Namysłów, zamek książęcy

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: Namysłów (niem. Namslau), gm. loco, pow. namysłowski, woj. opolskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie; księstwo głogowskie; księstwo namysłowskie; księstwo legnicko-brzeskie; od 1358 r. władztwo Karola IV Luksemburskiego; następnie księstwo opolskie (zgodnie z przywołanymi przekazami).
• Uwagi historyczne: 1341 r. Namysłów jako zastaw Kazimierza III Wielkiego; 1348 r. sprzedaż miasta i zamku Karolowi IV (wg przywołanej literatury).

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Na skarpie przylegającej do doliny Widawy, w zachodniej części miasta lokacyjnego. Zamek funkcjonował w powiązaniu z obwodem obronnym miasta i był od niego oddzielony fosą.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1206 – w falsyfikacie dokumentu opata Gerharda z wrocławskiego klasztoru św. Wincentego wzmiankowana droga prowadząca do Namysłowa (SUb, I, nr 336)
• 1233 – kapelan namysłowski Idzi (SUb, II, nr 33)
• 1239 – wzmiankowany dwór (curia) księcia Henryka II wrocławskiego opodal Namysłowa (SUb, II, nr 203)
• 1261 – dokument w Namysłowie wystawił Henryk III wrocławski (SUb, III, nr 349)
• 1267 – dokument w Namysłowie wystawił książę wrocławski i arcybiskup salzburski Władysław (SUb, IV, nr 32)
• 1268 – wzmiankowany dystrykt namysłowski (SUb, IV, nr 47, 48)
• 1278 – wzmiankowane miasto (SUb, IV, nr 337)
• 1294 – Henryk V wrocławski potwierdził Henrykowi III głogowskiemu jego zdobycze terytorialne, w tym miasto i zamek (hus) Namysłów (SUb, VI, nr 144; LuBS, II, s. 3–8)
• 1312 – wzmiankowany Namysłów z dystryktem oraz zamek (castrum), który dzierżył Dytryk von Frankenberg (LuBS, I, s. 121, 124)
• 1323 – Konrad I oleśnicki przekazał Bolesławowi legnickiemu ziemię namysłowską z miastem i zamkiem (castrum) (LuBS, II, s. 12–13)
• 1323 – poświadczony kasztelan namysłowski, dzierżawiący czasowo zamek (castrum) (LuBS, II, s. 14–15)
• 1329 – Jan Luksemburski zhołdował Bolesława legnickiego z jego ziem, w tym miasta i zamku (burk) Namysłów (LuBS, I, s. 302–304)
• 1331 – Bolesław legnicki i jego synowie Wacław i Ludwik przejęli księstwo jako lenno Korony Czeskiej, w tym miasto i zamek (castrum) Namysłów (LuBS, I, s. 306–307)
• 1342 – okręgi namysłowski, byczyński i kluczborski jako podległe księciu Bolesławowi legnickiemu (LuBS, II, s. 643)
• 1342 – król Kazimierz Wielki przyrzekł książętom śląskim zwrócić zastawione mu miasta, w tym Namysłów, po spłacie całkowitej sumy zastawu (LuBS, I, s. 317–318)
• 1343 – książęta legniccy Wacław i Ludwik oddali w lenno Janowi Luksemburskiemu swoje ziemie, w tym Namysłów (LuBS, I, s. 321)
• 1348 – Bolesław legnicki zapisał miasto i zamek (castrum) żonie Katarzynie (LuBS, II, s. 644; RŚl, I, nr 778)
• 1348 – Wacław I legnicko-brzeski sprzedał Namysłów Karolowi IV Luksemburskiemu (Müller 1837, s. 204–205)
• 1359 – cesarz Karol IV Luksemburski włączył twierdzę Namysłów (municionem et oppidum) do Korony Czeskiej (LuBS, I, s. 71–72)
• 1359/1360 – Karol IV zlecił budowę murowanego zamku i opasanie miasta murami (Müller 1837, s. 205)
• 1371 – starosta namysłowski Wilhelm (Liebich 1862, s. 43)
• 1383 – biskup wrocławski i książęta legnicko-brzescy potwierdzili, że księstwo wrocławskie z Namysłowem należy do króla czeskiego Wacława (LuBS, I, s. 76–78)
• 1385 – starosta Jan von Mühlheim (Goliński 2006, s. 98)
• 1387 – król Wacław przekazał okręg namysłowski z miastem i zamkiem (haus und stadt) Władysławowi opolskiemu (Lehns., I, s. 78–79)
• 1388–1390 – starosta Jan von Mühlheim (Goliński 2006, s. 98)
• 1391 – król Wacław zastawił biskupowi kamieńskiemu Janowi i jego braciom zamek za 8000 kop groszy praskich (Liebich 1862, s. 46)
• 1393 – król Wacław ustanowił starostą namysłowskim Hansa von Mühlheim (Liebich 1862, s. 47)
• 1396 – król Wacław przekazał starostwo namysłowskie Stefanowi z Opoczna, staroście księstwa wrocławskiego (Liebich 1862, s. 48)
• 1402–1407 – Beneš z Choustníka, starosta wrocławski i namysłowski (Goliński 2006, s. 99)
• ok. 1404 – starosta Haschke von Mühlheim (Goliński 2006, s. 98)
• ok. 1409 – starosta i burgrabia zamku Beneš von Dohna (Goliński 2006, s. 98)
• 1409–1411 – Janko z Chotěmic, starosta wrocławski i namysłowski (Goliński 2006, s. 99)
• 1413–1414 – Henryk z Łażan, starosta wrocławski i namysłowski (Goliński 2006, s. 99)
• 1421 – król Zygmunt Luksemburski polecił rycerstwu, aby za pomocą chłopów wzmocniono zamek i fosę miejską (Liebich 1862, s. 57–58)
• 1422 – biskup Konrad, starosta wrocławski i namysłowski (Goliński 2005, s. 99)
• 1426 – król Zygmunt Luksemburski przekazał Mikołajowi Stewitz starostwo namysłowskie i polecił mu naprawić oraz odbudować zamek; jednocześnie król zobowiązał się w imieniu swoim i następców pokryć koszty prac (APWr., dok. miasta Wrocławia, nr 1690; Liebich 1862, s. 60)
• 1446 – Mikołaj Stewitz przekazał starostwo swoim braciom Janowi, Zygmuntowi i Henrykowi (Liebich 1862, s. 70)
• 1452 – po śmierci braci Jana i Henryka starostwo ponownie przejął Mikołaj Stewitz (Liebich 1862, s. 71)
• 1461 – podczas wojny z królem Jerzym z Podiebradów zamek obsadzony został załogą wrocławską (Müller 1837, s. 205; Liebich 1862, s. 73)
• 1466 – Jerzy z Podiebradów zastawił Namysłów Konradowi IX oleśnickiemu (Müller 1837, s. 205)
• 1473 – starosta Zygmunt Stewitz (Liebich 1862, s. 79)
• 1476 – burgrabia Mikołaj Stewitz (Liebich 1862, s. 82)
• 1477 – król Maciej Korwin przekazał zamek jako lenno Melchiorowi von Loben (APWr., dok. miasta Wrocławia, nr 5020; Kśd, nr 13949)
• 1533 – cesarz Ferdynand I zastawił starostwo namysłowskie z zamkiem i lennem wrocławskiej radzie miejskiej, która dobra te posiadała jako tzw. szyling zastawny jeszcze w 1676 r. (Müller 1837, s. 205; Liebich 1862, s. 104).

Historia budowlana obiektu

Zamek namysłowski od dawna cieszył się zainteresowaniem historyków architektury, którzy prezentowali różne koncepcje na temat jego rozwoju przestrzennego. Nowy i jak dotąd najpełniejszy wgląd w architekturę obiektu dały badania przeprowadzone w latach 2012–2013 przez Czesława Lasotę i Macieja Małachowicza, które polegały na analizie budulca i techniki budowy murów. Dzięki nim rozpoznano średniowieczne i wczesnonowożytne fazy budowlane wszystkich skrzydeł zamku. W obecnym planie zamku namysłowskiego da się wyróżnić dwa człony: zamek właściwy, opasany masywnym murem obwodowym z trzema skrzydłami, oraz przylegające do niego od wschodu ufortyfikowane podzamcze z bramą wjazdową od strony miasta.

60.–70. lata XIV w.

Za najstarsze elementy warowni, datowane na lata 60.–70. XIV w., uznano mury obwodowe zamku o planie nieregularnego czworoboku. Przyjęto, że ich nieregularny przebieg, z licznymi załamaniami, w znacznym stopniu powtarzał plan wału starszego założenia grodowego. Odsłonięty i częściowo widoczny od zewnątrz fundament oraz cokół muru obwodowego zbudowano z kamieni eratycznych spajanych zaprawą wapienną. Wyższe partie muru o grubości 2,2 m zostały wzniesione z cegieł w wątku jednowozówkowym, jednobarwnym i dwubarwnym, z główkami ze śladami popielatego szkliwa. Spoiny poziome miały przekrój trójkątny i były podcięte od dołu, natomiast pionowe były płaskie, z rysą. Zbudowany w takiej technice mur sięgał wysokości ok. 8 m powyżej poziomu cokołu. W kolejnej, analogicznie datowanej fazie rozbudowy zamku wzniesiono skrzydło północne oraz nadbudowano mur obwodowy.

Zajmujący tę część dziedzińca budynek o funkcjach rezydencjonalnych był podpiwniczony, z parterem na poziomie dziedzińca i piętrem. Dostawiony do kurtyny murów obwodowych dom był trójdzielny na poziomie górnych kondygnacji, z ryzalitem od strony dziedzińca. Nieregularny plan budynku, z tylko jedną prostą ścianą frontową, miał wymiary wnętrza na poziomie parteru: 36 m długości ściany frontowej i do 10 m szerokości. Mury budynku rezydencjonalnego i podwyższone partie murów obwodowych zbudowano z cegieł w wątku jednowozówkowym, z analogicznie profilowanymi spoinami. Również w tym wypadku lica murów mają charakter dwubarwny, z główkami cegieł ze szkliwem popielatym, widocznymi w fasadzie budynku i partiach nadbudowanych muru obwodowego, zakończonego blankami. Długości blanków i odstępów między nimi wynosiły odpowiednio 2,5–2,6 m i ok. 85 cm. Poziomem bojowym muru obwodowego w skrzydle północnym był korytarz w jego grubości o szerokości 1,2 m.

Do wykończenia otworów i sklepień ryzalitu, w dolnej kondygnacji wzmocnionego diagonalnymi skarpami, użyto kształtek ceramicznych. Pomieszczenie środkowe parteru budynku północnego, o wymiarach 17 × 10,6 m, pełniło funkcję reprezentacyjnej sieni, dostępnej z przedsionka dolnej kondygnacji ryzalitu o wymiarach 4,5 × 4 m. Funkcje mieszkalne pełniły pomieszczenia na piętrze. Centralne pomieszczenie było połączone z ryzalitem, w którym na tym poziomie funkcjonowała kaplica. Obie kondygnacje ryzalitu nakrywają sklepienia z żebrami profilowanymi wklęskami, zwieńczonymi piaskowcowymi, gładkimi zwornikami, obecnie zakrytymi płaskorzeźbionymi tarczami herbowymi. W pomieszczeniu zachodnim na piętrze stwierdzono relikty wykusza latrynowego, do którego wejście wykuto w kurtynie muru obwodowego. Ściany działowe parteru i piętra miały liczne wnęki, natomiast w ścianach frontowych domu znajdowały się duże otwory okienne. Na poziomie parteru i piętra okna od strony fasady były zwieńczone ostrołucznymi blendami, natomiast same otwory o szerokości ok. 70 cm przekrywały łuki odcinkowe.

Pomieszczenia parteru i piętra kryte były stropami opartymi na podciągach. W pomieszczeniu zachodnim parteru zachowały się wsporniki dźwigające podciąg. Wejście do piwnicy zapewniał kryty odcinkowo tunel schodów zawarty w ryzalicie. Pomieszczenia wschodnie i zachodnie piwnicy pierwotnie kryte były drewnianymi stropami, natomiast część centralna podzielona była na sklepiony korytarz, oświetlony oknami od strony dziedzińca, oraz trzy komory przekryte kolebkami z lunetami.

XV i 1. poł. XVI w.

W trzeciej tercji XV i pierwszej połowie XVI w. dokonano pewnych prac budowlanych w obrębie budynku mieszkalnego. Na ten czas datowane są pozostałości kominka zbudowanego w sieni parteru, w północno-wschodnim narożniku jednego z pomieszczeń. Niebawem kominek zlikwidowano, a przepalony mur przelicowano w wątku gotyckim, z trójkątnymi w przekroju spoinami poziomymi i pionowymi, płaskimi z rysą. Mniej więcej w tym samym czasie pomieszczenie wschodnie piwnicy podzielono murem na dwa mniejsze pomieszczenia oraz zamurowano otwór wejściowy od strony korytarza.

Około roku 1400 lub niewiele później, po wcześniejszym przesunięciu koryta Widawy w kierunku północnym, zamek połączono z murami miejskimi. Kurtyny murów miejskich, zbudowane z cegieł w wątku jednowozówkowym na twardej zaprawie, ograniczały od północy i południa teren późniejszego podzamcza. Niewiele później, ok. roku 1408, od strony miasta (wschodniej), na miejscu rozebranej partii murów obwodowych zamku, zbudowano nową bramę wjazdową. Do jej budowy użyto kamieni eratycznych oraz cegieł, którymi wypełniono szczeliny między nimi. Długość fundamentu na linii wschód–zachód, a tym samym przybliżona głębokość przejazdu bramy, wynosiła 4,5 m.

2. poł. XV – początek XVI w

Kolejna faza budowlana namysłowskiego zamku datowana jest na drugą połowę XV – początek XVI w. W tym czasie nastąpiła modernizacja systemu obronnego miasta, dostosowanego do użycia broni palnej. Prawdopodobnie basteja stanęła na styku muru miejskiego i południowego skrzydła zamku; jej pozostałością może być komora nakryta kolebką, do której wejście zapewniał otwór wybity w murze miejskim. Korony murów obwodowych zamku zaopatrzono w tym czasie w hurdycje (zachowane gniazda po belkach) oraz strzelnice o prostokątnych prześwitach i rozglifionych wnękach, a także gardziele (tzw. smolne nosy) wybudowane między blankami krenelaża. Prawdopodobnie wraz z przebudową poziomu bojowego muru obwodowego wzniesiono także górne partie szczytu zachodniego skrzydła północnego. Jego starsza dolna partia ma blendy przekryte łukami odcinkowymi.

W tym czasie zbudowano także skrzydło zachodnie zamku. Ta podpiwniczona, jednopiętrowa budowla miała plan nieregularnego czworoboku i była nakryta dachem pulpitowym. Początkowo parter budynku był podzielony na trzy pomieszczenia z sienią pośrodku, z której dostęp na poziom piętra zapewniały zachowane do dziś schody. Wnętrza pomieszczeń parteru nakryte są sklepieniami kolebkowymi z lunetami. Kolebką przekryta była również piwnica rozciągająca się pod całym budynkiem. Wejście do niej prowadziło od strony dziedzińca przy północnym skraju ściany frontowej. Piętro budynku początkowo było jednoprzestrzenne bądź podzielone drewnianymi ścianami. Otwory okienne i drzwiowe miały rozglifione ościeża przekryte łękami odcinkowymi. Budynek skrzydła zachodniego wzniesiono w wątku jednowozówkowym. We wnętrzach wykonano płaskie spoiny pod tynki, natomiast w fasadzie miały one przekrój trójkątny oraz zaokrąglony. Dwukondygnacyjną fasadę budynku pomalowano na kolor czerwony; prawdopodobnie w tym samym czasie w analogiczny sposób ozdobiono fasadę północnego domu mieszkalnego.

Od 2. tercji XVI w. do lat 30. XVII w.

Kolejne inwestycje budowlane na zamku realizowano w drugiej i trzeciej tercji XVI w. Około 1534 r. utworzono podzamcze, do którego wjazd prowadził przez budynek bramny z przedmurzem i mostem. Bramę nakrywała kolebka z otworami przejazdu i wejścia dla pieszych. Od południa łączyła się ona z izbą straży, oświetloną oknem od strony dziedzińca i wyposażoną w wykutą w bloku piaskowca strzelnicę kluczową w ścianie zewnętrznej. Nad przejazdem bramy znajdowało się pomieszczenie również z otworem okiennym od strony dziedzińca i wykuszem od strony północnej. Fakturę i kolorystykę elewacji budynku bramnego tworzyły cegły ułożone w wątku jednowozówkowym oraz spoiny pomalowane na kolor czerwony, natomiast jego wnętrza i przejazd pokryto cienkim, pobielonym tynkiem. W dochodzącej do budynku bramnego kurtynie muru pierwotnie funkcjonowały strzelnice, które przekształcono w otwory okienne w trakcie budowy budynku stajni. Był to obiekt piętrowy, wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta, którego ściany dostawiono do kurtyny muru zamykającego dziedziniec podzamcza.

W tym czasie nastąpiła także zmiana wystroju fasady skrzydła zachodniego, polegająca na wprowadzeniu fasciowych obramień otworów wykutych w piaskowcu oraz pokryciu jej pobielonym tynkiem i malaturą, czyli pionowymi czerwonymi i czarnymi pasami w sąsiedztwie jednego z okien. Prace budowlane realizowano także w obrębie budynku północnego. Przekształceniu uległa zachodnia część piwnic, wzniesiono szczyt dachu od strony miasta, wykonano nowe pokrycie dachowe, a także założono nowe wielkie okno w sypialni oraz dwa kamienne portale drzwiowe. Prawdopodobnie równolegle fasadę budynku pokryto cienką warstwą tynku. W opisanej formie zamek funkcjonował do lat 30. XVII w., kiedy to uległ poważnym zniszczeniom w czasie wojny trzydziestoletniej.

Chronologia: 2 poł. XIII (źródła pisane)/lata 60.–70. XIV w. (architektura) – 1 poł. XIV w. (bliżej nieokreślony zamek książęcy); 2 poł. XIV w. zamek Karola IV Luksemburskiego.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb I, nr 336; SUb II, nr 33, 203; SUb III, nr 349; SUb IV, nr 32, 47-48, 337; SUb VI, nr 144; LuBS I, s. 71-72, 76-78, 121, 124, 302-304, 306-307, 317-318, 321; LuBS II, s. 3-8, 12-15, 643-644; RŚl I, nr 778; APWr., dok. miasta Wrocławia, nr 1690, 5020; Kśd, nr 13949; Müller 1837, s. 204-206; Liebich 1862, s. 24-25, 43, 46-48, 57-58, 60, 71, 73, 79, 82, 104.

@book{chorowska_2003,

title = {Rezydencje \'{s}redniowieczne na \'{S}l\k{a}sku. Zamki, pa\lace, wie\.{z}e mieszkalne},

author = {Ma\lgorzata Chorowska},

year  = {2003},

date = {2003-01-01},

urldate = {2003-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Eysymontt2009,

title = {Kod genetyczny miasta. \'{S}redniowieczne miasta lokacyjne Dolnego \'{S}l\k{a}ska na tle urbanizacji europejskiej},

author = {Rafa\l Eysymontt},

year  = {2009},

date = {2009-01-01},

urldate = {2009-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@inbook{Golinski2026Namyslow,

title = {Od czas\'{o}w najdawniejszych do 1740 roku},

author = {Mateusz Goli\'{n}ski},

editor = {Mateusz Goli\'{n}ski and Ewa Ko\'{s}cik and Jan K\k{e}sik},

year  = {2006},

date = {2006-01-01},

urldate = {2006-01-01},

booktitle = {Namys\l\'{o}w. Z dziej\'{o}w miasta i okolic},

pages = {9-169},

publisher = {NA},

address = {Namys\l\'{o}w},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1984,

title = {Zamki w Polsce},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kajzer_kolodziejczyk_salm_2001,

title = {Leksykon zamk\'{o}w w Polsce},

author = {J. Kajzer and S. Ko\lodziejczyk and J. Salm},

year  = {2001},

date = {2001-01-01},

urldate = {2001-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{KZS08/07,

title = {KZS VIII/7 = Powiat namys\lowski. Katalog zabytk\'{o}w sztuki w Polsce, tom VIII, zeszyt 7},

author = {Tadeusz Chrzanowski and Marian Kornecki},

year  = {1965},

date = {1965-01-01},

urldate = {1965-01-01},

publisher = {Katalog zabytk\'{o}w sztuki w Polsce, t. VIII, z. 7},

address = {Warszawa},

note = {KZSVIII/7},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@inbook{lasota_malachowicz_2019_namyslow,

title = {Zamek w Namys\lowie, przygranicze Kr\'{o}lestwa Polskiego i Czeskiego},

author = {C. Lasota and M. Ma\lachowicz},

editor = {A. Boche\'{n}ska and P. Mrozowski},

year  = {2019},

date = {2019-01-01},

booktitle = {Wielkie murowanie. Zamki w Polsce za Kazimierza Wielkiego},

volume = {II},

pages = {201-229},

address = {Warszawa},

series = {Colloquia Castrensia},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@book{Liebich1862Namslau,

title = {Chronik der Stadt Namslau von Begr\"{u}ndung derselben bis auf die nauste Zeit nach einer im Namslauer Stadt-Archiv befindlichen Chronik bearbeitet},

author = {Wilhelm Liebich},

year  = {1862},

date = {1862-01-01},

urldate = {1862-01-01},

pages = {24-25},

publisher = {NA},

address = {Namslau},

note = {Kronika miasta Namys\l\'{o}w},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{lutsch1886,

title = {Verzeichnis der Kunstdenkm\"{a}ler der Provinz Schlesien. Bd. I: Die Stadt Breslau},

author = {H. Lutsch},

year  = {1886},

date = {1886-01-01},

urldate = {1886-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Lutsch1889,

title = {Verzeichnis der Kunstdenkm\"{a}ler der Provinz Schlesien. Bd. II: Kunstdenkm\"{a}ler des Regierungsbezirks Breslau},

author = {H. Lutsch},

year  = {1889},

date = {1889-01-01},

urldate = {1889-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Lutsch1891,

title = {Verzeichnis der Kunstdenkm\"{a}ler der Provinz Schlesien. Bd. III: Die Kunstdenkm\"{a}ler des Regierungsbezirk Liegnitz},

author = {H. Lutsch},

year  = {1891},

date = {1891-01-01},

urldate = {1891-01-01},

address = {Breslau},

note = {Bor\'{o}w Polski, s. 70-71;},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Muller1837,

title = {Vaterl\"{a}ndische Bilder, in einer Geschichte und Beschreibung der alten Burgfesten und Ritterschl\"{o}sser Schlesiens},

author = {K. A. M\"{u}ller},

year  = {1837},

date = {1837-01-01},

urldate = {1837-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{schroller_1886,

title = {Schlesien. Eine Schilderung des Schlesier Landes, Bd. 1},

author = {F. Schroller},

year  = {1886},

date = {1886-01-01},

urldate = {1886-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLuB,

title = {LuB 2 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter. Bd. 2},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Th. Leipzig},

volume = {II},

address = {Leipzig},

note = { alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub01,

title = {SUb I = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. I: 971-1230},

editor = {H. Appelt and W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109853},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

urldate = {1963-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06b,

title = {SUb IV = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. IV: 1267-1281},

author = {IV SUB},

editor = {W. Irgang},

year  = {1988},

date = {1988-01-01},

urldate = {1988-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{Weczerka1977,

title = {Handbuch der Historischen St\"{a}tten \textendash Schlesien},

author = {H. Weczerka},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

address = {Stuttgart},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

Lokalizacja