Wałbrzych-Śródmieście, motte (nieistniejący)

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Wałbrzych, pow. wałbrzyski, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie 1247-1290, księstwo świdnickie 1293-1741, Kreis Schweidnitz 1741-1818, Kreis Waldenburg 1818-1945, województwo wrocławskie 1945-1975, województwo wałbrzyskie 1975-1998.
• Nazwy historyczne: ok. 1300 – Waldenberc, 1364 – Waldemberg di vesten, 1382 – zu Waldenberg die mol und daz vorwerk.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Obronny dwór typu motte znajdował się w dolinie potoku, w rejonie obecnej ul. Młynarskiej, na południowym krańcu niwy budowlanej i w dość bliskim sąsiedztwie kościoła parafialnego. Takie położenie może wskazywać na relatywnie wczesną metrykę założenia, choć regularny zarys planu pozwala rozważać również późniejsze datowanie.

Założenie obronne wzniesiono na planie kwadratu. Stożek z plateau o powierzchni około 20 m² otaczała fosa i wał zewnętrzny, wzmiankowany jeszcze w 1687 roku jako Wall oraz w 1752 roku. Stanowisko zostało całkowicie zniszczone w XIX wieku.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• ok. 1305 – Wałbrzych występował w Księdze Uposażeń Biskupstwa Wrocławskiego jako miejscowość z przynależnościami: Białym Kamieniem, Sobięcinem, Podgórzem i Głuszycą (LF, B, 482, 483, 491, 493, 506)
• 1364 – zamki w Wałbrzychu wymienione w układzie sukcesyjnym między cesarzem Karolem IV Luksemburskim a jego zięciem, margrafem Ottonem V Wittelsbachem (LuBS I, s. 508)
• 1382 – Ulryk Schaff Starszy zapisał w oprawie wdowiej folwark z młynem swojej żonie Elżbiecie (Pflug, s. 5)
• 1402 – Ulryk Schaff przekazał Ulrykowi Schaffowi, synowi zmarłego Reinczka, oraz Ulrykowi i Henrykowi, synom zmarłego Ruprechta, dwór (Haus) z przyległościami w Wałbrzychu; być może zapis dotyczył zamku Nowy Dwór (Pflug, s. 5)
• 1440 – Ulryk Zettritz ufundował kościół parafialny w Wałbrzychu (Pflug, s. 5)
• 1492 – Jan Zettritz wykupił zastaw zamku od Fabiana Tschirnhausa (Pflug, s. 6)
• 1493 – bracia Jan, Fryderyk, Zygmunt i Ulryk Zettritz otrzymali część ojcowskich dóbr, to jest zamek Nowy Dwór wraz z przyległościami: miasteczkiem Wałbrzych, Białym Kamieniem, Podgórzem, Sobięcinem i położonym tam zamkiem (sloß), lasem i młynami (Czettritz, s. 211; Pflug, s. 6)
• 1547 – podczas podziału ojcowskiego majątku między Zygmuntem a Krzysztofem Zettritzem Krzysztof otrzymał zamek Nowy Dwór wraz z lasem za zamkiem, kawałkiem ziemi (Scheibe) i pastwiskiem pod miasteczkiem Wałbrzych oraz sam Wałbrzych z dwoma młynami i szubienicznym wzgórzem (Pflug, s. 7)
• 1550 – Christof von Czettritz posiadał Wałbrzych oraz Sobięcin, Podgórze, Biały Kamień, Rusinową i Dziećmorowice (Ritterdienste.SJ.1550, s. 8)
• 1602 – Christoph von Czettritz posiadał Wałbrzych wraz z Sobięcinem, gdzie wzmiankowany był Schlos, a także Podgórze, Biały Kamień, Rusinową i Dziećmorowice (Ritterdienste.SJ.1602, s. 18)
• 1687 – relikty założenia wzmiankowano jako Wall (Schoeneich 1931, s. 65)
• 1717 – Hans Anton Reichsgraff Schaffgotsch, starosta księstwa świdnicko-jaworskiego, oraz wdowa Maria Catharina Freyin von Bibran, z domu von Czettritz, posiadali Wałbrzych, Biały Kamień, Strugę – majątek dolny oraz Cieszów (Matrykuła.SJ.1717, s. 8)
• 1752 – relikty założenia nadal były wzmiankowane w przekazach dotyczących dawnego wału (Schoeneich 1931, s. 65)

Historia budowlana obiektu

Średniowieczny Wałbrzych (Waldenberc) nie był miastem, lecz wsią. Był jednak ważnym ośrodkiem osadniczym, ponieważ w Księdze Uposażeń Biskupstwa Wrocławskiego z ok. 1305 roku występował jako miejscowość z przynależnościami: Białym Kamieniem, Sobięcinem, Podgórzem i Głuszycą. Obronny dwór typu motte znajdował się w dolinie potoku, w rejonie obecnej ul. Młynarskiej, na południowym krańcu niwy budowlanej i w dość bliskim sąsiedztwie kościoła parafialnego.

Możliwe, choć mało prawdopodobne, jest łączenie tego obiektu ze wzmianką z 1364 roku mówiącą w liczbie mnogiej o zamkach w Wałbrzychu, zapisanych jako Waldemberg di vesten, z których tylko jeden stanowił podwałbrzyski Nowy Dwór. Ze względu na bliskość potoku, później zwanego Młynówką, założenie należy raczej łączyć ze wzmianką z 1382 roku o tutejszym młynie i folwarku: zu Waldenberg die mol und daz vorwerk, należących wówczas do Ulrycha Schaffa.

Założenie obronne typu motte miało kwadratowy plan. Stożek z niewielkim plateau był otoczony fosą i wałem zewnętrznym. Obiekt wzmiankowano jeszcze w 1687 roku jako Wall oraz w 1752 roku, ale w XIX wieku został całkowicie zniszczony, zapewne w związku z niwelacją terenu.

Chronologia: pełne średniowiecze. W opisie obiektu wskazano też możliwość XIV-wiecznej metryki założenia, wynikającą z regularnego zarysu planu.

Konkretne wzmianki (wybór): APWr, WSPŚ, sygn. 776, s. 49, 63; MAW, sygn. MA-/A/115, s. 9, 392; Kartoteka grodzisk Hellmicha; LF, B, 482, 483, 491, 493, 506; LuBS I, s. 508; Pflug, s. 5-7; Czettritz, s. 211; Matrykuła.SJ.1717, s. 8; Ritterdienste.SJ.1550, s. 8; Ritterdienste.SJ.1602, s. 18; Berndt 1828, s. 654; Boguszewicz 2010, s. 270-271; Fibiger 1704, s. 604; Hellmich, s. 42; Nowakowski 2017, s. 451-452; Paschky 1926, s. 12; Schoeneich 1931, s. 65-70.

@techreport{APW_WSP\'{S}_719,

title = {APW WSP\'{S} lub APWr = Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, Wydzia\l Samorz\k{a}dowy Prowincji \'{S}l\k{a}skiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{berndt_1828,

title = {Wegweiser durch des Sudeten-Gebirge},

author = {J. CH. G. Berndt},

year  = {1828},

date = {1828-01-01},

urldate = {1828-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{boguszewicz_2010,

title = {Corona Silesiae: zamki Piast\'{o}w f\"{u}rstenberskich na po\ludniowym pograniczu ksi\k{e}stwa jaworskiego, \'{s}widnickiego i zi\k{e}bickiego do po\lowy XIV wieku},

author = {A. Boguszewicz},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

number = {39},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{czettritz1907,

title = {Geschichte des Geschlechts von Czettritz und Neuhaus},

author = {H. Neuhaus},

year  = {1907},

date = {1907-01-01},

urldate = {1907-01-01},

address = {G\"{o}rlitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{czettritz1911,

title = {Geschichte des Geschlechts von Czettritz und Neuhaus, Bd. 2 (Regesten)},

author = {H. Neuhaus},

year  = {1911},

date = {1911-01-01},

urldate = {1911-01-01},

address = {G\"{o}rlitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@article{geschwendt1936,

title = {Die Vorgeschichte des Waldenburger Gebirges},

author = {F. Geschwendt},

year  = {1936},

date = {1936-01-01},

journal = {Altschlesische Bl\"{a}tter},

volume = {6},

number = {2},

pages = {208-209},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{Hellmich_1936,

title = {Burgh\"{u}gel im Bober-Katzbachgebiet},

author = {M. Hellmich},

year  = {1936},

date = {1936-01-01},

urldate = {1936-01-01},

journal = {Altschlesische Bl\"{a}tter},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{Hellmich1930,

title = {Schlesische Wehranlagen},

author = {Max Hellmich},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

journal = {Altschlesien},

volume = {3},

pages = {40\textendash41},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Henelius1704,

title = {Silesiographia Renovata},

author = {N. Henelius},

year  = {1704},

date = {1704-01-01},

urldate = {1704-01-01},

publisher = {Wratislaviae \& Lipsiae},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{matrykula1717,

title = {Matryku\la.SJ.1717 = Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen der F\"{u}rstenth\"{u}mber Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung der Weichbilder, wie solches von denen Herren Landes-Aeltesten. Anno 1717. revidiret werden},

year  = {1717},

date = {1717-01-01},

urldate = {1717-01-01},

volume = {243},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

series = {Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 243},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Nowakowski2017,

title = {\'{S}l\k{a}skie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne},

author = {Dominik Nowakowski},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{paschky1926_waldenburg,

title = {Beitr\"{a}ge zur Geschichte der Stadt Waldenburg in Schlesien. Zur \"{a}ltesten Geschichte der Stadt Waldenburg},

author = {B. Paschky},

year  = {1926},

date = {1926-01-01},

urldate = {1926-01-01},

pages = {13},

address = {Waldenburg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@phdthesis{pawlowski_grody_1978,

title = {Grody sto\.{z}kowate, ostros\lupowe i wie\.{z}e mieszkalno-obronne na \'{S}l\k{a}sku w \'{s}redniowieczu},

author = {A. Paw\lowski},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

pages = {199-200},

school = {KHASiT Politechniki Wroc\lawskiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@book{pflug1878,

title = {Regesten zur Geschichte der Stadt Waldenburg},

author = {K. Pflug},

year  = {1878},

date = {1878-01-01},

address = {Waldenburg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{ritterdienste1550,

title = {Ritterdienste.SJ.1550 = Register der Ritterdiernste der Koen auch zu Hungern den Behemb K\"{o}niglichen Macht(...)},

year  = {1550},

date = {1550-01-01},

urldate = {1550-01-01},

volume = {4},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 4},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@article{schoeneich1931,

title = {Der „Wall” in Waldenburg},

author = {Schoeneich},

year  = {1931},

date = {1931-01-01},

journal = {Altschlesische Bl\"{a}tter},

volume = {6},

pages = {65-70},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{Sohnel1896,

title = {Die Burgw\"{a}lle Schlesiens nach dem gegenw\"{a}rtigen Stande der Forschung},

author = {H. S\"{o}hnel},

year  = {1896},

date = {1896-01-01},

urldate = {1896-01-01},

volume = {6},

issue = {1},

pages = {89\textendash106},

series = {Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{\ssapwr_ritterdiernste_1602,

title = {Ritterdienste.SJ.1602 lub APWr Ritterdiernste = Ritterdiernste Inn dem Beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern S: u. Jawer [1602]},

year  = {1602},

date = {1602-01-01},

urldate = {1602-01-01},

address = {Wroc\law},

note = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, alternatywnie "APWr Ritterdiernste"},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS14,

title = {CDS XIV = Codex Diplomaticus Silesiae, Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis, Bd. XIV},

author = {14 CDS},

editor = {H. Markgraf and W. Schulte},

url = {https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144585},

year  = {1889},

date = {1889-01-01},

urldate = {1889-01-01},

publisher = {Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis},

address = {Breslau},

note = {tak\.{z}e skr\'{o}towo jako LfeV; Lf; LF},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29,

title = {CDS XXIX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. XXIX: 1334-1337 (RS nr 5279-6020)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bell\'{e}e},

year  = {1923},

date = {1923-01-01},

urldate = {1923-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLuB,

title = {LuB 2 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter. Bd. 2},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Th. Leipzig},

volume = {II},

address = {Leipzig},

note = { alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{werner_1785,

title = {Topographia oder Prodromus Silesiae Volumen III. das ist Representatio und Beschreibung derer St\"{a}dte, Flecken, Cl\"{o}ster, Schl\"{o}sser, Rittersitz, Kirchen, Bethh\"{a}user, G\"{a}rten, Lust und Zier G\"{a}rten, Dorfschaften etc. derer F\"{u}rstenth\"{u}mer: M\"{u}nsterberg mit Frankenstein, Oels, Schweidnitz, Jauer, Trachenberg, Mit den Baronats der Standesherrschaften Wartenberg und Militsch, Wie auch den Kleinen Staaten Freyhan und Sulau (…) Durch (…)},

author = {F. B. Werner},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

note = {r\k{e}kopis w zbiorach Staatsbibliothek Berlin, oddzia\l Geheimes Staatsarchiv Preu\ssischer Kulturbesitz, HA Schlesien Rep. 135 Handschriften Nr 526/2},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

Lokalizacja