Uraz (gm. Oborniki Śląskie), zamek (ruiny)

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Oborniki Śląskie, pow. trzebnicki, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie, księstwo głogowskie, księstwo wrocławskie.
• Nazwy historyczne: Uraz (niem. Auras), zapisy: 1203-1218 – Urac, Vraz i in.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Założenie położone jest na terasie nadzalewowej przylegającej do doliny Odry, na południe od dawnego miasteczka. Obiekt tworzy rozległy nasyp o planie owalu (ok. 100 × 120 m), otoczony częściowo zachowaną fosą i wałem zewnętrznym. Na majdanie widoczne są relikty nowożytnego zamku oraz elementy starszych faz średniowiecznych.

Wybór źródeł do dziejów miasta i zamku

• 1203-1218 – Henryk I Brodaty zapisał dochód z książęcej karczmy w Urazie na fundację klasztoru w Trzebnicy oraz przekazał kilku swoich poddanych z Urac, Vraz klasztorowi (SUb, I, nr 83, 93, 115, 181)
• 1218 – kościół in Vraz (SUb, I, nr 171)
• 1231 – Henryk I Brodaty wystawił dokument in Vraz (SUb, II, nr 5)
• 1250 – na dokumencie Henryka III wrocławskiego świadkował kasztelan Przybko (SUb, II, nr 410; Cetwiński 1982, s. 224)
• 1254-1264 – na dokumentach Bolesława II Rogatki i Henryka III wrocławskiego świadkował kasztelan Jan (SUb, III, nr 138, 139, 376, 377, 421, 452, 488; Cetwiński 1982, s. 224)
• 1284-1287 – poświadczony kościół i pleban Baldwin z Urazu (SUb, V, nr 91, 354, 367)
• 1291 – na dokumentach Henryka III głogowskiego świadkował kasztelan Bogusz Wezenborg (SUb, VI, nr 9, 10, 461; Cetwiński 1982, s. 224)
• 1294 – dokument potwierdzający przejęcie przez Henryka III głogowskiego północno-wschodnich części księstwa wrocławskiego, w tym Urazu (LuBS, II, s. 4; SUb, VI, nr 144)
• 1309 – dokument w Urazie wystawił Henryk III głogowski (RS 3064)
• 1312 – układ w sprawie podziału księstwa głogowskiego; Uraz z dystryktem mieli przejąć bracia Konrad i Bolesław; miasto i zamek (castrum) w Urazie miał podlegać przyszłym panom Oleśnicy (LuBS, I, s. 120-122; RS 3255)
• 1314-1315 – Henryk VI wrocławski nałożył podatek na koła młyńskie, a rada miasta Wrocławia wyasygnowała 394 grzywny na zamek (castrum) Uraz (RS 3401; RSB, s. 37-38; Goliński 2014, s. 802, 827)
• 1319 – wzmiankowane wsie położone w kasztelanii/lennie zamku (castellania vulgo burglen, castrum) Uraz (RF, I, 50b; RS 3943)
• 1320-1326 – wystawił tu dokumenty Henryk VI wrocławski (RS 4045, 4070, 4107, 4339, 4357, 4520, 4526)
• 1324 – cesarz Ludwik udzielił Henrykowi VI zgody na dziedziczenie księstwa, w tym zamku Uraz (castrum) przez jego córki i żonę (LuBS, I, s. 65; RS 4341)
• 1320-1342 – kasztelan/burgrabia Hermann (RS 4045, 4357, 4429, 4475, 5150, 5153-5154, 5203, 5248, 5315-6017; 6035-6795; LuBS, II, s. 24)
• 1337 – Henryk von Haugwitz sprzedał Konradowi von Borschnitz za 1200 grzywien zamek i miasteczko Uraz z przynależnościami i prawami, w tym sądownictwem dworskim i trzema wsiami (RS 5807)
• 1338 – Konrad von Borschnitz sprzedał Popponowi von Haugwitz wieś Bagno, którą nabył wraz z zamkiem (castrum) (RF, I, 242; RS 6031)
• 1353 – wymieniony zamek (castrum) (RWN, s. 85)
• 1357 – Herman von Borschnitz zastawił za 700 grzywien połowę miasta i zamku (castrum) (RF, IV, 2940; RŚl, III, nr 595)
• 1363 – Herman von Borschnitz zapewnił Karola IV, że kupił zamek Uraz (vheste) od księcia Bolka II świdnickiego za 200 grzywien (LuBS, I, s. 74)
• 1376 – burgrabia Herman Lutscherow/Luzzerow (AA, sygn. CC.21; RF, II, 651)
• 1381 – burgrabia Jan Buzzerer (RF, II, 654)
• 1406 – wymieniony zamek (Hause) (RF, II, 846)
• 1412 – starosta wrocławski Janko von Chotiemicz sprzedał Piotrowi von Schellendorf i następcom zamek (haws), miasteczko i folwark w Urazie (LuBS, I, s. 81; RF, II, 847-848)
• 1417 – wymieniony zamek (Haws) (RF, II, 847)
• 1432 – wzmiankowana kaplica p.w. św. Krzyża im Burglehn vor Auras (Neuling 1902, s. 7); 1433 – Aleksy Bank i Jan Hesse uzyskali zamek i miasteczko jako zastaw za 1580 grzywien (Pfeiffer 1929, s. 165)
• 1434 – bracia Opitz i Hain Czirnowie przyrzekli radnym Wrocławia, że będący w ich posiadaniu zamek (sloss) pozostanie otwarty dla wrocławian (LuBS, I, s. 82-83)
• 1442 – Leonard Azenheimer poprowadził z Urazu wyprawę zbrojną na księstwo oleśnickie (Kronthal 1894, s. 233)
• 1454 – król Władysław przekazał Janowi von Rabenstein zamek (castrum) i miasteczko (LuBS, II, s. 653-654)
• 1460-1463 – starosta Henryk von Haugwitz (RF, I, 106; III, 2529; Haugwitz 1910, s. 187-188)
• 1466 – Jerzy z Podiebradów przekazał Krzysztofowi von Skopp pieniądze na przebudowę zamku (das slos Awris bawen) (Eschenloer II, s. 573; Müller 1837, s. 268)
• 1475 – układ między książętami saksońskimi Ernstem i Albrechtem, a księciem Konradem X Białym oleśnickim w sprawie dziedziczenia ziem po zmarłym Konradzie IX Czarnym kąckim, z wyłączeniem miasta i zamku (slos) Uraz (LuBS, II, s. 78-85)
• 1489-1492 – Konrad X Biały po utracie księstwa otrzymał zamek Uraz i rentę 1600 guldenów (Müller 1837, s. 268; Haugwitz 1910, s. 49)
• 1492 – król Władysław sprzedał miasteczko i zamek Krzysztofowi von Jörger (Müller 1837, s. 268)
• 1502 – król Władysław zastawił Janowi von Lidlau za 4000 guldenów miasteczko i zamek z lennem (RWN, s. 85, przyp. 124)

Historia budowlana obiektu

Założenie zamkowe powstało na rozległym nasypie o planie owalu o wymiarach ok. 100 × 120 m, otoczonym fosą i zewnętrznym wałem. Na majdanie znajduje się ruina nowożytnego zamku z reliktami średniowiecznego założenia. Badania architektoniczne wykazały, że średniowieczny zamek miał formę poligonalnego obwodu, którego narożnik zachodni zajmowała wieża mieszkalna, a w północnej kurtynie muru znajdował się budynek bramny. Trójkondygnacyjna wieża, zbudowana z rudy darniowej, kamienia i cegły w wątku gotyckim, miała plan trójkąta równobocznego o boku ok. 22–23 m i grubości ścian ok. 2,5 m. Podczas badań architektonicznych pozyskano liczne fragmenty ceramiki, w większości wiązane z młodszymi fazami użytkowymi zamku, datowanymi na XV w.

Faza I (koniec XIII w.)

W najstarszej fazie, datowanej na koniec XIII w., kondygnacje wieży przekryte były drewnianymi stropami, a wejście do niej znajdowało się na poziomie drugiego piętra, od strony dziedzińca.

Faza II (po połowie XIV w.)

Po połowie XIV w. obiekt uległ przebudowie, z którą łączone są detale architektoniczne, w tym obramienia okienne.

Faza III (XV w.)

W trzeciej fazie użytkowej, datowanej na XV w., co najmniej dwie kondygnacje wieży przekryto sklepieniami krzyżowymi wspartymi na okrągłych filarach i podzielono ceglanymi ściankami na mniejsze pomieszczenia. W tym samym czasie przebudowie uległ również obwód obronny zamku: częściowo rozebrano budynek bramny, a w narożniku wschodnim wzniesiono budynek na planie zbliżonym do kwadratu, o boku długości ok. 8 m.

Faza IV (XVI – początek XVII w.)

Kolejna gruntowna przebudowa nastąpiła w XVI i na początku XVII w. Wzdłuż południowo-wschodniej kurtyny muru wzniesiono długi budynek gospodarczy, a równolegle do północnej elewacji wieży trzykondygnacyjny budynek z ośmioboczną wieżyczką narożną. Od strony północnej, na krawędzi plateau, zbudowano mur obwodowy z blankami, budynkiem bramnym i mostem zwodzonym.

Faza V (XIX w.)

Na początku XIX w. rozebrano zewnętrzny mur obwodowy i budynek bramny oraz zasypano północny odcinek fosy. W latach 30. XIX w. rozebrano wschodnie skrzydło zamku i kolejne partie muru obwodowego, zakładając w tym miejscu ogród. Przebudowano również elewacje zamku, nadając im cechy historyzujące.

Chronologia: założenie warowne z 2 poł. XIII w., murowany zamek z końca XIII – początku XIV w., przebudowywany w XV, XVI i XVII w., a następnie gruntownie w 1 tercji XIX w.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb I, nr 83, 93, 115, 171, 181; SUb II, nr 5, 410; SUb III, nr 138, 139, 376, 377, 421, 452, 488; SUb V, nr 91, 354, 367; SUb VI, nr 9, 10, 144, 461; LuBS I, s. 65, 81-83, 120-122; LuBS II, s. 4, 78-85, 653-654; RS 3064, 3255, 3401, 3943, 4045, 4070, 4107, 4339, 4341, 4357, 4429, 4475, 4520, 4526, 5150, 5153-5154, 5203, 5248, 5315-6017, 6035-6795, 5807, 6031; RF I, 50b, 242; RF II, 651, 654, 846-848; RF IV, 2940; RŚl III, nr 595; RWN, s. 85; Cetwiński 1982, s. 224; Goliński 2014, s. 802, 827; Neuling 1902, s. 7; Pfeiffer 1929, s. 165; Kronthal 1894, s. 233; Müller 1837, s. 268-269; Lutsch 1889, s. 599; Hellmich 1930, s. 42; Bimler 1942, s. 86-88; Kozaczewski 1955, s. 1-22; Guerquin 1957, s. 79-80; Pilch i Pilch 1962, s. 164-165; Weczerka 1977, s. 8; Pilch 1978, s. 282-283; Grundmann 1982, s. 114-116; Guerquin 1984, s. 318; Chorowska 2003, s. 114-118; Młynarska-Kaletynowa 2005, s. 129-132; Nowakowski 2023, s. 45-47, 153-154.

@book{Bimler1942,

title = {Die schlesischen Massiven Wehrbauten, Bd. III: F\"{u}rstentum Oels-Wohlau},

author = {K. Bimler},

year  = {1942},

date = {1942-01-01},

urldate = {1942-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{cetwinski1982b,

title = {Rycerstwo \'{s}l\k{a}skie do ko\'{n}ca XIII w.: biogramy i rodowody},

author = {Marek Cetwi\'{n}ski},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{chorowska_2003,

title = {Rezydencje \'{s}redniowieczne na \'{S}l\k{a}sku. Zamki, pa\lace, wie\.{z}e mieszkalne},

author = {Ma\lgorzata Chorowska},

year  = {2003},

date = {2003-01-01},

urldate = {2003-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1984,

title = {Zamki w Polsce},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{Hellmich1930,

title = {Schlesische Wehranlagen},

author = {Max Hellmich},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

journal = {Altschlesien},

volume = {3},

pages = {40\textendash41},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{Kozaczewski1955Uraz,

title = {Zamek \'{s}redniowieczny w Urazie},

author = {T. Kozaczewski},

year  = {1955},

date = {1955-01-01},

journal = {Sprawozdania Wroc\lawskiego Towarzystwa Naukowego},

volume = {8},

number = {dodatek 4},

pages = {1\textendash22},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Lutsch1889,

title = {Verzeichnis der Kunstdenkm\"{a}ler der Provinz Schlesien. Bd. II: Kunstdenkm\"{a}ler des Regierungsbezirks Breslau},

author = {H. Lutsch},

year  = {1889},

date = {1889-01-01},

urldate = {1889-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{MlynarskaKaletynowa2005Uraz,

title = {Z zagadnie\'{n} zarz\k{a}du terytorialnego \'{S}l\k{a}ska w XIII wieku. Nowe kasztelanie: na \'{S}l\k{e}\.{z}y, w Urazie i Ole\'{s}nicy},

author = {M. M\lynarska-Kaletynowa},

year  = {2005},

date = {2005-01-01},

journal = {Archaeologia Historica Polona},

volume = {15/2},

pages = {129\textendash132},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Muller1837,

title = {Vaterl\"{a}ndische Bilder, in einer Geschichte und Beschreibung der alten Burgfesten und Ritterschl\"{o}sser Schlesiens},

author = {K. A. M\"{u}ller},

year  = {1837},

date = {1837-01-01},

urldate = {1837-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{nowakowski2023,

title = {Zamki i dwory ksi\k{e}stwa wroc\lawskiego od XIII do XVI wieku},

author = {D. Nowakowski},

year  = {2023},

date = {2023-01-01},

urldate = {2023-01-01},

pages = {149\textendash152},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{pilch1962,

title = {Zabytki Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch and K. Pilch},

year  = {1962},

date = {1962-01-01},

urldate = {1962-01-01},

address = {Wroc\law-Warszawa-Krak\'{o}w},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Pilch1978,

title = {Zabytki architektury Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{Rodriguez1980Uraz,

title = {Dokumentacja wybranych dzie\l architektury na \'{S}l\k{a}sku. Zamek w Urazie},

author = {M. Rodriguez},

year  = {1980},

date = {1980-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {KHASiT Politechniki Wroc\lawskiej},

note = {archiwum KHASiT Politechniki Wroc\lawskiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RSIV\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RS V\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29b,

title = {CDS XXX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342, Bd. XXX (RS nr 6021-6988)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bellee},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

publisher = {Breslau},

series = {Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. XXX},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLuB,

title = {LuB 2 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter. Bd. 2},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Th. Leipzig},

volume = {II},

address = {Leipzig},

note = { alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@article{\ssRWN,

title = {RWN = Registrum villarum, allodiarum et jurium ducatus Wratislaviensis et districtus Nampslaviensis},

editor = {G.A. Stenzel},

year  = {1843},

date = {1843-01-01},

urldate = {1843-01-01},

journal = {\"{U}bersicht der Arbeiten und Ver\"{a}nderungen der Schlesischen Gesellschaft f\"{u}r Vaterl\"{a}ndische Kultur im Jahre 1842},

pages = {60-141},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{\ssSub01,

title = {SUb I = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. I: 971-1230},

editor = {H. Appelt and W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109853},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

urldate = {1963-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub05,

title = {SUb V = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. V: 1282-1290},

author = {V SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{Weczerka1977,

title = {Handbuch der Historischen St\"{a}tten \textendash Schlesien},

author = {H. Weczerka},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

address = {Stuttgart},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{βRF,

title = {RF = Repertorium Frobenianum (Repertorium Investiturarum in Praediis Ducatus Vratislaviensis, quae in Libris eiusdem Cancellariae continentur), t. 1-4},

note = {APWr., Akta miasta Wroc\lawia, sygn. C 24/I\textendashIV},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_3,

title = {R\'{S}l III = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. III, 1355-1357},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1990},

date = {1990-01-01},

urldate = {1990-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}