Samotwór (gm. Kąty Wrocławskie), dwór (relikt starszej siedziby)

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Kąty Wrocławskie, pow. wrocławski, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie.
• Nazwy historyczne: Samotwór (niem. Romberg), zapisy: 1272 – Samptfor i in.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Na cyplu wcinającym się w zakole Bystrzycy, w centralnej części wsi.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1272 – wzmiankowane allodium Samptfor (SUb, IV, nr 168)
• 1274 – Henryk IV Probus przekazał za wierne służby dobra dziedziczne Samotwór braciom Dytrykowi i Hermanowi Romberg (SUb, IV, nr 258)
• 1282–1295 – na dokumentach Henryka IV i Henryka V świadkował Herman Romberg (SUb, V, nr 29, 174, 238, 348, 499; VI, nr 57, 104, 114, 140, 148, 171, 216, 224, 273)
• 1289–1294 – świadkował Dytryk Romberg, w 1290 r. jako kasztelan Środy Śląskiej (SUb, V, nr 419, 469; VI, nr 8, 140, 144, 148, 158, 216, 273; Cetwiński 1982, s. 90)
• 1312–1313 – Herman Romberg sprzedał młyn i folwark w Samotworze mieszczaninowi Henrykowi Döringowi i jego szwagrowi Giskowi (RS 3289, 3355)
• 1337 – mieszczanin Gisko Gläsen zapisał żonie Katarzynie jako oprawę 40 grzywien groszy praskich na ½ młyna i folwarku (RS 6012)
• 1356 – Klaus von Seidlitz sprzedał mieszczance Katarzynie Campanatri 11 grzywien czynszu na folwarku i młynie (RŚl, III, nr 365)
• 1383 – bracia Tammon i Jan von Sampvort (Rheinbaben-Warmbrun 1898, s. 128)
• 1386–1391 – Tammon Seidlitz z Samotworu (RF, I, 444; II, 522, 622, 719, 1040; III, 2328, 2347, 2392; IV, 3077)
• 1393–1403 – Jan Seidlitz z Samotworu (RF, I, 11a, 52b, 190, 218, 280–283, 314, 339–340, 402, 408, 444, 454, 462, 502, 510; II, 571, 607, 611, 819, 834, 870, 883, 929, 968–969; III, 2134–2135, 2145, 2324, 2359; IV, 2676, 2761, 2860, 3046)
• 1403 – dzieci rycerza Tommona von Seidlitz: Jan, Mikołaj, Tammon, Piotr, Wacław i Anna sprzedały Henrykowi Rymbabie dwór z siedzibą (den hoff ader das gesesse), wraz z ½ dóbr we wsi, którą Tammon von Seidlitz zapisał córce Adelajdzie, żonie Henryka Rymbaby, a ta przekazała ½ majątku braciom (RF, III, 2134–2135; Rheinbaben-Warmbrun 1898, s. 235–236)
• 1404–1430 – Jan Seidlitz z Samotworu (RF, I, 72a, 282–283, 435, 444, 454, 502; II, 613, 811, 848, 973, 1024; IV, 2656, 2856, 2876, 2979)
• 1410 – Mikołaj Seidlitz z Samotworu (RF, I, 72b; III, 2362)
• 1422 – bracia Mikołaj, Paszke, Jan i Henryk Rymbabowie zrezygnowali na rzecz Jana Seidlitza z Samotworu z folwarku z dworem i siedzibą (Hoff und dass Gesäß) oraz młyna (RF, III, 2135)
• 1433–1446 – Wacław Seidlitz z Samotworu (RF, I, 475; II, 980; Rheinbaben-Warmbrun 1898, s. 146)
• 1445–1446 – Katarzyna wdowa po Janie Seidlitzu z Samotworu w 1446 r. przekazała pewne dobra braciom Jerzemu, Perziwalowi i Dipprandowi von Reibnitz (RF, I, 78b; III, 2135)
• 1450–1452 – bracia Dipprand i Perziwal Reibnitzowie przekazali swoje działy bratu Jerzemu, który w 1453 r. wyzbył się ich na rzecz Antoniego Ungeratena (RF, III, 2138)
• 1461 – spadkobiercy Antoniego Ungeratena sprzedali dobra Marcinowi z Ząbkowic (RF, III, 2138)
• 1464 – dział należał do Witka Brokota (RF, III, 2138)
• 1466 – dział posiadał Jerzy Reibnitz Młodszy (RF, III, 2138)
• 1481–1497 – wzmiankowany Jan Luptitz zu Romberg (RF, III, 2139; AAWr., sygn. AAA 65; APWr., AmWr., 107, nr 6219; Kindler 1934, s. 94)
• 1497 – dział posiadał Krzysztof Sommerfeld zw. Tschaßla, a następnie Konrad Sommerfeld zw. Tschaßla, który w 1509 r. sprzedał go Sebastianowi Dachs (RF, III, 2139)
• 1514 – dział zmarłego Sebastiana Dachsa nabył Mikołaj Uthmann (RF, III, 2139)
• 1548 – dobra Mikołaja Uthmanna (APWr., AmWr., C 22, f. 13v)
• 1566 – dobra posiadał Maciej Uthmann (RF, III, 2139)

Historia budowlana obiektu

Klasycystyczny pałac wzniesiono w latach 1776–1781 w miejscu starszej, murowanej siedziby. Po dawnym założeniu zachował się czytelny w terenie, okazały nasyp o owalnym planie, o wymiarach u podstawy ok. 40 × 45 m. Źródła późnośredniowieczne odnotowują tu także „dwór z siedzibą” (hof, gesesse), co potwierdza istnienie umocnionego ośrodka rezydencjonalno-gospodarczego.

Chronologia: bliżej nieokreślona siedziba panów z Samotworu z końca XIII – pocz. XIV w.; dwór z siedziba rodziny von Seidlitz z XIV-XV w.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb IV, nr 168, 258; SUb V, nr 29, 174, 238, 348, 419, 469, 499; SUb VI, nr 8, 57, 104, 114, 140, 144, 148, 158, 171, 216, 224, 273; RS 3289, 3355, 6012; RŚl III, nr 365; RF I, 11a, 52b, 72a, 72b, 78b, 190, 218, 280–283, 314, 339–340, 402, 408, 435, 444, 454, 462, 475, 502, 510; RF II, 522, 571, 607, 611, 613, 622, 719, 811, 819, 834, 848, 870, 883, 929, 968–969, 973, 980, 1024, 1040; RF III, 2134–2135, 2138–2139, 2145, 2324, 2328, 2347, 2359, 2362, 2392; RF IV, 2656, 2676, 2761, 2856, 2860, 2876, 2979, 3046, 3077; AAWr., sygn. AAA 65; APWr., AmWr., 107, nr 6219; APWr., AmWr., C 22, f. 13v; Cetwiński 1982, s. 90; Rheinbaben-Warmbrun 1898, s. 128, 146, 235–236; Kindler 1934, s. 94; Degen 1965, s. 247–248; Pilch 1978, s. 226; KZS 1991, s. 90–92; Nowakowski 2023, s. 166–167.

@book{Degen1965,

title = {Die Bau- und Kunstdenkm\"{a}ler des Landkreises Breslau, Bau- und Kunstdenkm\"{a}ler des deutschen Ostens, R. C: Schlesien, Bd. I},

author = {K. Degen},

year  = {1965},

date = {1965-01-01},

urldate = {1965-01-01},

address = {Frankfurt a. Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{KZS04/02,

title = {KZS IV/2 = Sob\'{o}tka, K\k{a}ty Wroc\lawskie i okolice. Katalog zabytk\'{o}w sztuki w Polsce, tom IV, wojew\'{o}dztwo wroc\lawskie, zeszyt 2},

author = {J. Pokora and M. Zlat},

editor = {J. Pokora and M. Zlat},

year  = {1991},

date = {1991-01-01},

urldate = {1991-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{nowakowski2023,

title = {Zamki i dwory ksi\k{e}stwa wroc\lawskiego od XIII do XVI wieku},

author = {D. Nowakowski},

year  = {2023},

date = {2023-01-01},

urldate = {2023-01-01},

pages = {149\textendash152},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Pilch1978,

title = {Zabytki architektury Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Rheinbaben1898,

title = {Familienbuch der von Rheinbaben, Bd. I},

author = {K. von Rheinbaben-Warmbrun},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {M\"{u}nchen},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RSIV\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29,

title = {CDS XXIX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. XXIX: 1334-1337 (RS nr 5279-6020)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bell\'{e}e},

year  = {1923},

date = {1923-01-01},

urldate = {1923-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub05,

title = {SUb V = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. V: 1282-1290},

author = {V SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06b,

title = {SUb IV = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. IV: 1267-1281},

author = {IV SUB},

editor = {W. Irgang},

year  = {1988},

date = {1988-01-01},

urldate = {1988-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βRF,

title = {RF = Repertorium Frobenianum (Repertorium Investiturarum in Praediis Ducatus Vratislaviensis, quae in Libris eiusdem Cancellariae continentur), t. 1-4},

note = {APWr., Akta miasta Wroc\lawia, sygn. C 24/I\textendashIV},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_3,

title = {R\'{S}l III = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. III, 1355-1357},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1990},

date = {1990-01-01},

urldate = {1990-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}