Uciechów (gm. Dzierżoniów), dwór obronny

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Dzierżoniów, pow. dzierżoniowski, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie, księstwo świdnickie.
• Nazwy historyczne: Uciechów (niem. Bertholsdorf), zapisy: ok. 1300 i 1369 – Bertoldesdorf, 1406 – Bertoldisdorf, 1448 – Bertilsdorrf, 1491 – Bertilssdorf.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Wieś Bertholdesdorf, wzmiankowana od ok. 1300 r. (LF, B 516), należy do wsi łanowych zakładanych w końcu XIII w. na prawie niemieckim, w związku z zagospodarowywaniem obszarów leśnych położonych na południowy wschód od masywu Ślęży. Według Zimmermanna lokacji miał dokonać Bolesław Rogatka w 1268 r. Obecnie Uciechów składa się z właściwej wsi, z kościołem pw. św. Bartłomieja wzmiankowanym od 1335 r., oraz przysiółka Borowica (Harthau), połączonych administracyjnie po 1945 r. W obu częściach znajdowały się siedziby rycerskie, położone po zachodniej stronie głównej drogi. Omawiany dwór z folwarkiem znajduje się ok. 250 m od kościoła parafialnego. Jest niezamieszkany, lecz zachowany w relatywnie dobrym stanie. Na niemieckich mapach topograficznych z początku XX w. na północ od dworu widoczny jest jeszcze zanikający łuk fosy, a po stronie południowej regularnie rozplanowany ogród, rozciągnięty na osi prowadzącej do winnicy na zboczach wzgórza Weine Berg. Rozległy folwark z dwoma majdanami znajduje się po stronie zachodniej.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• ok. 1300 – Bertoldesdorf (LF, B 516)
• 1335 – kościół (RS 5409)
• 1335 – książę sprzedał prawa do wsi Stoschom ze Stoszowic (RS 5448)
• 1344 – spór między rycerzem Reinhardem Bischofshaimem i opatem w Henrykowie rozstrzygnięty na korzyść klasztoru (APWr, Rep. 84, nr 102-103)
• 1369 – połowę dóbr we wsi sprzedał Otton Stosch Franciszkowi i Janowi Seidlitzom (APWr, Rep. 132 d, Dokumenty Seidlitz-Sandreczki, nr 7; Landbuch I, nr 392)
• 1373 – dobra Przecława z Pogorzeli (Landbuch I, nr 856)
• 1385 – dobra Mikołaja Krebelwitza (Landbuch II, nr 112)
• 1386-1390 – dobra braci Pogorzelów (Landbuch II, nr 342, 637, 792)
• 1411 – Bernard Walde zbył Jakubowi Molnerowi i jego żonie Elżbiecie czynsze z 2 łanów w Uciechowie (CDS XXXV, nr 82)
• 1422 – Jan Seidlitz z Uciechowa (AAWr, Kolegium Wikariuszy Wrocławskich, 1422.01.07)
• 1448 – Jungeheincze Peterswalde, pan Uciechowa (APWr, Rep. 132a, Depozyt miasta Dzierżoniowa, nr 35)
• 1491 – Jan Peterswalde sprzedał Janowi i Hermanowi Czettrassom dobra i wieś Uciechów (APWr, Rep. 132 d, Dokumenty Seidlitz-Sandreczki, nr 48/47a)
• 1550 – Hans von Ullersdorf, Ernst von Ullersdorf i Christoph von Ullersdorf; Georg von Seidlitz dzierżył Hartau, czyli Borowicę, północną część obecnego Uciechowa, oraz Berthelsdorf, czyli Uciechów (Ritterdienste.SJ.1550, s. 57-58, 242)
• 1576 – Stenzel Gelhorn zu Bertelsdorff (Treblin 1908, s. 120-124)
• 1601/1602 – Hans Gotsch, czyli Schoff Gotsch, pan na Uciechowie (Ritterdienste.SJ.1602, s. 93)
• 1640 – Christoph von Bötsch (Zimmermann 5, s. 168)
• od 1645 – Just von Almesloe, ożeniony z panną von Bötsch (Zimmermann 5, s. 168)
• 1651 – jego bratanek Christoph von Almesloe, Tappe genannt, dokupił Hartau i Faulbrücke
• do 1749 – wieś w ręku rodziny von Almesloe (Zimmermann 5, s. 168)
• 1845 – Graf von Sandreczky-Sandraschütz, Majorat Bielawa; we wsi jeden pałac ze zwierzyńcem oraz folwark (Knie 1845, s. 30)
• 1870 – Graf von Sandreczky-Sandraschütz, Majorat Bielawa (SGA 1870, s. 47)

Przemiany własności dóbr ziemskich:

W 1335 r. książę sprzedał prawa do wsi Staszowi Stoszowicowi (RS, nr 5448). W 1344 r. rozstrzygnięto spór Reinhardem Bischofshaimem  a opatem klasztoru w Henrykowie na korzyść klasztoru (APWr, Rep.n84, nr 102, 103).  W 1369 r. Otto Stosz sprzedał połowę dóbr we wsi wraz z połową patronatu kościoła Franciszkowi i Janowi Seidlitzom (APWr, Rep.132d. DSS, nr 7; Landbuch I, nr 392). W 1386 r. Zygmunt i Jan z Pogorzeli (von Pogarell) sprzedali Janowi i Mikołajowi Tschirnauom dobra z lennem kościelnym (Landbuch II, s. nr 342). W 1373 wzmiankowano we wsi dobra Przecława Pogarella (Landbuch I, 856), a w 1385 r. – dobra Mikołaja Krebelowitza (Landbuch II, nr 112). Dalsze wzmianki (lata 1386-1390) dotyczyły braci Pogarellów (Landbuch II, nr 342, 637, 792) oraz Jana Seidlitza (AAWr, KWWr 1422).

Ten ostatni w 1422 r. pisał się „z Uciechowa” (AAWr, KWWr 1422), podobnie jak w 1448 r. Jungeheincze Peterswalde (APWr, Rep. 132a, Depozyt miasta Dzierżoniowa, nr 35). W 1491 r.  – Jan Peterswalde sprzedał Janowi i Hermanowi Czettrassom dobra i wieś Uciechów (APWr, Rep. 132 d, Dokumenty Seidlitz-Sandreczki, nr 48/ 47a).

W 1550 r. własność wsi była podzielona pomiędzy Seidlitzów, Gellhornów i Ullersdorfów. Do Georga von Gellhorn należał Berthelsdorf (płd. część Uciechowa), z którego odprowadzał należność w wysokości 850 florenów.  Georg von Seidlitz dzierżył jakąś część Borowicy (Hartau – płn. części Uciechowa), podczas gdy druga część tej wioski była w rękach (braci?) Ullersdorf – Hansa, Ernsta i Christopha (Ritterdienste.SJ.1550, s. 57, 58, 242.). W 1576 r. wzmiankowano Stenzla Gelhorna zu Bertelsdorff (Treblin 1908, s. 120–123 ). Byłby to kolejny potwierdzony w źródłach szlachcic rezydujący w Uciechowie, W 1602 r. całość wsi znajdowała się w rękach Hansa von Götsch (zwanego Schoff Gotsch) zu Berthelßdorff (Ritterdienste.SJ.1602, s. 93). Ponieważ on również rezydował w Uciechowie budowę dworu należy przypisać jemu albo któremuś z Gelhornów.

Według Zimmermanna w 1640 r. właścicielem wsi był Christoph von Bötsch, w latach 1645–1749 rodzina von Almesloe:  Just (od 1645 r.) ożeniony z panną z domu Bötsch, następnie jego bratanek Christoph von Almesloe, baron Tappe (1651), który dokupił wieś Borowicę. i Mościsko. W rejestrach szlachty księstwa świdnicko-jaworskiego pod datą 1717 r. odnotowano Hansa Justa grafa von Almesloe, a w 1731 r. Justa Willhelma Anthona – posiadaczy Uciechowa, Borowicy i Mościska (Matrykuła.SJ.1717, s. 53; Matrykuła.SJ.1731, s. 55). W 1749 r. nabył je hrabia von Sadratzki i w rękach tej rodziny (od 1830 r., jako część majoratu Bielawy) pozostawały do 1886 r. (Zimmermann 5, s. 168; Knie 1845, s. 30).

Historia budowlana obiektu

W końcu XVI w. powstał piętrowy dwór na zwartym, prostokątnym planie, z kolistym aneksem, prawdopodobnie kuchnią, po stronie północnej. Było to założenie obronne, pierwotnie otoczone fosą wodną i wałem. Wejście na parter, podniesiony o kilka stopni względem otaczającego terenu, prowadzi przez portal z datą „1593” na nadprożu. Kamienne obramienia dekorują płaskie bonia, naprzemian prostokątne i kwadratowe, a zwieńczenie ma formę półkolistego naczółka obwiedzonego gzymsem z kimationem. Parter przedzielono asymetrycznie przelotową sienią. W jej tylnej ścianie, na wprost wejścia, zachował się portal prowadzący do kolistego aneksu, również z boniowaniem i datą „1593”. Większość pomieszczeń parteru zachowała sklepienia kolebkowo-krzyżowe podkreślone szwami. Dwór został przebudowany w połowie XVIII w. oraz w XX w.

Chronologia: późne średniowiecze, nowożytność; zachowany murowany dwór: koniec XVI w., przebudowy w połowie XVIII w. i w XX w.

Konkretne wzmianki (wybór): LF, B 516; RS 5409, 5448; APWr, Rep. 84, nr 102-103; APWr, Rep. 132 d, Dokumenty Seidlitz-Sandreczki, nr 7, 48/47a; Landbuch I, nr 392, 856; Landbuch II, nr 112, 342, 637, 792; CDS XXXV, nr 82; AAWr, Kolegium Wikariuszy Wrocławskich, 1422.01.07; APWr, Rep. 132a, Depozyt miasta Dzierżoniowa, nr 35; Ritterdienste.SJ.1550, s. 57-58, 242; Treblin 1908, s. 120-124; Ritterdienste.SJ.1602, s. 93; Zimmermann 5, s. 168; Matrykuła.SJ.1717, s. 53; Matrykuła.SJ.1731, s. 55; Knie 1845, s. 30; SGA 1870, s. 47.

@techreport{aawr_aab,

title = {AAWr = Archiwum Archidiecezjalne we Wroc\lawiu},

author = {AAWr},

institution = {Archiwum Archidiecezjalne we Wroc\lawiu},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Adamska2005,

title = {Fundacje dewocyjne rycerstwa ksi\k{e}stwa \'{s}widnicko-jaworskiego w \'{s}redniowieczu},

author = {D. Adamska},

year  = {2005},

date = {2005-01-01},

urldate = {2005-01-01},

address = {Pozna\'{n}-Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{APW_WSP\'{S}_719,

title = {APW WSP\'{S} lub APWr = Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, Wydzia\l Samorz\k{a}dowy Prowincji \'{S}l\k{a}skiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Eysymontt2010,

title = {Architektura renesansowych dwor\'{o}w na dolnym \'{S}l\k{a}sku},

author = {K. Eysymontt},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{jedrzejewski1983,

title = {Uciech\'{o}w},

author = {P. J\k{e}drzejewski},

year  = {1983},

date = {1983-01-01},

address = {Warszawa},

institution = {O\'{s}rodek Dokumentacji Zabytk\'{o}w w Warszawie},

note = {Karta Ewidencyjna Zabytk\'{o}w Architektury i Budownictwa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Lutsch1889,

title = {Verzeichnis der Kunstdenkm\"{a}ler der Provinz Schlesien. Bd. II: Kunstdenkm\"{a}ler des Regierungsbezirks Breslau},

author = {H. Lutsch},

year  = {1889},

date = {1889-01-01},

urldate = {1889-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{matrykula1717,

title = {Matryku\la.SJ.1717 = Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen der F\"{u}rstenth\"{u}mber Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung der Weichbilder, wie solches von denen Herren Landes-Aeltesten. Anno 1717. revidiret werden},

year  = {1717},

date = {1717-01-01},

urldate = {1717-01-01},

volume = {243},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

series = {Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 243},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@techreport{matrykula1731,

title = {Matryku\la.SJ.1731 = Personal-Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen in diesigen beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung derer Weichbilder},

year  = {1731},

date = {1731-01-01},

urldate = {1731-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 245},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Pilch2005,

title = {Leksykon zabytk\'{o}w architektury Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch},

year  = {2005},

date = {2005-01-01},

urldate = {2005-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{ritterdienste1550,

title = {Ritterdienste.SJ.1550 = Register der Ritterdiernste der Koen auch zu Hungern den Behemb K\"{o}niglichen Macht(...)},

year  = {1550},

date = {1550-01-01},

urldate = {1550-01-01},

volume = {4},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 4},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssapwr_ritterdiernste_1602,

title = {Ritterdienste.SJ.1602 lub APWr Ritterdiernste = Ritterdiernste Inn dem Beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern S: u. Jawer [1602]},

year  = {1602},

date = {1602-01-01},

urldate = {1602-01-01},

address = {Wroc\law},

note = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, alternatywnie "APWr Ritterdiernste"},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS14,

title = {CDS XIV = Codex Diplomaticus Silesiae, Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis, Bd. XIV},

author = {14 CDS},

editor = {H. Markgraf and W. Schulte},

url = {https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144585},

year  = {1889},

date = {1889-01-01},

urldate = {1889-01-01},

publisher = {Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis},

address = {Breslau},

note = {tak\.{z}e skr\'{o}towo jako LfeV; Lf; LF},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RSIV'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RS V'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29,

title = {CDS XXIX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. XXIX: 1334-1337 (RS nr 5279-6020)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bell\'{e}e},

year  = {1923},

date = {1923-01-01},

urldate = {1923-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29b,

title = {CDS XXX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342, Bd. XXX (RS nr 6021-6988)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bellee},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

publisher = {Breslau},

series = {Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. XXX},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS35,

title = {CDS XXXV = Codex Diplomaticus Silesiae, Die Inventare der nichtsstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Jauer, Bd. XXXV},

editor = {Erich Graber},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

volume = {XXXV},

publisher = {Priebatsch's Buchhandlung},

address = {Breslau},

series = {CDS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssknie_1845,

title = {Alphabetisch-Statistisch-Topographische Uebersicht aller D\"{o}rfer, Flecken, St\"{a}dte und andere Orte der K\"{o}nigl. Preu\ss. Provinz Schlesien, nebst beigef\"{u}gter Nachweisung von der Eintheilung des Landes nach den Bezirken der drei K\"{o}niglichen Regierungen, den darin enthaltenen F\"{u}rstenth\"{u}mern und Kreisen, mit Angabe des Fl\"{a}cheninhaltes, der mittlern Erhebung \"{u}ber die Meeresfl\"{a}che, der Bewohner, Geb\"{a}ude, des Viehstandes u.s.w.},

author = {J. G. Knie},

editor = {J. G. Knie},

year  = {1845},

date = {1845-01-01},

urldate = {1845-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch03,

title = {LANDBUCH III = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom III: 1396-1407},

author = {III LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2007},

date = {2007-01-01},

urldate = {2007-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1870,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 1. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1870},

date = {1870-01-01},

urldate = {1870-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sstreblin_1908,

title = {Beitr\"{a}ge zur Siedlungskunde im ehemaligen F\"{u}rstentum Schweidnitz},

author = {M. Treblin},

editor = {M. Treblin},

year  = {1908},

date = {1908-01-01},

urldate = {1908-01-01},

address = {Breslau},

note = {Spis maj\k{a}tk\'{o}w rycerskich 1576 r.},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sszimmermann_1785,

title = {Beitr\"{a}ge zur Beschreibung Schlesien, Bd. IV},

editor = {Friedrich Albert Zimmermann},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

Ilustracje

Lokalizacja