Wałbrzych-Śródmieście, dwór Czettritzów

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Wałbrzych, pow. wałbrzyski, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie 1247-1290, księstwo świdnickie 1293-1741, Kreis Schweidnitz 1741-1818, Kreis Waldenburg 1818-1945, województwo wrocławskie 1945-1975, województwo wałbrzyskie 1975-1998.
• Nazwy historyczne: ok. 1300 – Waldenberc, 1364 – Waldemberg di vesten, 1382 – Waldenberg; historyczna nazwa majątku: Alte Schloss; obecnie: „Zamek Wałbrzych”, „Pałac Czettritzów”.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Starszy dwór obronny typu motte znajdował się w dolinie potoku, w rejonie obecnej ul. Młynarskiej, na południowym krańcu niwy budowlanej i w dość bliskim sąsiedztwie kościoła parafialnego. Układ ten może wskazywać na wczesną metrykę założenia, choć regularny zarys planu pozwala również rozważać późniejsze datowanie. Nowożytny dwór Czettritzów powstał na południe od starszej siedziby, w większym oddaleniu od rynku i kościoła parafialnego. Obecnie dawny dwór, przebudowany w XIX wieku, mieści Akademię Nauk Stosowanych Angelusa Silesiusa.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• ok. 1305 – Wałbrzych występował w Księdze Uposażeń Biskupstwa Wrocławskiego jako miejscowość z przynależnościami: Białym Kamieniem, Sobięcinem, Podgórzem i Głuszycą (LF, B, 482, 483, 491, 493, 506)
• 1364 – zamki w Wałbrzychu wymienione w układzie sukcesyjnym między cesarzem Karolem IV Luksemburskim a jego zięciem, margrafem Ottonem V Wittelsbachem (LuBS I, s. 508)
• 1382 – Ulryk Schaff Starszy zapisał w oprawie wdowiej folwark z młynem swojej żonie Elżbiecie (Pflug, s. 5)
• 1402 – Ulryk Schaff przekazał Ulrykowi Schaffowi, synowi zmarłego Reinczka, oraz Ulrykowi i Henrykowi, synom zmarłego Ruprechta, dwór (Haus) z przyległościami w Wałbrzychu; być może zapis dotyczył zamku Nowy Dwór (Pflug, s. 5)
• 1440 – Ulryk Zettritz ufundował kościół parafialny w Wałbrzychu (Pflug, s. 5)
• 1492 – Jan Zettritz wykupił zastaw zamku od Fabiana Tschirnhausa (Pflug, s. 6)
• 1493 – bracia Jan, Fryderyk, Zygmunt i Ulryk Zettritz otrzymali część ojcowskich dóbr, to jest zamek Nowy Dwór wraz z przyległościami: miasteczkiem Wałbrzych, Białym Kamieniem, Podgórzem, Sobięcinem i położonym tam zamkiem (sloß), lasem i młynami (Czettritz, s. 211; Pflug, s. 6)
• 1547 – podczas podziału ojcowskiego majątku między Zygmuntem a Krzysztofem Zettritzem Krzysztof otrzymał zamek Nowy Dwór wraz z lasem za zamkiem, kawałkiem ziemi (Scheibe) i pastwiskiem pod miasteczkiem Wałbrzych oraz sam Wałbrzych z dwoma młynami i szubienicznym wzgórzem (Pflug, s. 7)
• 1550 – Christof von Czettritz posiadał Wałbrzych oraz Sobięcin, Podgórze, Biały Kamień, Rusinową i Dziećmorowice (Ritterdienste.SJ.1550, s. 8)
• 1602 – Christoph von Czettritz posiadał Wałbrzych wraz z Sobięcinem, gdzie wzmiankowany był Schlos, a także Podgórze, Biały Kamień, Rusinową i Dziećmorowice (Ritterdienste.SJ.1602, s. 18)
• 1717 – HHans Anton Reichsgraff Schaffgotsch, starosta księstwa świdnicko-jaworskiego oraz wdowa Maria Catharina Freyin von Bibran geborne von Czettritz, posiadali Wałbrzych, Biały Kamień, Strugę – majątek dolny oraz Cieszów  (Matrykula.SJ.1717, s.8)

Dzieje własności dóbr ziemskich

Średniowieczny Wałbrzych (Waldenberc) nie był miastem, lecz wsią. Był jednak ważnym ośrodkiem osadniczym, ponieważ w Księdze Uposażeń Biskupstwa Wrocławskiego z ok. 1305 roku występował jako miejscowość z przynależnościami: Białym Kamieniem, Sobięcinem, Podgórzem i Głuszycą. Obronny dwór typu motte znajdował się w dolinie potoku, w rejonie obecnej ul. Młynarskiej. Możliwe, choć mało prawdopodobne, jest łączenie go ze wzmianką z 1364 roku mówiącą w liczbie mnogiej o zamkach w Wałbrzychu – Waldemberg di vesten, z których tylko jeden stanowił podwałbrzyski Nowy Dwór. Ze starszym założeniem można natomiast łączyć wzmiankę z 1382 roku o tutejszym młynie i folwarku – zu Waldenberg die mol und daz vorwerk.

Związki Czettritzów z Wałbrzychem rozpoczęli Herman i Małgorzata Zettritzowie, którzy w 1434 roku zakupili od Jana i Konrada Liebenthalów zamek zwany Nowym Dworem wraz z przyległościami, wśród których było miasteczko Wałbrzych. W XV-XVI wieku Czettritzowie nie rezydowali jeszcze w wałbrzyskiej siedzibie, lecz na zamku Nowy Dwór. W 1440 roku Ulryk Zettritz ufundował jednak w Wałbrzychu kościół parafialny. Po zawirowaniach politycznych drugiej połowy XV wieku Czettritzowie w osobie Jana ponownie kupili w 1492 roku zastaw zamku Nowy Dwór z Wałbrzychem, Białym Kamieniem, Podgórzem, Sobięcinem oraz położonym tam zamkiem, lasem i młynami. Rok później zastaw przejęli jego synowie: Jan, Fryderyk, Zygmunt i Ulryk. Kolejny podział dóbr nastąpił w 1547 roku między Zygmuntem i Krzysztofem. Krzysztof otrzymał wówczas zamek Nowy Dwór oraz sam Wałbrzych z dwoma młynami i szubienicznym wzgórzem.

W 1602 roku Wałbrzych wraz z Sobięcinem, gdzie wzmiankowany był schlos, Podgórzem, Białym Kamieniem, Rusinową i Dziećmorowicami należał do Christopha von Czettritz. Dwa lata później zamek Nowy Dwór spłonął, a Czettritzowie przenieśli się z niewygodnej, górskiej siedziby do Wałbrzycha. Starszy dwór na kopcu został wówczas porzucony na rzecz nowej renesansowej siedziby.

Historia budowlana obiektu

Faza 1 (po 1604 r.): Piętrowy dwór Dipranda von Czettritz  został wybudowany w pierwszej dekadzie XVII w. „na surowym korzeniu” i położony na południe od starszej siedziby typu motte, w nieco większym oddaleniu od rynku i kościoła parafialnego. Na rysunku F.B. Wernera z ok. poł. XVIII w. widzimy, że stanowił on zamknięcie od zachodu czworobocznego placu, który z pozostałych stron otaczały zabudowania folwarczne. Okazały dwór miał dwutraktowy plan zwarty, o narysie prostokąta i był nakryty dwoma dwuspadowymi dachami z wyniosłą dwuszczytową facjatą. Główna brama, zapewne prowadząca do sieni, dostępna była od północy, przez  mostek przerzucony nad fosą. Po stronie zachodniej znajdował się  zadrzewiony teren zamknięty parkanem i niewielkim stawem (do pławienia koni?).

Faza 2 (XIX w.): Po zakupie dworu przez księcia Konrada Maksymiliana Hochberga w 1857 r. pałac został rozbudowany na siedzibę administracji książąt pszczyńskich. Po powtórnej  przebudowie w latach 1881–1882 otrzymał obecną neorenesansową szatę zewnętrzną i wystrój. W jego mocno przekształconym wnętrzu zachowało się kilka sal sklepionych kolebkami z lunetami, w tym sień główna z dekoracją okuciową wykonaną w tynku.

Chronologia: pełne średniowiecze, nowożytność, XIX-XX w.

Konkretne wzmianki (wybór): APWr, WSPŚ, sygn. 776, s. 49, 63; MAW, sygn. MA-/A/115, s. 9, 392; Kartoteka grodzisk Hellmicha; LF, B, 482, 483, 491, 493, 506; LuBS I, s. 508; Pflug, s. 5-7; Czettritz, s. 114-115, 118, 211, 221-222; Matrykuła.SJ.1717, s. 8; Ritterdienste.SJ.1550, s. 8; Ritterdienste.SJ.1602, s. 18; Berndt 1828, s. 654; Boguszewicz 2010, s. 270-271; Fibiger 1704, s. 604; Hellmich, s. 42; Nowakowski 2017, s. 451-452; Paschky 1926, s. 12; Schoeneich 1931, s. 65-70; Werner B-2, s. 301.

@techreport{APW_WSP\'{S}_719,

title = {APW WSP\'{S} lub APWr = Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, Wydzia\l Samorz\k{a}dowy Prowincji \'{S}l\k{a}skiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{berndt_1828,

title = {Wegweiser durch des Sudeten-Gebirge},

author = {J. CH. G. Berndt},

year  = {1828},

date = {1828-01-01},

urldate = {1828-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{boguszewicz_2010,

title = {Corona Silesiae: zamki Piast\'{o}w f\"{u}rstenberskich na po\ludniowym pograniczu ksi\k{e}stwa jaworskiego, \'{s}widnickiego i zi\k{e}bickiego do po\lowy XIV wieku},

author = {A. Boguszewicz},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

number = {39},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{czettritz1907,

title = {Geschichte des Geschlechts von Czettritz und Neuhaus},

author = {H. Neuhaus},

year  = {1907},

date = {1907-01-01},

urldate = {1907-01-01},

address = {G\"{o}rlitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{czettritz1911,

title = {Geschichte des Geschlechts von Czettritz und Neuhaus, Bd. 2 (Regesten)},

author = {H. Neuhaus},

year  = {1911},

date = {1911-01-01},

urldate = {1911-01-01},

address = {G\"{o}rlitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@article{Hellmich1930,

title = {Schlesische Wehranlagen},

author = {Max Hellmich},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

journal = {Altschlesien},

volume = {3},

pages = {40\textendash41},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Henelius1704,

title = {Silesiographia Renovata},

author = {N. Henelius},

year  = {1704},

date = {1704-01-01},

urldate = {1704-01-01},

publisher = {Wratislaviae \& Lipsiae},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{matrykula1717,

title = {Matryku\la.SJ.1717 = Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen der F\"{u}rstenth\"{u}mber Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung der Weichbilder, wie solches von denen Herren Landes-Aeltesten. Anno 1717. revidiret werden},

year  = {1717},

date = {1717-01-01},

urldate = {1717-01-01},

volume = {243},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

series = {Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 243},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Nowakowski2017,

title = {\'{S}l\k{a}skie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne},

author = {Dominik Nowakowski},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{paschky1926_waldenburg,

title = {Beitr\"{a}ge zur Geschichte der Stadt Waldenburg in Schlesien. Zur \"{a}ltesten Geschichte der Stadt Waldenburg},

author = {B. Paschky},

year  = {1926},

date = {1926-01-01},

urldate = {1926-01-01},

pages = {13},

address = {Waldenburg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{pflug1878,

title = {Regesten zur Geschichte der Stadt Waldenburg},

author = {K. Pflug},

year  = {1878},

date = {1878-01-01},

address = {Waldenburg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{ritterdienste1550,

title = {Ritterdienste.SJ.1550 = Register der Ritterdiernste der Koen auch zu Hungern den Behemb K\"{o}niglichen Macht(...)},

year  = {1550},

date = {1550-01-01},

urldate = {1550-01-01},

volume = {4},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 4},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@article{schoeneich1931,

title = {Der „Wall” in Waldenburg},

author = {Schoeneich},

year  = {1931},

date = {1931-01-01},

journal = {Altschlesische Bl\"{a}tter},

volume = {6},

pages = {65-70},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{\ssapwr_ritterdiernste_1602,

title = {Ritterdienste.SJ.1602 lub APWr Ritterdiernste = Ritterdiernste Inn dem Beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern S: u. Jawer [1602]},

year  = {1602},

date = {1602-01-01},

urldate = {1602-01-01},

address = {Wroc\law},

note = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, alternatywnie "APWr Ritterdiernste"},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS14,

title = {CDS XIV = Codex Diplomaticus Silesiae, Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis, Bd. XIV},

author = {14 CDS},

editor = {H. Markgraf and W. Schulte},

url = {https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144585},

year  = {1889},

date = {1889-01-01},

urldate = {1889-01-01},

publisher = {Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis},

address = {Breslau},

note = {tak\.{z}e skr\'{o}towo jako LfeV; Lf; LF},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLuB,

title = {LuB 2 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter. Bd. 2},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Th. Leipzig},

volume = {II},

address = {Leipzig},

note = { alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{werner_1785,

title = {Topographia oder Prodromus Silesiae Volumen III. das ist Representatio und Beschreibung derer St\"{a}dte, Flecken, Cl\"{o}ster, Schl\"{o}sser, Rittersitz, Kirchen, Bethh\"{a}user, G\"{a}rten, Lust und Zier G\"{a}rten, Dorfschaften etc. derer F\"{u}rstenth\"{u}mer: M\"{u}nsterberg mit Frankenstein, Oels, Schweidnitz, Jauer, Trachenberg, Mit den Baronats der Standesherrschaften Wartenberg und Militsch, Wie auch den Kleinen Staaten Freyhan und Sulau (…) Durch (…)},

author = {F. B. Werner},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

note = {r\k{e}kopis w zbiorach Staatsbibliothek Berlin, oddzia\l Geheimes Staatsarchiv Preu\ssischer Kulturbesitz, HA Schlesien Rep. 135 Handschriften Nr 526/2},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

Ilustracje

Lokalizacja