Zebrzydów (gm. Marcinowice), dwór górny

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Marcinowice, pow. świdnicki, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo śląskie/wrocławskie, od 1296 księstwo świdnickie; do 1741 r. weichbild Schweidnitz, 1741-1932 Kreis Schweidnitz, 1932-1945 Landkreis Schweidnitz.
• Nazwy historyczne: Zyuridou (1193), Sifridow (1292), Seiferdau do 1945 r.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Zebrzydów położony jest na Równinie Świdnickiej, u zachodnich podnóży Ślęży, nad Czarną Wodą. Dwór górny znajduje się w południowo-zachodnim krańcu wsi, w zespole zabudowy dawnego majątku ziemskiego. Założenie ma formę majdanu na planie zbliżonym do kolistego o średnicy około 65 m, otoczonego fosą szerokości około 5-9 m, zachowaną na połowie obwodu. W centralnej części znajduje się budynek mieszkalny dawnego dworu.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1180-1201 – dobra klasztoru NMP na Piasku (SUb I, nr 58).
• 1292 – dobra klasztoru w Krzeszowie (SUb VI, nr 65).
• 1300 – wzmiankowane Siffrisdorf.
• 1335 – wzmiankowany kościół.
• 1366, 16 II – Hentschil und Schyban gebrüder […] Hentschiln von Syfridow (LANDBUCH I nr 104).
• 1366, 7 VIII – Nickil von Syfridow (LANDBUCH I nr 126).
• 1369, 3 IV – Hanselino de Syfridow (LANDBUCH I nr 260).
• 1375, 29 V – Nickel von Seiffridow hat seines brudern sonen Nickeln, Friedrichen, Heinzen und Hanßen gebrudern von Seyfridow (LANDBUCH I nr 958).
• 1375, 18 X – Johannes von Siffridow (LANDBUCH I nr 1008).
• 1407, 3 V – Hannß Possold (LANDBUCH III nr 1897).

Przemiany własności dóbr ziemskich

Przez prawie całe XIII stulecie wieś odnotowywano jedynie w związku z uposażeniem klasztoru augustianów: 1209, 1221, 1223, 1250, 1253, 1256 (SRS nr 69, 234, 133, 259, 722, 809, 935) oraz pewnymi prawami i dochodami stanowiącymi własność księcia (1292 – SUb VI nr 65). Oprócz posiadłości kościelnych istniało tam też sołectwo z 5 łanami gruntu, karczmą młynem, które najpóźniej w 1. ćwierci XIV w. stało się w własnością Nicolausa von Seiferdau. Został on odnotowany po raz pierwszy w 1327 r., gdy zakupił od księcia Bolka II część zobowiązań militarnych (halben Rossdienst), a następnie: w 1333 r. – jako świadek na dokumencie książęcym, w 1334 r. wraz z bratem Hansem – w związku ze sprzedażą młyna, w 1348 r. – przy zatwierdzeniu przez księcia praw własności do sołectwa (RS 4, nr 4650, 5278, 5298; Adler 1873, s. 41). Nicolaus to  pierwszy przedstawiciel rodziny rycerskiej piszącej się „z Zebrzydowa”. Przypuszczalnie żył on jeszcze w 3. ćwierci stulecia, gdyż poświadczył dokument z 1367; zm. przed 1385 (Landbuch I, nr 67). Jego liczne potomstwo stanowili synowie Hannos Jungebuffen, Jone Cordebog, Hannos Possold, Hannos Heyden, Hannos Wneczeling, Nickil, Gregor Czetschen (w 1385 jeszcze małoletni) oraz córki – Fema Powcze, Margaretha (późniejsza teściowa Conrada Hoberg), Martha Powcze (żona Hannosa von Czirn) i Agnes (Landbuch II nr 88). Z Hansem, bratem Nicolausa wzmiankowanym w 1333 r., tożsamy jest zapewne Henselino (Hentschel) de Syfridow, notowany z 1366 i 1369 r., ojciec Friedricha, Tila, Heinze’go, Hannosa i Nickela, którzy później dzierżyli posiadłości w rejonie Ślęży (m.in. w Żerzuszycach, Tomicach, Słupicach (LANDBUCH I nr 104, 260 oraz s. 319, indeks).

Przypuszczalnie do roku 1392 członkowie rodu von Seiferdau posiadali całą wieś tj. grunty będące ich własnością dziedziczną oraz prawa zwierzchnie do gruntów kmiecych. W tymże roku synowie Nicolausa sprzedali klasztorowi augustianów majątek sołtysi obejmujący 12 łanów, w tym 7 łanów wolnych od świadczeń i 5 łanów obciążanych czynszami (LANDBUCH I nr 104, 260 oraz s. 319 (indeks). Wkrótce później funkcjonowało tu kilka posiadłości lennych: „majątek dolny” (Niedervorwerk) oraz „majątek górny” (Obervorwerk, utworzony z sołectwa, z którego wyłączono przywileje sołtysie), podzielony na mniejsze części.

Dwunastołanowe sołectwo zebrzydowskie, zwane od końca XIV w. „Obere Vorwerk”, pozbawione przywilejów ekonomicznych i praw zwierzchnich, zostało w 1397 r. sprzedane przez opata augustianów patrycjuszowi świdnickiemu Peterowi Probisthayn, który wkrótce odsprzedał majątek swemu lennikowi Welceslausowi Borewicz/von Borwitz (Adler 1873, s. 43-44). Jego spadkobiercy podzielili posiadłość wydzielając z niej 1 łan wolny i 5 łanów czynszowych; pozostałe 6 łanów stanowiło właściwy Obervorwek, który pozostawał w ręku Borewiczów przez co najmniej 3 pokolenia (w 1451 został odnotowany Andreas), w 1483 r. został od Georga zakupiony przez augustianów i ponownie sprzedany Antoniusowi Kestnerowi, bratankowi Hansa von Zedlitz, o którym niżej (Adler 1873, s. 43-45; Radler 1987, s. 148).

Przypuszczalnie z majątkiem, który został wydzielony z Obervorwerku należy łączyć wzmianki z 2. ćwierci XV w. dotyczące innych posesjonatów z Zebrzydowa: Nickela Schonefogel von Seidlitz z Siedlimowic-Schönfeld, w 1427 r. (Adler 1873, s. 44), członka rodu von Sachenkirch w 1438 r. (Zimmermann 1785, s. 492; Radler 1987, s. 148), Heincze Nesse, który w 1443 r. sprzedał swój majątek Georgowi Buschke von Molheim (Nowakowski 2017, s. 475).

Do 1810 r., tj. sekularyzacji dóbr klasztornych na Śląsku, prawa zwierzchnie do Zebrzydowa posiadali wrocławscy augustianie, toteż kolejni właściciele folwarków i wydzielonych z nich łanów pozostawali lennikami opatów. Skutkiem tego nie byli odnotowywani w landbuchach i matrykułach ziemskich księstwa świdnickiego. Sześciołanowy Obervorwerk jeszcze w XVII w. był własnością szlachecką – w 1692 r. posiadała go Anna Katharina von Quitzau und Seedorf z domu von Frankenberg (Adler 1873, s. 45). W Zebrzydowie do 1945 r. utrzymały się trzy duże majątki ziemskie będące pozostałością średniowiecznych dóbr rycerskich: Lehngut Nr 2 (dawny Obervorwerk, 11 ha) , Lehngut Nr 3 (dawny Niedervorwerk, 102 ha) i Erbscholtisei Nr 7, 95 ha (SGA 1876, s. 97-98; SGA 1917, s. 191; SGA 1937, s. 259; por. Adler 1873, s. 45 (przyp. 7).

Historia budowlana obiektu

Najstarszą siedzibą rycerską w Zebrzydowie był zapewne folwark i dwór sołtysi, dzierżony przez panów von Seifferdau już w 1327 roku. Zlokalizowany był prawdopodobnie w centralnej części niwy zagrodowej, w bliskości kościoła – zgodnie z praktyką sytuowania gospodarstwa sołtysiego we wsiach śląskich i kłodzkich lokowanych na prawie zachodnim w XIV i XV wieku.

Siedziba szlachecka w obrębie Obervorwerku mogła powstać w 2 poł. XIV w. na potrzeby rodziny von Seiferdau lub dopiero po 1397 r. z inicjatywy panów von Borwitz. Ogląd murów nowożytnego dworu przeprowadzony przez Piotra Błoniewskiego w 2016 r. ujawnił sklepioną piwnicę i prowadzącą do niej pochylnię o cechach budownictwa średniowiecznego, dające się interpretować jako dolne partie dworu wieżowego na planie prostokąta ok. 9,9 x 8,7 m (Błoniewski 2018). Czy przetrwały również górne partie wieży – na to pytania mogą odpowiedzieć przyszłe badania.

Charakterystyka wartości kulturowych

Średniowieczne dwory rycerskie w Zebrzydowie zasługują na wyróżnienie z dwóch powodów. Po pierwsze: są przykładami siedzib, które pomimo funkcjonowania w majątkach podległych zwierzchnictwu instytucji kościelnej – w warunkach zależności lennej skutkującej ograniczeniem praw politycznych w księstwie – kształtowane były jako motte, demonstrując „rycerskość” poprzez obecność fosy, wieży, domu na kopcu. Po drugie – obydwa obiekty rozpoznane dość pobieżnie pozostają obiecującym polem przyszłych badań archeologicznych i architektonicznych.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb I, nr 58; SUb VI, nr 65; SRS, nr 69, 234, 133, 259, 722, 809, 935; RS 4, nr 4650, 5278, 5298; LANDBUCH I, nr 67, 104, 126, 260, 958, 1008; LANDBUCH II, nr 88; LANDBUCH III, nr 126, 1002, 1271, 1519, 1897, s. 590-591; Adler 1873, s. 40-46, 75; Langenheim 1936, s. 45-47; Radler 1987, s. 140-156; Zimmermann 1785, s. 492; Nowakowski 2017, s. 475; Błoniewski 2018; SGA 1876, s. 97-98; SGA 1917, s. 191; SGA 1937, s. 259; Zedlitz R. 1938, tabl. 3, nr 13, 16.

@collection{@Zimmermann1795b,

title = {Beitr\"{a}ge zur Beschreibung Schlesien, Bd V},

editor = {Friedrich Albert Zimmermann},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

volume = {5},

publisher = {Tramp, Johann Ernst},

address = {Brieg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{adler1873,

title = {Aelteste Geschichte der am Fusse des Zobtenberges liegenden D\"{o}rfer des Augustiner-Chorherren-Stiftes auf dem Sande zu Breslau},

author = {Hermann Adler},

year  = {1873},

date = {1873-01-01},

publisher = {bei Maruschke und Berendt},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@phdthesis{Bloniewski2018,

title = {Zamki rycerskie w ksi\k{e}stwie \'{s}widnickim},

author = {Piotr B\loniewski},

year  = {2018},

date = {2018-01-01},

urldate = {2018-01-01},

address = {Wroc\law},

school = {Wydzia\l Architektury Politechniki Wroc\lawskiej},

note = {praca doktorska napisana na Wydziale Architektury Politechniki Wroc\lawskiej pod kierunkiem Ma\lgorzaty Chorowskiej, wydruk komputerowy w Centrum Wiedzy i Dokumentacji Naukowo-Technicznej PWr},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@article{langenheim1936b,

title = {Fr\"{u}hdeutsche Burgberg in Seiferdau, Kr. Schweidnitz},

author = {Kurt Langenheim},

year  = {1936},

date = {1936-01-01},

journal = {Altschesische Bl\"{a}tter},

volume = {11},

pages = {45-47},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{radler1987,

title = {Beitr\"{a}ge zur Siedlungs- und Kirchengeschichte des Kreises Schweidnitz: Seiferdau},

author = {Leonhard Radler},

year  = {1987},

date = {1987-01-01},

journal = {Jahrbuch f\"{u}r schlesischen Kirchengeschichte},

volume = {66},

pages = {140-156},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RSIV'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RS V'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29,

title = {CDS XXIX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. XXIX: 1334-1337 (RS nr 5279-6020)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bell\'{e}e},

year  = {1923},

date = {1923-01-01},

urldate = {1923-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29b,

title = {CDS XXX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342, Bd. XXX (RS nr 6021-6988)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bellee},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

publisher = {Breslau},

series = {Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. XXX},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch03,

title = {LANDBUCH III = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom III: 1396-1407},

author = {III LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2007},

date = {2007-01-01},

urldate = {2007-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1876,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 2. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1876},

date = {1876-01-01},

urldate = {1876-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1917,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 11. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1917},

date = {1917-01-01},

urldate = {1917-01-01},

address = {Breslau},

edition = {11. Ausgabe},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssrs02,

title = {SRS II = Scriptores rerum silesiacarum oder Sammlung schlesischer Geschichtschreiber, Bd. 2},

editor = {Gustav Adolf Stenzel},

year  = {1839},

date = {1839-01-01},

urldate = {1839-01-01},

address = {Breslau},

institution = {Scriptores rerum silesiacarum oder Sammlung schlesischer Geschichtschreiber},

note = {wyd. Schlesische Gesellschaft f\"{u}r Vaterl\"{a}ndische Kultur; wydawca: Josef Max \& Komp.; \'{z}r\'{o}d\lo: BG 119221/II; j\k{e}zyk: niemiecki i \laci\'{n}ski; domena publiczna},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub01,

title = {SUb I = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. I: 971-1230},

editor = {H. Appelt and W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109853},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

urldate = {1963-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub05,

title = {SUb V = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. V: 1282-1290},

author = {V SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06b,

title = {SUb IV = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. IV: 1267-1281},

author = {IV SUB},

editor = {W. Irgang},

year  = {1988},

date = {1988-01-01},

urldate = {1988-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sszedlitz1938,

title = {Das Geschlecht der Herren, Freiherren und Grafen von Zedlitz in Stammtafeln vom ersten Auftreten bis zur Gegenwart},

author = {Robert von Zedlitz und Neukirch},

year  = {1938},

date = {1938-01-01},

urldate = {1938-01-01},

publisher = {Verlag J. A. Stargardt},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

Ilustracje

Lokalizacja