Ślęza-Lasowo (gm. Kobierzyce), dwór Topacz

Gotycko-renesansowy dwór w Ślęzie–Lasowie rozwinął się na kopcu otoczonym fosą, gdzie najpierw funkcjonowała zabudowa szachulcowa, a w 2 poł. XIV wieku wzniesiono murowaną, ceglaną wieżę mieszkalną. Obiekt przebudowano na przełomie XV i XVI wieku oraz gruntownie przekształcono w pierwszych dziesięcioleciach XVII wieku, rozbudowując część mieszkalną i modernizując wnętrza.

Lokalizacja	woj. dolnośląskie, pow. wrocławski, gm. Kobierzyce
Współrzędne	51.0344454, 16.9858583
Obszar AZP	81-28
Chronologia	późne średniowiecze, nowożytność
Autorzy	Dominik Nowakowski
Data udostępnienia	26.12.2025

ŚLĘZA-LASOWO, widok dworu od strony wschodniej, 2020 r. (fot. D. Nowakowski) — ŚLĘZA-LASOWO, widok dworu od strony wschodniej, 2020 r. (fot. D. Nowakowski, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [https://zamki.pwr.edu.pl/]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/])

NADOLICE WIELKIE, plan wsi i dworu wg mapy Urmesstischblatt z 1826 r. (SBB, Preussischer Kulturbesitz, sygn. 729)NADOLICE WIELKIE, plan wsi i dworu wg mapy Urmesstischblatt z 1826 r. (SBB, Preussischer Kulturbesitz, sygn. 729)

NADOLICE WIELKIE, plan wsi i dworu wg mapy z 1851 r. (APWr., sygn. 82/170/0/2.1/I.1054)NADOLICE WIELKIE, plan wsi i dworu wg mapy z 1851 r. (APWr., sygn. 82/170/0/2.1/I.1054)

Nadolice Wielkie. Fragment mapy Messtischblatt z lokalizacją dworu.NADOLICE WIELKIE, fragment mapy Messtischblatt z lokalizacją dworu

Jak cytować?

Dominik Nowakowski, Ślęza-Lasowo (gm. Kobierzyce), dwór Topacz, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [https://zamki.pwr.edu.pl/sleza-lasowo-dwor-topacz/]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/]. Data dostępu: 25.01.2026.

Opis

Przynależność administracyjna i toponomastyka

Współczesna: gmina Kobierzyce, pow. wrocławski, woj. dolnośląskie.
Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie.
Nazwy historyczne: Ślęza–Lasowo (niem. Lohe)

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Na płaskim i suchym terenie, ograniczonym od zachodu i północy doliną Ślęzy, w centralnej części wsi, na północ od zabudowań dawnego folwarku.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

1300 – folwark wrocławskiego wójta (allodium advocati de Wratislavia) posiadał archidiakon legnicki Arnold (CDS XIV, B, 50)
1311 – książęta Bolesław i Henryk opawscy, jako panowie Wrocławia, sprzedali za 750 grzywien mieszczanom Janowi von Mollensdorf i Maciejowi von Mühlheim allodium nad rzeką La, które wcześniej należało do wójta wrocławskiego Henryka, później do Fryczka von Waldau; rok później sprzedaż tę potwierdził Henryk VI wrocławski (RS 3187, 3324)
1336 – Maciej von Mühlheim zastawił folwark La mieszczaninowi Albertowi z Kątów (RS 5679)
1338 – Matylda, żona mieszczanina Waldemara ze Świdnicy, posiadała ½ allodium La, którą otrzymała od Piotra Rutheni (RS 6044, 6063)
1341 – Natania córka Piotra Rutheni i jej córka Matylda sprzedały mieszczaninowi Tylonowi z Legnicy allodium La, położone koło allodium Macieja Starszego Mühlheima nad rzeką La, z wszelkimi przynależnościami, rowami, drzewami, drogami, płotami i mokradłami (RS 6556)
1342 – mieszczanin Henryk Ekhard z Głogowa zapisał żonie Jucie jako oprawę, a następnie swoim dzieciom allodium La z młynem, polami, łąkami, wodami (RS 6911)
1345 – mieszczanin Tylon Schreiber z Legnicy sprzedał Janowi z Nysy i jego dziedzicom swój folwark Loh, położony przy folwarku Macieja Mühlheima Starszego nad rzeką, zwaną również Lo (RF, I, 207, 211)
1347 – potwierdzenie, że Mikołaj z Nysy posiada allodium Loo ze wszystkimi prawami, zwolnione z wszelkich służb, tak jak wcześniej uzyskał je od książąt Henryka i Bolesława wójt wrocławski Henryk, a następnie Jan von Mollensdorf i Maciej von Mühlheim oraz Juta, wdowa po Ekhardzie (RF, I, 210)
1348 – Juta, wdowa po Henryku Ekhardzie z Głogowa, wraz z dziećmi sprzedała Mikołajowi z Nysy folwark La, położony nad rzeką La (RF, I, 210)
1353 – folwark Laa z 22 łanami (RWN, s. 107)
1359–1371 – mieszczanin Mikołaj z Krakowa posiadał allodium Laa, które wcześniej należało do wójta Henryka (RF, I, 209; RŚl, IV, nr 474; Pfeiffer 1929, s. 108)
1372 – Mikołaj z Krakowa oświadczył przed sądem, że posiada majątek Laa z wszelkimi prawami i przywilejami, z którego w 1374 r. ⅓ przekazał Kasprowi i Annie, dzieciom Jana z Krakowa (RF, I, 210)
1375 – Gertruda, córka Mikołaja z Krakowa, przekazała mężowi Hermanowi von Borschnitz całą swoją ojcowiznę na dobrach Law (RF, I, 210)
1379 – Kasper, syn Jana z Krakowa, zrezygnował na rzecz Mikołaja z Krakowa z wszelkich praw do folwarku Laa (RF, I, 210)
1383 – Mikołaj z Krakowa sprzedał mieszczaninowi Konradowi, wójtowi Jawora, swój folwark Laa z karczmą i młynem (RF, I, 210)
1386 – mieszczanin Paweł Stengel posiadał dobra Laa i Rusin, położone obok siebie nad rzeką Laa (RF, I, 211)
1399 – kanonik głogowski Mikołaj Stengel przekazał swojemu bratu, mieszczaninowi Zygmuntowi, i jego rodzeństwu całą ojcowiznę na folwarku Laa z 5 łanami (RF, I, 211)
1409 – Paweł Stengel zrezygnował na rzecz mieszczanina Pawła Dumlose ze wsi i folwarku Loo, z dworem i siedzibą (Hofe und Gesäße) oraz młynem (RF, I, 211)
1419 – dobra należały do Jana i Wacława Banków (RF, I, 211)
1470 – Jadwiga, żona Jana Banka, zrezygnowała na rzecz Jana Rindfleischa ze wsi Laa z siedzibą i dworem (Gesäße und Hofe) oraz dwoma młynami, zw. Luhmühle i Creuzmühle (RF, I, 211)
1479 – dobra posiadał Jan Esslinger, szwagier Jana Rindfleischa (RF, I, 211)
1548–1561 – dobra posiadała Urszula, wdowa po Mikołaju Esslingerze (APWr., AmWr., C 22, f. 22v; RF, I, 211)
1568 – bracia Mikołaj, Leonard i Tomasz Esslingerowie dokonali podziału majątku (RF, I, 211)
1570 – dobra Lohe i młyn Creuzmühl posiadał Henryk Vogt (RF, I, 211)

Historia budowlana obiektu

Kontekst wcześniejszy: kopiec, fosa i zabudowa szachulcowa (XIV w.)

Badania wykopaliskowe wykazały, że wieża stała we wschodnim narożniku czworobocznego kopca otoczonego fosą. Wcześniej na kopcu funkcjonowała także zabudowa szachulcowa, stratygraficznie starsza niż murowana wieża. Relikty spalonego budynku, w postaci belki podwalinowej, kilku dranic podłogi i gruzu fachwerkowego, odkryto w sondażu I/03, założonym w odległości ok. 8 m na południowy zachód od południowo-zachodniego narożnika wieży, oraz w położonym w niewielkiej odległości na północny zachód od niego sondażu VI/03. Z kolei w sondażu IV/03, założonym ok. 30 m na zachód od renesansowego domu, odsłonięto krawędź wewnętrzną fosy, wzmocnioną pionowo wbitymi kołkami i trzema wieńcami dranic ułożonych na sztorc. Pozostałości analogicznego górnego wieńca odsłonięto także w sondażu VI/03. Podczas badań przeprowadzonych w 2005 r., w obrębie barokowej kuchni dostawionej od północnego zachodu do wieży (wykop II/05), odsłonięto średniowieczną studnię, której cembrowinę wykonano z kamieni granitowych spajanych gliną. Z kolei w wykopie III/05, założonym w piwnicy renesansowego domu, natrafiono na krawędź wewnętrzną południowo-wschodniego odcinka fosy. Konstrukcje drewniane, w postaci kilku pionowo wbitych słupów stabilizujących dwie masywne belki ułożone równolegle do siebie w odległości ok. 1 m, odsłonięto podczas nadzoru archeologicznego w 2014 r. Według planu inwestycji zamieszczonego w sprawozdaniu odkryto je ok. 20 m na zachód od renesansowego domu

Faza 1. Najstarszy murowany element: wieża mieszkalna (2 poł. XIV–XV w.)

Gotycko-renesansowy dwór, którego najstarszym murowanym elementem jest ceglana wieża o wymiarach 10 × 13 m, datowana na 2 poł. XIV–XV w. Pierwotnie był to obiekt dwupiętrowy, podpiwniczony, o jednoprzestrzennych kondygnacjach krytych stropami. Piwnicę wieży zbudowano z kamienia, a jej otwory oraz wyższe kondygnacje wykonano z cegły w wątku gotyckim. Trzy naroża wieży wzmacniały skarpy, w tym jedna przekątna i dwie na przedłużeniu ścian. Na poziomie parteru, w ścianie zachodniej, znajdowało się ostrołucznie przekryte wejście, przy którym zachował się otwór zasuwy ryglującej drzwi. Na poziomie piętra, w ścianie wschodniej, znajdowały się dwa otwory okienne z siedziskami oraz otwór po wykuszu latrynowym. Analogiczne dwa okna i wnęka występowały w ścianie zachodniej, natomiast w północno-zachodnim narożniku sali znajdował się kominek, zastąpiony przez nowy z początku XVII w. W pobliżu kominka, w ścianie północnej, znajdowała się wnęka, a dalej okno, ustawione w osi z oknem położonym na poziomie parteru. Na poziomie najsłabiej zachowanej drugiej kondygnacji otwór okienny znajdował się w ścianie wschodniej. Odsadzka zewnętrzna i kilka otworów przelotowych sugerują, że na tym poziomie pierwotnie mógł funkcjonować ganek hurdycjowy.

Faza 2. Nadbudowa i modernizacja wieży (koniec XV – 1 poł. XVI w.)

W kolejnej fazie użytkowej, datowanej na koniec XV i 1 poł. XVI w., przebudowie uległa wieża, którą podwyższono o trzecie piętro, zwieńczone attyką i przeznaczone do obrony, z otworami strzelniczymi we wnękach. Na poziomie drugiego piętra utworzono kolejną izbę mieszkalną oraz wybito nowe otwory okienne i drzwiowe, a także wykonano przewód kominowy i latrynę. W tym czasie wnętrze wieży otynkowano, natomiast na zewnątrz tynkiem pokryto attykę i opaski otworów okiennych.

Faza 3. Gruntowna przebudowa zespołu (początek XVII w.)

Obiekt uległ gruntownej przebudowie w pierwszych dziesięcioleciach XVII w., kiedy do ściany południowo-zachodniej dostawiono klatkę schodową, a do narożnika południowego prostokątny, dwupiętrowy budynek mieszkalny. Przebudowie uległo także wnętrze wieży: parter podzielono na dwa pomieszczenia, na nowo przekryto wszystkie kondygnacje, część otworów zamurowano, a pozostawione wtórnie przekształcono i osadzono w nich renesansowe piaskowcowe opaski. Prawdopodobnie w tym czasie wieżę otynkowano od zewnątrz.

Faza 4. Rozbudowa barokowa i znaleziska ruchome

Najmłodszym barokowym elementem zespołu była ceglana kuchnia dostawiona do wieży od północnego zachodu. Podczas badań wykopaliskowych pozyskano fragmenty średniowiecznej i wczesnonowożytnej ceramiki naczyniowej i kafli piecowych, silnie skorodowane przedmioty żelazne (w tym gwoździe), fragment szklanego pucharu fletowego oraz kości zwierzęce.

Chronologia: dwór na kopcu z zabudowa szachulcowa datowany na XIV w., w 2 poł. XIV w. w jego narożniku zbudowano ceglana wieżę mieszkalna, obiekt przebudowano na przełomie XV i XVI w., a następnie na początku XVII w.

Literatura

Konkretne wzmianki (wybór): CDS XIV, B, 50; RS 3187, 3324, 5679, 6044, 6063, 6556, 6911; RF I, 207, 209–211; RWN, s. 107; RŚl IV, nr 474; Pfeiffer 1929, s. 108; APWr., AmWr., C 22, f. 22v; Lutsch 1889, s. 443–444; Probst 1938, s. 103; Sieber 1962, s. 88–89; Degen 1965, s. 161–163; Weczerka 1977, s. 300; Pilch 1978, s. 131, 262; Pawłowski 1978, s. 350–351; Grundmann 1982, s. 137; Katalog Zabytków Sztuki 1991, s. 135–137; Chorowska 2003, s. 147; Eysymontt 2010, s. 343; Nowakowski 2023, s. 262–266.

APW WSPŚ lub APWr = Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Wydział Samorządowy Prowincji Śląskiej Technical Report

0000.