Wiadomo\'{s}ci Archeologiczne},

volume = {31},

pages = {286},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{kaletyn1966b,

title = {Sprawozdanie z dzia\lalno\'{s}ci konserwatora zabytk\'{o}w archeologicznych na terenie woj. wroc\lawskiego w roku 1964},

author = {T. Kaletyn},

year  = {1966},

date = {1966-01-01},

urldate = {1966-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {8},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Nowakowski2017,

title = {\'{S}l\k{a}skie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne},

author = {Dominik Nowakowski},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{nowakowski2023,

title = {Zamki i dwory ksi\k{e}stwa wroc\lawskiego od XIII do XVI wieku},

author = {D. Nowakowski},

year  = {2023},

date = {2023-01-01},

urldate = {2023-01-01},

pages = {149\textendash152},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@phdthesis{pawlowski_grody_1978,

title = {Grody sto\.{z}kowate, ostros\lupowe i wie\.{z}e mieszkalno-obronne na \'{S}l\k{a}sku w \'{s}redniowieczu},

author = {A. Paw\lowski},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

pages = {199-200},

school = {KHASiT Politechniki Wroc\lawskiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RSIV\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@article{\ssRWN,

title = {RWN = Registrum villarum, allodiarum et jurium ducatus Wratislaviensis et districtus Nampslaviensis},

editor = {G.A. Stenzel},

year  = {1843},

date = {1843-01-01},

urldate = {1843-01-01},

journal = {\"{U}bersicht der Arbeiten und Ver\"{a}nderungen der Schlesischen Gesellschaft f\"{u}r Vaterl\"{a}ndische Kultur im Jahre 1842},

pages = {60-141},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{βRF,

title = {RF = Repertorium Frobenianum (Repertorium Investiturarum in Praediis Ducatus Vratislaviensis, quae in Libris eiusdem Cancellariae continentur), t. 1-4},

note = {APWr., Akta miasta Wroc\lawia, sygn. C 24/I\textendashIV},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}