Gnojna, st. 1 i 2 (gm. Grodków) motte

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Grodków, pow. brzeski, woj. opolskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie; księstwo brzeskie.
• Nazwy historyczne: Gnojna, zapisy: 1284 – villa Gnoyna; 1300 – Gnoyna sive Alberti villa; 1335 – villa Alberti; 1340 – Alberndorph.

Lokalizacja

Stanowiska oznaczone jako Gnojna st. 1 i st. 2 znajdują się na obszarze AZP 88-31 (numer na obszarze 1). Położone są na płaskim terenie, ok. 800 m na zachód od zachodniego krańca miejscowości Gnojna i 600 m na południe od zabudowań Zielonkowic. Stanowiska znajdują się na obszarze zalesionym, na wysokości ok. 190–195 m n.p.m.; teren stanowiska porośnięty jest drzewami liściastymi.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1284 – villa Gnoyna (SUb, V, nr 117, 122, 135)
• 1300 – Gnoyna sive Alberti villa (LF B 381)

Historia badań

Stanowisko nr 1 znane było już w okresie przedwojennym i funkcjonowało pod lokalną nazwą Keller (Piwnica) lub Grabeswall. Badania powierzchniowe prowadził tu w 2. połowie XIX w. O. Vug, który wykonał schematyczny plan stanowiska (Vug 1890, s. 100–101). Stanowisko nr 2 również było znane O. Vugowi w 2. połowie XIX w. i funkcjonowało pod lokalną nazwą „Der Hof”, którą można tłumaczyć jako dwór, ale też podwórze lub zagroda. Według przekazów na początku XX w. ze stanowiska pozyskiwano kamień do budowy pobliskich zabudowań dworskich (Helmich 1930, s. 42).

W okresie powojennym badania prowadzili Lodowski w 1972 r. oraz Bagniewski w 1977 r. Podczas badań sondażowych stwierdzono na stożku warstwę kulturową o miąższości ok. 30 cm. Pozyskano materiał zabytkowy: kilkadziesiąt ułamków naczyń ceramicznych, obtaczanych i toczonych, barwy szarej, kremowej i żółtej. Chronologię stanowiska określono na XIII–XIV w. Weryfikacyjne badania powierzchniowe w 2008 r. prowadził P. Kubow. Na stanowisku nr 2 weryfikację terenową przeprowadził Z. Bereszyński w 2003 r., a następnie w 2008 r. ponownie P. Kubow. W trakcie tych działań znaleziono trzy fragmenty naczyń średniowiecznych. Być może stanowisko należy wiązać z zanikłym folwarkiem o nieznanej nazwie. Obiekt w literaturze występuje także jako Zielonkowice.

Opis obiektu

Stanowisko nr 1 w Gnojnej składa się z nasypu w kształcie ściętego ostrosłupa, o wymiarach u podstawy ok. 25 x 28 m i majdanie o wymiarach ok. 12 x 12 m. Jego powierzchnia jest silnie pofałdowana i zniszczona przez wkopy, a zachowana wysokość nasypu wynosi ok. 3 m. Kopiec otacza fosa, pierwotnie zapewne nawodniona, o szerokości 5–10 m, oraz wał o szerokości do 9 m i zachowanej wysokości do 1,5 m. Od północy do obiektu przylega drugi człon – podgrodzie (tzw. przygródek), uformowane jako prostokątne plateau o wymiarach ok. 40 x 55 m, zniekształcone od strony południowo-zachodniej i otoczone niewysokim wałem. Całość założenia obejmuje zewnętrzna fosa, a od strony wschodniej dodatkowo wał i fosa.

Niespełna 80 m na zachód od stanowiska nr 1 znajduje się obiekt oznaczony w dokumentacji archeologicznej jako Gnojna st. 2. Obecnie jest on powiązany z zewnętrzną fosą stanowiska nr 1 rowem melioracyjnym.

Stanowisko nr 2 składa się z dwóch członów. Człon północny, o wymiarach 58 x 62 m, ma stosunkowo płaską powierzchnię, lekko opadającą w kierunku wschodnim, i pierwotnie był otoczony wałem powstałym z ziemi wydobytej podczas kopania fosy. Wał ten jest obecnie silnie zniwelowany, z zachowaną wysokością do 1 m, lepiej czytelną od strony zachodniej i południowej. Obiekt otaczała fosa o szerokości ok. 5 m (u góry) i zachowanej głębokości 1–1,5 m. W zachodniej części „majdanu” widoczny jest duży wkop. Od południa do członu północnego przylega drugi człon o wymiarach ok. 78 x 30 m, ze słabo zaznaczającym się, silnie zniwelowanym wałem od strony południowej, otoczony rowem. Od strony wschodniej rów ten łączy stanowisko nr 2 ze stanowiskiem nr 1 i ma najpewniej charakter odwadniający.

Chronologia: wieś Gnojna występuje w dokumencie z 1284 r. jako okupowana przez księcia Henryka IV. (SUb V 117, Nowakowski 2017, s. 301-302). Nowakowski datuje st. 1 na XIV w.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb V, nr 117, 122, 135; LF B 381; Vug 1890, s. 100–101; Helmich 1930, s. 42; Kaźmierczyk, Macewicz, Wuszkan 1977, s. 137–139; Pawłowski 1978, s. 236–237; Nowakowski 2017, s. 301–302.

@article{Hellmich1930,

title = {Schlesische Wehranlagen},

author = {Max Hellmich},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

journal = {Altschlesien},

volume = {3},

pages = {40\textendash41},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{kazmierczyk_studia_1977,

title = {Studia i materia\ly do osadnictwa Opolszczyzny wczesno\'{s}redniowiecznej},

author = {J. Ka\'{z}mierczyk and K. Macewicz and S. Wuszkan},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

pages = {42-43},

address = {Opole},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Nowakowski2017,

title = {\'{S}l\k{a}skie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne},

author = {Dominik Nowakowski},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@phdthesis{pawlowski_grody_1978,

title = {Grody sto\.{z}kowate, ostros\lupowe i wie\.{z}e mieszkalno-obronne na \'{S}l\k{a}sku w \'{s}redniowieczu},

author = {A. Paw\lowski},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

pages = {199-200},

school = {KHASiT Politechniki Wroc\lawskiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@collection{\ssSub05,

title = {SUb V = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. V: 1282-1290},

author = {V SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{vug_schlesische_1890,

title = {Schlesische Heidenschanzen und die Handelstrassen der Alten},

author = {O. Vug},

year  = {1890},

date = {1890-01-01},

urldate = {1890-01-01},

pages = {216-218},

address = {Grottkau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

Lokalizacja