Karpniki-Krzyżna Góra (gm. Mysłakowice), zamek Sokolec (ruina)

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: Karpniki, gm. Mysłakowice, pow. jeleniogórski, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo świdnicko-jaworskie.
• Nazwy historyczne: Sokolec (niem. Falkenstein), w przekazach: 1364 – Walkenstein; 1406 – Falkenstein; 1427 – Falkinsteyn i in.
• Stanowisko: stan. nr 1, AZP 10/85–17.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Relikty zamku znajdują się pod szczytem Góry Krzyżnej, od strony północnej, ok. 1,3 km na północ od centralnej części wsi Karpniki. Założenie od strony północnej i wschodniej otaczała fosa i wał. W trakcie badań wykopaliskowych pozyskano fragmenty ceramiki naczyniowej, fragmenty cegieł oraz przedmioty metalowe, w tym elementy uzbrojenia.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i zamku

• 1364 – wśród twierdz (di vesten) należących do księcia Bolka II wymieniony Walkenstein (LuBS, I, s. 508)
• 1369 – burgrabia Kleryk Bolcze (LuBS, I, s. 512)
• 1372 – księżna Agnieszka świdnicka nadała w dożywocie Klerykowi Bolcze lenno zamkowe (burglehn) Falkenstein (Landbuch, I, nr 629)
• 1386 – księżna Agnieszka przekazała Rudigerowi Wildbergowi lenno zamkowe (burglehen) Falkenstein (Landbuch, II, nr 263)
• 1389 – Rudiger Wildberg sprzedał Tyczkowi Schindlerowi lenno zamku (house) Falkenstein (Landbuch, II, nr 644)
• 1399 – starosta Benesz z Choustnika potwierdził sprzedaż góry (den berg), na której stała twierdza (vesten) zwana Falkenstein (Landbuch, III, nr 567)
• 1399 – Benesz von Dohna sprzedał Henczilowi von Zeidlitz, Konradowi von Czirn i Maciejowi von Rudigersdorf wieś Radomierz, należącą do lenna zamkowego (burglehen) Falkenstein (Landbuch, III, nr 568)
• 1406 – Jungeling Tscheschau zapisał żonie Jadwidze oprawę; do oprawy nie włączono zamku i twierdzy (hus und die veste) Falkenstein (Landbuch, III, nr 1691)
• 1406 – Stefan von Dohna sprzedał Jungelinowi von Tscheschau zamek i twierdzę (hus und vesten) Falkenstein z wsią Radomierz i innymi dobrami (Landbuch, III, nr 1826)
• 1427 – wzmiankowany Hans von Czirn, auf dem Falkinsteyne gesessin (APWr., Rep. 91, nr 446)
• 1432 – właścicielem zamku był Opitz von Czirn (Müller 1837, s. 421)
• 1474 lub 1475 – zniszczenie zamku (Müller 1837, s. 421)
• 1559 – Falkenstein wzmiankowany jako opuszczona ruina zamku (wüster Burgstall) (Müller 1837, s. 421)

Historia budowlana obiektu

Zamek Sokolec funkcjonował jako warownia późnośredniowieczna, związana z systemem obronnym i własnościowym księstwa świdnicko-jaworskiego. Dotychczasowe badania wykopaliskowe nie pozwalają na rekonstrukcję planu założenia. Można jedynie stwierdzić, że od strony południowo-wschodniej i południowo-zachodniej zamek opierał się o skalne wypiętrzenie. Dziedziniec sytuowany jest po stronie południowo-zachodniej. Od wschodu towarzyszą mu odcinki murów załamujące się pod kątem prostym, które mogą stanowić relikty budynku (być może wieży mieszkalnej) z wewnętrznymi podziałami. Założenie otaczały od północy i wschodu fosa oraz wał. Mury wzniesiono z pozyskanego na miejscu łamanego kamienia granitowego na zaprawie wapiennej, z uzupełnieniami z cegły i piaskowca. W trakcie badań pozyskano fragmenty ceramiki naczyniowej, fragmenty cegieł oraz przedmioty metalowe, w tym elementy uzbrojenia.

Chronologia: 2 ćw. XIV – 3 ćw. XV w., zamek wzmiankowany jako własność księcia Bolka II

Konkretne wzmianki (wybór): LuBS I, s. 508, 512; Landbuch I, nr 629; Landbuch II, nr 263, 644; Landbuch III, nr 567, 568, 1691, 1826; APWr., Rep. 91, nr 446; Müller 1837, s. 421, 419–425; Berndt 1828, s. 291–292; Oheimb 1908, s. 522–523; Guerquin 1957, s. 74; Sarnowska 1961, s. 206; Sarnowska 1964, s. 59–71; Weczerka 1977, s. 94; Pilch 1978, s. 106, 235–236; Kaletyn 1978, s. 258; Kaletyn 1980, s. 195; Grundmann 1982, s. 146; Guerquin 1984, s. 290–291; Mazurska, Rachwalski, Załęski 1996, s. 42–44; Kajzer, Kołodziejski, Salm 2001, s. 463; Chorowska 2003, s. 166–167; Boguszewicz 2010, s. 228–229.

@techreport{APW_WSP\'{S}_719,

title = {APW WSP\'{S} lub APWr = Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, Wydzia\l Samorz\k{a}dowy Prowincji \'{S}l\k{a}skiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Berndt1828,

title = {Wegweiser durch das Sudeten-Gebirge},

author = {Johann Christian Berndt},

year  = {1828},

date = {1828-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{boguszewicz_2010,

title = {Corona Silesiae: zamki Piast\'{o}w f\"{u}rstenberskich na po\ludniowym pograniczu ksi\k{e}stwa jaworskiego, \'{s}widnickiego i zi\k{e}bickiego do po\lowy XIV wieku},

author = {A. Boguszewicz},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

number = {39},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{chorowska_2003,

title = {Rezydencje \'{s}redniowieczne na \'{S}l\k{a}sku. Zamki, pa\lace, wie\.{z}e mieszkalne},

author = {Ma\lgorzata Chorowska},

year  = {2003},

date = {2003-01-01},

urldate = {2003-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1984,

title = {Zamki w Polsce},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kajzer_kolodziejczyk_salm_2001,

title = {Leksykon zamk\'{o}w w Polsce},

author = {J. Kajzer and S. Ko\lodziejczyk and J. Salm},

year  = {2001},

date = {2001-01-01},

urldate = {2001-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{kaletyn1978,

title = {Sprawozdanie z dzia\lalno\'{s}ci wojew\'{o}dzkiego o\'{s}rodka archeologiczno-konserwatorskiego we Wroc\lawiu w roku 1976},

author = {T. Kaletyn},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

journal = {Silesia Antigua},

volume = {20},

pages = {253-268},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{Kaletyn1980b,

title = {Sprawozdanie z dzia\lalno\'{s}ci w zakresie ochrony i ratownictwa zabytk\'{o}w archeologicznych w 1978 r. na obszarze wojew\'{o}dztwa jeleniog\'{o}rskiego},

author = {Tadeusz Kaletyn},

year  = {1980},

date = {1980-01-01},

urldate = {1980-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {22},

pages = {191\textendash196},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{mazurska1996,

title = {Zamki Dolnego \'{S}l\k{a}ska, t. 1},

author = {T. Mazurska and E. Rachwalski and J. Za\l\k{e}ski},

year  = {1996},

date = {1996-01-01},

urldate = {1996-01-01},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Muller1837,

title = {Vaterl\"{a}ndische Bilder, in einer Geschichte und Beschreibung der alten Burgfesten und Ritterschl\"{o}sser Schlesiens},

author = {K. A. M\"{u}ller},

year  = {1837},

date = {1837-01-01},

urldate = {1837-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{Oheimb1908,

title = {Falkenstein},

author = {F. Oheimb},

year  = {1908},

date = {1908-01-01},

journal = {Schlesische Heimatbl\"{a}tter},

number = {22},

pages = {522-523},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Pilch1978,

title = {Zabytki architektury Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{Sarnowska1961,

title = {Sprawozdanie dzia\lu archeologicznego Muzeum \'{S}l\k{a}skiego za 1959 r.},

author = {Wanda Sarnowska},

year  = {1961},

date = {1961-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {3},

pages = {206},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{Sarnowska1964,

title = {Uzbrojenie z Sokolca na G\'{o}rze Krzy\.{z}nej pow. Jelenia G\'{o}ra},

author = {Wanda Sarnowska},

year  = {1964},

date = {1964-01-01},

journal = {Muzealnictwo Wojskowe},

volume = {2},

pages = {59-71},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch03,

title = {LANDBUCH III = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom III: 1396-1407},

author = {III LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2007},

date = {2007-01-01},

urldate = {2007-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLuB,

title = {LuB 2 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter. Bd. 2},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Th. Leipzig},

volume = {II},

address = {Leipzig},

note = { alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{Weczerka1977,

title = {Handbuch der Historischen St\"{a}tten \textendash Schlesien},

author = {H. Weczerka},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

address = {Stuttgart},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}