Pieszyce – pałac

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Pieszyce, pow. dzierżoniowski, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: od 1247 księstwo wrocławskie; od 1291 księstwo fürstenberskie; 1321–1337 księstwo ziębickie; 1337–1741 księstwo świdnickie; 1258–1741 dystrykt dzierżoniowski / Weichbild Reichenbach; 1741–1945 Landkreis Reichenbach; 1945–1975 województwo wrocławskie; 1975–1998 województwo wałbrzyskie.
• Nazwy historyczne: Pieszyce (niem. Peterswaldau), zapisy: 1258 – Peterswalt, Petirswald; 1301, 1305, 1322, 1371 – Peterswalde; 1310 – Peterswaldau; 1326 – Petirswalde; 1336 – curia murata (…) Petirzwald.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Pieszyce to wieś u podnóży Gór Sowich, rozciągnięta na ponad 6 km w dolinie Pieszyckiego Potoku, płynącego spod Przełęczy Jugowskiej ku Piławie i wyznaczającego oś łanowego układu przestrzennego. Lokację na prawie zachodnim można datować na 2. ćwierć XIII w. Zasadźca (Piotr?) otrzymał do zagospodarowania grunty mające powierzchnię 24 km² (2400 ha), co pozwoliło wytyczyć około 100 „łanów wielkich” (Treblin 1908, s. 124, 52). Goliński (2002a, s. 9) szacuje wielkość Pieszyc z czasów lokacji na 88,5 łanów.

Pierwotna struktura socjotopograficzna – obejmująca sołectwo (z przynależnościami: młynem, karczmą, jatką, piekarnią) i kościół w środkowej części wsi (wzmiankowane już w 1258) oraz gospodarstwa kmiece, gminne błonie i pastwiska – w kolejnych stuleciach uległa przekształceniu – m.in. na skutek zajmowania nadrzecznych błoni pod zabudowę chałupniczą, przejmowania gruntów chłopskich pod majątki „na prawie rycerskim” z folwarkami i siedzibami pańskimi, zakładania kolonii na gruntach folwarcznych. W czasach nowożytnych w następstwie podziału na trzy majątki ziemskie wieś została podzielona na trzy części, każda z własnym sołectwem – Freischoltisei (Knie 1845, s. 483–484).

Do dziś w Pieszycach zachowały się pozostałości dawnych ośrodków władzy: relikty zamku między Pieszycami a Rościszowem, areał rezydencji z pałacem i dworem, dawne folwarki oraz hipotetyczny gródek stożkowaty, tzw. Rogalik.

Zespół zabudowy rezydencjonalnej (XIV–XVIII w.) przy kościele jest obiektem o szczególnej wartości. Był on centrum „majątku środkowego”, a następnie całych dóbr pieszyckich. Do 1945 r. w jego skład wchodziły: pałac, dziedziniec honorowy, ogrody „górne”, mur oporowy z quasi-bastejami poprzedzony kanałem Młynówki, zabudowa gospodarcza (browar, młyn, magazyny, itd.), „podzamcze” otoczone fosą z oficynami obejmującymi także budynek starszego dworu, ogrody „dolne” i zabudowania gorzelni oraz chlewni, ogród bielarski z budynkiem manufaktury włókienniczej, teren dawnego zwierzyńca ze stawem i dawną łaźnią, ogród krajobrazowy, folwark oraz areał kościoła połączony murem z ogrodzeniem pałacowym. Do dziś zachowała się droga ceremonialna – główna oś kompozycyjna, wiodąca od bramy wjazdowej do pałacu i dalej przez ogród „górny” w stronę parku. Powyższy opis sporządzono w oparciu o plan pomiarowy areału pałacowego z 1765 (Grundlage), mapę topograficzną typu Mestischblatt arkusz 3075 oraz współczesne dane geodezyjno-kartograficzne (ortofotomapy, Numeryczny Model Terenu, ewidencję gruntów i budynków).

Po 1945 opisany areał został rozparcelowany (podzielony na ponad 30 działek ewidencyjnych), ale obecnie kluczowe komponenty założenia – pałac z otoczeniem ogrodowym i „podzamcze” – stanowią jedną własność. Należy ona do osób prywatnych i obecnie pozostaje niedostępna dla zwiedzających.

Rezydencja pieszycka w kształcie, jaki znamy z przekazów XVIII-wiecznych była założeniem nieobronnym, ale z czytelnymi aluzjami do warowności. Wyróżnić można cztery komponenty dające się wywieść z repertuaru architectura militaris:

• otoczone fosą „podzamcze” – jego plateau jest być może nieznacznie przekształconym majdanem obronnej siedziby właścicieli majątku „środkowego” o jeszcze średniowiecznej metryce,
• quasi-fortyfikacja obudowująca skarpę nadrzeczną, poprzedzona kanałem wodnym, tworząca front pałacowego plateau; z murem kurtynowym łączył od południa wieżowy budynek na planie kwadratu mieszczący więzienie (Der Thurm ein Gefaengniß); wieżową bryłę z czterospadowym dachem dokumentuje rysunek Wernera (Werner-B2, s. 388). Cytowane określenie budowli pochodzi z legendy do planu z 1765, ale zostało przez kartografa – z pewnością omyłkowo – przypisane do kolistej dobudówki, sama zaś wieża została określona jako Schnecke (czyli „kolista klatka schodowa”). Przy krańcu północnym w obrębie „bastionu” istniała kolista budowla o funkcji altany określana jako „basteja” (Die Pastey u. Sommerb.[au?]);
• kolista wieżowa budowla w linii muru parkanowego po płd. stronie fosy „podzamcza” przy drodze wiejskiej, określona na planie z 1765 mianem Das Rundel;
• mur cmentarza przykościelnego z występem bastionowym i bastejowym, które ukazuje plan z 1765 roku.

Wyrywkowe badania architektoniczne i archeologiczne prowadzone w obrębie dworu (A. Boguszewicz, po 2000) i piwnic pałacu (A. Boguszewicz, jw.; A. Kwaśniewski, T. Dudziak, 2012) nie ujawniły śladów murowanej siedziby (curia murata) rycerza Arnolda von Peterswald wzmiankowanej w 1336 roku (SR nr 5575). W odniesieniu do tego przekazu Goliński (2002a, s. 11) zwraca uwagę na tajemnicze wzniesienie na skraju parku, koło drogi do Piskorzowa, wyróżnione starą kapliczką, a nazywane Góra Zamkową. Wyniki prowadzonych tu ponoć przed 1945 r. badań archeologicznych pozostają niestety nieznane.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1258 – biskup wrocławski na prośbę księcia Henryka III jako patrona kościoła w Dzierżoniowie i Ottona de Wilin, patrona kaplicy w Pieszycach, oddzielił kaplicę od kościoła, za co Otto otrzymał odszkodowanie 2 łanów w Pieszycach [Środkowych] ze wszystkimi korzyściami, daninami, usługami i jurysdykcją; sługa Zygfryd otrzymał sołectwo z uposażeniem w Pieszycach (SUb III, nr 264, 267)
• 1301 – Jan Peterswaldau (RS 2629)
• 1305 – Henryk Długi (der Lange) Peterswaldau (RS 2869)
• 1310 – Arnold i Heineman Peterswaldau (RS 3145)
• 1322 – książę Bernard nadał Arnoldowi Peterswaldau, którego przed bitwą o Święte Cesarstwo Rzymskie [pod Mühldorf] pasował na rycerza, wszystkie swoje książęce prawa, włączając w to sąd wyższy i niższy, czynsze pieniężne i zbożowe, prawo mennicze, a także wszelkie prawa i swobody nad jego majątkami w dystrykcie dzierżoniowskim, obejmujące między innymi Pieszyce z 32 łanami (RS 4235)
• 1326 – Bolko II świdnicki zwolnił Heinemana Peterswaldau, od czynszów i płatności w naturze na jego dobrach w Pieszycach, które zakupił od Katarzyny, żony rycerza Konrada Czirna, kasztelana strzegomskiego, jako wynagrodzenie za jego lojalną służbę (RS 4518, 4534)
• 1329 – Bolko II świdnicki przekazał szlachetnemu rycerzowi panu Arnoldowi Peterswaldau na znak wdzięczności za lojalną służbę 8 i 1/2 łana roli w Pieszycach, które niegdyś należały do Kunemana Seidlitza (RS 4882)
• 1336 – rycerz Arnold Peterswaldau sprzedał rycerzowi Heinemanowi Peterswaldau oraz jego spadkobierców murowany dwór [curia murata], młyn i folwark w Pieszycach w dystrykcie dzierżoniowskim; w skład majątku wchodzi także Wilmsberg z lasem i drewnem, prawo patronatu nad kościołem i ołtarzem, wiejskie młyny, a szczególnie prawo własności na młynie na końcu wioski, prawa dominialne, z wyjątkiem 22 grzywien dochodów z 9 łanów i 3 prętów, które zostały sprzedane i zrzeczone Konradowi znanemu jako Jungelink; ponadto cały majątek po obu stronach wsi, wraz z 40 grzywnami dochodów, wyższym i niższym sądownictwem, opłatami pieniężnymi i zbożowymi oraz prawem menniczym (RS 5575)
• 1371 – Hartung Peterswalde (Landbuch I, nr 689)

Przemiany własności dóbr ziemskich

Dzieje dóbr rycerskich w Pieszycach będące od połowy XIX w. obiektem zainteresowania historyków, przedmiotem kwerend archiwalnych i krytycznych analiz, są dość dobrze rozpoznane, ale nadal niekompletne (zwłaszcza w odniesieniu do XV i 1. połowy XVI w.). W świetle przekazów źródłowych i studiów historycznych obraz przemian własności prezentuje się następująco:

Przed 1258 r. właścicielem Pieszyc był Otto de Wilin z Wehlen, który wyłączył miejscowy kościół z parafii dzierżoniowskiej i sprzedał sołectwo swojemu „słudze” Siffridowi ( SUb III, nr 264, 267). Jego synowie Hembold, Otton i Gunther (RS1b, nr 1155, SUb III nr 432) otrzymali w 1272 r. lenno w Staréj Běli, zostali usunięci z Pieszyc przez księcia Henryka IV i zrzekli się roszczeń w zamian za grunty w Kłodzkiem ( Goliński 2002a, s. 18-19). Zwierzchność nad dystryktem dzierżoniowskim sprawowali kolejno Henryk IV (1270–1290) i Bolko I (1290–1301), pod którego rządami część dóbr w Pieszycach trafiła do rycerza, który zapoczątkował ród von Peterswald. W źródłach z lat 1301-1340 występują kolejno Johann (RS, nr 2629, 2769, 2853, 2885, 3028, 3037, 3246, 3506, 3804, 3808, 3809), Heinrich (RS, nr 2869, 3215), Heinemann (RS, nr 3145), Arnold, Heinemann ( RS, nr 3636, 6898), Hermann (RS, nr 3636, 5692) i Peregrin ( RS, nr 4730, 5917, 6392) von Peterswalde. W 1322 książę Bernard nadał Arnoldowi Peterswaldau, którego przed bitwą o Święte Cesarstwo Rzymskie [pod Mühldorf] pasował na rycerza, wszystkie swoje książęce prawa, włączając w to sąd wyższy i niższy, czynsze pieniężne i zbożowe, prawo mennicze, a także wszelkie prawa i swobody nad jego majątkami w dystrykcie dzierżoniowskim, obejmujące między innymi Pieszyce z 32 łanami (RS 4235)

Obraz przemian własnościowych w Pieszycach w 1. poł. XIV w., ukazujący stopniową alienację własności książęcej, nie daje się powiązać z konkretnymi lokalizacjami i sprowadza się do zestawu nadań oraz transakcji. W 1311 r. odnotowano dwa łany należące niegdyś do sędziego dworskiego w Świdnicy (RS, nr 3220). W 1322 r. książę Bernard nadał rycerzowi Arnoldowi von Petirswalde prawa książęce na wybrane majątki, w tym te, które posiadał w Pieszycach, co w 1323 r. potwierdził książę Bolko ziębicki. W 1326 r. Bolko poświadczył sprzedaż posiadłości w Pieszycach przez Katharinę, żonę Cunemanna von Seidlitz, Heinemannowi von Petirzwalde i zwolnił tę posiadłość od części podatków książęcych ( RS, nr 4518, 4534). W 1329 r. ten sam książę przekazał Arnoldowi von Petirzwalde między innymi 8½ łana w Pieszycach wraz z przywilejami książęcymi(RS, nr 4882). W 1336 r. Arnold sprzedał Heinemannowi von Petirzwald i jego spadkobiercom majątek w Pieszycach obejmujący murowany dwór, młyn, folwark, wzgórze Wilmsberg, patronat nad kościołem, prawa do młynów i prawa zwierzchnie (z wyjątkiem części dochodu sprzedanego wcześniej Konradowi Jungelink) a także wszystkie inne posiadłości leżące „po obu stronach wsi” z czynszami, prawami sądowniczymi i podatkami książęcymi (RS, nr 5575). Powyższy przekaz ma szczególne znaczenie dla badań kastelologicznych – poświadcza istnienie siedziby rycerskiej z zabudową murowaną zapewne z 1. tercji XIV w.W 1339 r. odnotowano sprzedaż części czynszu przez Heinemanna, Johannowi von Manow ( RS, nr 6258). Zapisy w landbuchach z lat 1366–1407 wskazują na podział wsi na dwa majątki należące do rodu von Peterswalde.

W 2. poł. XIV i na pocz. XV w. członkowie rodu von Peterswalde podejmowali liczne transakcje majątkowe w Pieszycach. W latach 70–80. XIV w. Otto i Hartung sprzedawali i kupowali czynsze oraz wsie. Zapisy z lat 1398–1417 dokumentują posiadłość braci Heinemanna, Ottona i Heinricha, którzy w większości sprzedali swe dobra, pozostawiając ogród w Pieszycach (Landbuch III, nr 356), a w 1409 r. uregulowali kwestie dziedziczenia (Lammers 1884, s. 8). Później występował już tylko Heinemann, dokonujący zapisów i sprzedaży na rzecz żony, siostry i mieszczki świdnickiej (Goliński 2002a, s. 27). Posiadłość braci Jacoba, Hannosa i Franzka, synów Hartunga (Landbuch II,I nr 1593), była zarządzana wspólnie do 1407 r., obejmowała czynsze; następnie w źródłach występował już tylko Hannos sprzedający majątki jako oprawę wdowią i na rzecz mieszczan (Landbuch III, nr 569 nr 1139, nr 159; Goliński 2002a, s. 25-27; Landbuch III nr 1594).

W źródłach z lat 60.–70. XIV w. w Pieszycach odnotowano trzy inne własności rycerskie: Ramschela von Oppeln (1368–1375) (Landbuch I, nr 270, 271, nr 741, nr 925), Heinemanna von Seidlitz (1375)( Landbuch I, nr 967) oraz braci Heinemanna i Ticze von Reichenbach (1371) jako właścicieli miejscowego młyna (Landbuch I, nr 689). Przemiany własności lat ok. 1420–1460 pozostają nieznane. Raport Mertina Erenberga z 1428 r. wspomina o działaniach husytów w okolicy oraz o obronie Pieszyc (SRS 6, s. 66).

W 2 poł. XV i 1 poł. XVI w. właścicielami Pieszyc pozostawali członkowie rodu von Peterswalde: Heinze (1461–1470), Hans (1470–1509) i jego syn Hans († 1553). Następnie dobra zostały podzielone między synów Hansa i Siegmunda. Hans przejął tereny wsi położone po zach. stronie potoku – a więc także teren z kościołem i areałem późniejszej rezydencji – oraz Rościszów, 2 łąki położone między Pieszycami a Kamionkami i majątek w Glinnie. Siegmund otrzymał połowę wsi leżącą od strony Bielawy, 2 łany (później należące do Schloss-Vorwerk), 2 młyny, dobra w Kamionkach oraz parcele leśne i łąkowe ( Lammers 1884, s. 10-12; Goliński 2002a, s. 30–31).

W latach 1553–1593 lewobrzeżny majątek należał do Hansa von Peterswalde, który po pożarze w 1578 r. (SRS 11, s. 66) przebudował siedzibę. W latach 80. XVI w. Hans powiększał stan posiadania wykupując grunty i prawa zwierzchnie od krewnych. Zakładał również nowe folwarki i osady. Po jego śmierci dobra odziedziczyli synowie, którzy w 1597 r. sprzedali je Adamowi von Reibnitz und Rathen. Nowy właściciel nabył wówczas Pieszyce środkowe i dolne, Rościszów oraz kolonie Potoczek i Modlęcin.

Po śmierci Adama von Reibnitz und Rathen (†1599) dziedziczką została jego córka Maria. Na początku XVII w. jej mąż Friedrich von Gellhorn wzniósł nową pałacową rezydencję w Pieszycach (Lammers 1884, s. 14–16, 20). W czasie jego własności powiększył klucz dóbr pieszyckich m.in. o Neue–Vorwerk w Pieszycach dolnych (1618 r.), 1 gospodarstwo kmiece i 4 zagrodnicze na Pieszycach górnych (1630 r.), cały majątek Strachwitzów m.in. w Pieszycach górnych (1631)( Lammers 1884, s. 15, 17, 18).

W okresie wojny trzydziestoletniej dobra uległy zniszczeniu. W 1632 r. oddział szwedzki spalił zabudowania folwarku wraz z dworem (alte Schloss). Odbudowa nastąpiła w 2 poł. XVII w.; zakres prac nie został ustalony (Lammers 1884, s. 24).

Spadkobiercą po Friedrichu von Gellhorn był jego syn Ernst, który posiadał majątek w latach 1636–1679. W 1648 r. za jego panowania, rezydencję zajęły oddziały szwedzkie pod dowództwem generała Wittenberga; została ona wówczas splądrowana i ograbiona (Lucae 1689, s. 944). W 1652 r. nabył od Christopha von Strachwitz posiadłości w Górnych Pieszycach i Kamionkach, łącząc tym samym niemal wszystkie grunty Pieszyc w jeden majątek rycerski. Ernst upiększył pieszycką rezydencję nadając jej przepych dorównujący siedzibom książęcym. W otoczeniu pałacu powstał wówczas zespół ogrodów ozdobnych i użytkowych (Lucae 1689, s. 944). Po śmierci Ernsta dobra odziedziczyły jego dzieci (1679-1690). W roku 1690 został przeprowadzony podział posiadłości. Klucz dóbr Pieszyckich przejął wówczas jeden z synów Ernsta – Carl Alexander von Gellhorn († 1699), po którym majątek przypadł jego żonie Marii Elisie (Lammers 1884, s. 32).

W 1705 r. Pieszyce zostały sprzedane kupcowi Bernhardowi Bonitowi von Mohrenthal, który w 1710 r. przebudował pałac (data w portalu). W wyniku bankructwa jego dobra skonfiskowano w 1719 r. (Lammers 1884, s. 56-58).

W 1721 r. Pieszyce nabył hrabia Erdmann II von Promnitz, który rozwijał w Pieszycach produkcje włókienniczą. Pod jego rządami doszło do pożaru Pieszyc, który zniszczył m.in. zabudowania 3 folwarków. Po nim posiadłość w 1745 r. objął syn Johann Erdmann (Lammers 1884, s. 58, 61–62; Goliński 2002b, s. 54–58; zob. również plan z 1765).

Johann Erdmann w 1765 r. przekazał dobra krewnym z rodu Stolberg–Wernigerode. W kolejnych pokoleniach majątek pozostawał w rękach tej rodziny: Christiana Friedricha (1765–1815), syna Ferdinanda (1775–1854), wnuka Friedricha (1854–1865), następnie brata Friedricha – Franza (1865–1888), jego syna Antona (1888–1905) oraz wnuka Franza Xavera (1905–1945) (Lammers 1884, s. 87).

W XIX w. przekształcono zagospodarowanie areału: w 1818 roku (Lammers 1884, s. 14) przebudowano dwór („stary zamek”) oraz budynek przyległy. Przed 1881 r. dawne ogrody regularne przekształcono w krajobrazowe. Urządzono sadzawkę w miejscu fontanny, wzniesiono oranżerię i urządzono partie krajobrazowe po płn.-zach. stronie dawnych ogrodów. Ogród krajobrazowy i jego komponenty widnieją na mapie typu Mestischblatt (ark. 3075 z pierwszej edycji (pomiar 1881, wydanie 1883). W latach 2000–2008 pałac został wyremontowany przez Alicję i Mariana Hajduków

Historia budowlana obiektu

Na obecnym etapie badań architektonicznych, archeologicznych i archiwalnych przemiany budowlane dworu i pałacu oraz zagospodarowania areału dają się odczytać fragmentarycznie. Ich obraz składa się w większej mierze z hipotez niż faktów mających potwierdzenie na drodze badań terenowych i kwerendowych.

Lokalizacja XIII-wiecznej siedziby rycerskiej – o ile taką w Pieszycach posiadał Otto von Willin i jego synowie, w latach 50.-60. XIII wieku – pozostaje w sferze hipotez. Jak wcześniej wspomniano, brak wystarczających podstaw, aby łączyć ją z reliktami zamku zachowanym na szczycie wzniesienia Góra Forteczna.

Faza 1 (schyłek XIII w.)

Budowa siedziby rycerskiej rodu piszącego się „z Pieszyc”, wzmiankowanego w źródłach od 1301 r., daje się hipotetycznie datować na schyłek XIII w. Jej zabudowa murowana (curia murata) – odnotowana w dokumencie z 1336 r. – mogła powstać z inicjatywy Arnolda von Peterswalde (wzmiankowanego 1310-1340), rycerza w służbie książąt Bernarda świdnickiego i Bolka ziębickiego, posiadacza ponad 1/3 Pieszyc (32 łanów, sołectwa, praw patronackich) i kilku innych majątków ziemskich.

Lokalizacja siedziby nie jest znana – można jedynie przypuszczać, że jeśli dwór, folwark i młyn, wspomniane w dokumencie z 1336 r. znajdowały się w miejscu dawnego sołectwa (o młynie jako przynależności majątku sołtysiego mówi dokument z 1258), to prawdopodobnie stały w areale późniejszego XVI-wiecznego dworu, ok. 100 m od kościoła. Sytuowanie zabudowy dziedzicznego sołectwa w centrum wsi, w bliskości kościoła to powszechna praktyka we wsiach kolonizacyjnych XIII-XIV w. np. na ziemi kłodzkiej. Zapewne do tej siedziby odnosi się wzmianka z 1406 r. mówiąca o „kapelanie na dworze”, a więc pośrednio dokumentująca istnienie kaplicy dworskiej.

Relacja z 1428 r. odnotowująca skuteczną obronę siedziby pieszyckiej przed oddziałami husytów dowodzi, że tutejszy dwór miał walory obronne – był chroniony przynajmniej przez fosę i mur obwodowy lub parkan. Można więc postawić hipotezę, że majdan „starego zamku” (późniejszego „podzamcza”) przedstawiony na planie z 1765 r. jako otoczony fosą (jej) to pozostałość założenia średniowiecznego. Zagłębienie jest czytelne do dziś na 7/8 obwodu;

wielkość tego majdanu – ok. 70 x 65-70 m – sugeruje, że w jego obrębie znajdował się „zamek górny”, np. w postaci motte, otoczonego fosą kopca z wieżą mieszkalną. Najbardziej zasadne byłoby umiejscowienie owego motte w zachodnim lub północnym narożu majdanu, na tyłach przedpola gospodarczego.

Faza 2 (1580–1582)

Budowa nowego domu pańskiego, przez Hansa von Peterswalde odbyła się przy południowym narożu majdanu, w miejscu najkorzystniejszym z punktu widzenia nasłonecznienia oraz ekspozycji czynnej i biernej; datowanie przyjęto wg notatki z archiwum dworskiego i tablicy inskrypcyjnej z sentencją i datą „1582” (na przekazy te powołuje się P. Lammers (1884, s. 14). Z datowaniem tym koresponduje typ obramień okiennych „fasciowo-śmigowych” (z profilowaniem opaski, które w dolnej części wegarów kończą się tzw. uciosem, śmigą), masowo produkowanych w hrabstwie kłodzkim i stosowanych tam w okresie ok. 1580-1600, np. Gorzanów-Schlosshof, Sarny, Jaszkowa Górna ( zob. Lutsch 1889, s. 158). Powstał budynek na planie wydłużonego prostokąta ok. 32,5 x 11,5 m, częściowo podpiwniczony. Według opisu inwentarzowego z 1663 r. był piętrowy (obecnie parterowy z użytkowym poddaszem), a na parterze miał jadalnię (Tafelstube), 4 pokoje i sień ze schodami (Lammers 1884, s. 14). Okolicznością uzasadniającą budowę nowej siedziby mógł być pożar siedziby średniowiecznej z 18.05.1578 roku, ale jest mało prawdopodobne, aby budowla murowana (zapewne wieżowa) została rozebrana do fundamentów. Można postawić tezę, że dwór z 1580-1582 dopełnił zespół zabudowy majdanu i zwiększał powierzchnię mieszkalną siedziby (np. na potrzeby dorosłych synów). Przykłady budowy piętrowego dworu z zachowaniem wieży mieszkalnej z terenu Śląska i Hrabstwa Kłodzkiego są liczne np. Lipa, Pastuchów, Świerzawa, Trzebieszowice-Rothe Hof, Stara Łomnica-Mittelhof.

Faza 3 (1615–1617)

Budowa siedziby pałacowej przez Friedricha von Gellhorn; datowanie przyjęto na podstawie zapisów w archiwaliach kościelnych, które wzmiankuje Lammers (1884, s. 20). Budowla została zlokalizowana po północno-zachodniej stronie majdanu otoczonego fosą, powyżej doliny Pieszyckiego Potoku, blisko krawędzi terasy zalewowej i kanału młynówki, który poprowadzono – w bliżej nieustalonym czasie – bezpośrednio przy podnóżu skarpy. Wzniesiony gmach był trójskrzydłowy ze skrzydłami bocznymi od strony wejścia głównego!, murowany z kamienia łamanego i cegły (w ościeżach otworów, sklepieniach, także licu murów), trzykondygnacyjny, podpiwniczony, z „niską czworoboczną wieżą” pośrodku fasady, od frontu, położoną w obrysie skrzydła środkowego. Bryłę skrzydeł wieńczyły dachy z 28 szczytami, w tym szczytami lukarn (wg opisu inwentarzowego z 19.08.1699), wieżę – dach kryty dachówką, a więc czterospadowy albo dwuspadowy ze szczytami (Naso 1667, s. 303, Lammers 1884, s. 52, zapis w inwentarzu z 1699). Wystrój fasad stanowiły piaskowcowe obramienia dekorowane boniami na przemian kwadratowymi i prostokątnymi, które były często stosowne w architekturze śląskiej z ok. 1590-1620. In situ przetrwało obramienie okienka piwnicznego w elewacji płd.-zach. skrzydła płd.-zach.; znaczne ilości węgarów i nadproży z rzeczoną dekoracją została ujawniona w trakcie prac budowlanych w areale pałacu po 2001 r. W 2012 r. na terenie ogrodu istniała pryzma złożona z kilkudziesięciu elementów kamieniarskich. Rozplanowanie znane rysunków budowlanych z 1765 r. dokumentujących stan po trzech fazach przekształceń (fotokopie w zbiorach Herder-Institut w Marburgu, zespół NBA, sygn. 73179 (rzut parteru i 1. pietra), 73180 (rzut 2. piętra i widok perspektywiczny od frontu z góry) można scharakteryzować jako dwutraktowe w skrzydle głównym, z szerokim traktem frontowym i wyraźnie węższym traktem tylnym i skrzydle płd.-zach. oraz jednoprzestrzenne w skrzydle płn.-wsch. W 1742 r. skrzydło to zostało zajęte przez salę nabożeństw gminy ewangelickiej.

Wygląd otoczenia pałacu z czasu budowy pozostaje nieznany – jedyną przesłanką stanowią opisy z lat 60.-90. XVII w. (w książkach Nasona i Lucae’go, w inwentarzach dworskich), które mogą jednak dokumentować komponenty wprowadzone dopiero następnej fazie (zob. niżej). Zagospodarowania tego otoczenia tworzyły przypuszczalnie:

• dziedziniec frontowy ujęty bocznymi skrzydłami pałacu,
• założenie ogrodowe na tyłach skrzydła środkowego,
• mur oporowy skarpy (przy młynówce) – być może dopełniony wałem ziemnym (odnotowanym w 1699) – z bramą na wprost wieży pałacowej, poprzedzoną mostem zwodzonym (odnotowanym 1699, zob. niżej), który fizycznie separował strefę „podzamcza” i strefę pałacu,
• mur okalający cały areał dworski, być może zaopatrzony w elementy obronne (strzelnice, basteje) – co sugeruje mur cmentarza przykościelnego z 1621 (ukazany na planie 1765) oraz liczne analogie takich areałów zamkowych i pałacowych z terenu Śląska (Gościszów-Schlosshof, Witostowice, Stara Kraśnica).

W bliżej nieustalonym czasie powstał budynek o bryle wieżowej, położony po południowej stronie pałacu, przy krawędzi skarpy, bezpośrednio nad kanałem młynówki, wysunięty przed lico muru oporowego, wzniesiony na planie kwadratu, dwukondygnacyjny, z dachem czterospadowym – znany rysunków Wernera z ok. poł. XVIII w. i planu z 1765 r., istniejący jeszcze w okresie międzywojennym. Przedstawiw go rys. z „Heimatkalender für das Grosskreis Reichenbacher und das Eulengebirge“ (Jg. 1934:4, por. Goliński 2002a, s. 29). Hans Lutsch (1889, s. 158) określa budowlę jako „starą kaplicę zamkową, wówczas była to piwiarnia przy browarze (Schankraum der Brauerei)”. Obecnie budynek jest zachowany w partii przyziemia (z przepustem wód młynówki); murowany z kamienia ze sklepieniem z cegły o formacie 27,5 x 14-14,5 x 7 cm, na zaprawie wapienno-piaskowej, żółtawej, bardzo spoistej.

Z pewnością dolne, kamienne partie budynku wieżowego są starsze niż łączący się z nimi ceglany mur oporowy („kurtynowy”).Odmienne cechy budulca względem murów pałacu, w tym znaczna twardość i spoistość użytej zaprawy sugerują, że ów budynek nad młynówką jest elementem starszego zagospodarowania, poprzedzającego budowę pałacu.

Faza 3a (1632) odbudowa zabudowań folwarku po pożarze z 7.04.1632, który objął m.in. „stary zamek”. Zakres prac nieustalony.

Faza 4 (po połowie XVII w.)

Modernizacja pałacu i jego otoczenia przez hrabiego Ernsta von Gellhorn, podjęta przed 1667 r. Przekazy pisane dokumentujące wygląd pałacu i jego otoczenia w 2. poł. XVII w. nie pozwalają jednoznacznie odróżnić inwestycje Friedricha von Gellhorn od inwestycji jego syna hrabiego Ernsta. Należałoby przyjąć za kronikarzami, że przepych wnętrz pałacu, ogrodów, wystroju rzeźbiarskiego towarzyszącego drodze ceremonialnej – sławiony jako iście książęcy – był dziełem Ernsta. Omówienie całokształtu prac z fazy 4 (zagospodarowania terenu, wystroju wnętrz pałacu itp.) wykracza poza problematykę niniejszego opracowania; odnotować jednak należy elementy i cechy istotne dla programu użytkowego i ideowego, w tym quasimilitarnego:

• pałac zachowany w postaci nieprzekształconej, ze szczytami i rzygaczami, dopełnionej być może przez Ernsta o hrabiowski herb Gellhornów nad „pięknym wejściem” , czyli nad portalem bramnym, łacińskojęzyczny cytat z Psalmu 120:2 oraz malowidło na ścianie wieży przedstawiające alegorie Siły i Nadziei (Naso, 1667, s. 303),
• wystrój pomieszczeń pałacu, z bogactwem przedstawień malarskich, głównie alegorycznych oraz o tematyce zaczerpniętej z mitologii greko-rzymskiej (Naso 1667, s. 303-305),
• funkcje pomieszczeń pałacu, pochodzące zapewne z poprzedniej fazy: „wielka jadalnia” (grosse Tafel-Stube) na parterze, nad nią „wspaniała sala” (herrliche Saal) o długości 48 łokci (ok. 28 m) w trakcie frontowym skrzydła głównego, na lewo od wejścia, „sala górna” (obereste Saal) na 2. Piętrze, apartament (Gräft. und Fürstliche Zimmer Naso 1667, s. 303-305) ponadto Laboratorium, służące za domową aptekę na parterze, kaplica domowa (Altar rund Kanzel) na 2. piętrze, „ujeżdżalnia” [!?, Reitsaal] „w lewym skrzydle pałacu” na parterze (Lammers 1884, s. 52),
• dziedziniec frontowy z rezerwuarem wody, a przed nim most zwodzony nad młynówką (?), przy nim 2 filary z rzeźbami sfinksów i wartownia,
• ogrody ozdobne i użytkowe (Lust- Baum- und Kuchel-Garten), w tym oranżeria, winnica, rzeźby, fontanny – na tyłach i po bokach pałacu (Naso 1667, s. 301-303 wg planu z 1765),
• „wał ziemny” oddzielający „podzamcze” od dziedzińca frontowego (Lammers 1884, s. 52-53) – jego pozostałością jest z zapewne ceglany mur oporowy, od strony płd. dostawiony do budynku wieżowego, od strony płn. zaopatrzony w występ kojarzący się z bastionem. Kurtyna muru wzniesiona z cegły o formacie 26-26,5 x 13,5 x 7,2-7,5 cm, na zaprawie wapienno-piaskowej, średnioziarnistej, o zabarwieniu żółtawym, dość spoistej; lico muru „bastionu” zostało wymienione,
• „podzamcze” otoczone fosą z budynkiem „w stylu włoskim” (auf wälsche Art gebautes Haus), wozownią, stodołą, „starym zamkiem”, drewniana budynkiem mieszczącym stajnie, dom czeladny, piekarnię, oraz z jatką, gołębnikiem i rezerwuarem wody pośrodku podwórza (Lammers 1884, s. 52),
• mosty zwodzone nad fosą, w ciągu drogi ceremonialnej wiodącej ku pałacowi, o których pisze Lammers (1884, s. 51) relacjonując na podstawie archiwaliów wydarzenia z 1699 r.: wurde jedoch der Eintritt in den Schloßhof durch Anziehen der Zugbrücke und Aufstellen einer Schildwache verweigert. Mosty nad fosą – już chyba stałe –ukazuje plan z 1765,
• zwierzyniec ze zwierzyną płową (die Wohnung und Aufenthalt derer darinnen, an unterschiedener Art befindlichen Rehe; także Hirschgarten), ponadto dom łowczego z psiarnią i gorzelnią – na terenie w sąsiedztwie „podzamcza”,

Zagospodarowanie areału zapewne było przez Ernsta lub jego syna, modernizowane i uzupełniane, np.:

• wg opisu Nasona po bokach dziedzińca frontowego znajdowała się po prawej stronie bażanciarnia (Fasan-Garten), po lewej Elysium; nad młynówką (Forellen-Bach) wznosił się pawilon ogrodowy (Naso 1667, s. 301) – zapewne identyczny ze wzmiankowaną wyżej wieżową budowlą przy murze oporowym,
• wg inwentarza z 1699 r. po bokach dziedzińca istniały ogrody ozdobne (Favoritengärten), w jednym pawilon ogrodowy (Lusthaus), natomiast w drugim (?) „ozdobny sklepiony kościół, albo kaplica, w którym ołtarz i małe organy” położony obok browaru (Naso 1667, s. 301-202, Lammers 1884, s. 52, inwentarz z 1699). Na walory architektoniczne tej budowli – z oryginalnie akcentowanymi narożnikami i skomplikowaną kompozycją sklepienia we wnętrzu – zwraca uwagę H. Lutsch (1889, s. 158).

Faza 5 (1. tercja XVIII w.)

Przebudowa pałacu i zagospodarowania terenu pałacu. Datowanie i atrybucja prac są dyskusyjne (omówienie w Wieczorek 2008, s. 99-100):

• zdecydowana większość badaczy przyjmuje, że inwestorem był Bernard Bonit von Mohrenthal, a prace były prowadzone w latach „ok. 1710” (V. Schaetzke, K. Kalinowski) lub „1705-1710” (G. Grundmann, H. Dziurla, R. Hołownia, M. Wyrzykowska), wg projektu Martina Franza Młodszego – w oparciu o wzmiankę Lammersa 1884, s. 66-67 (odnotowuje kamień z datą 1710 w portalu pałacu) i ustalenia archiwalne G. Grundmanna – wzmianka o Franzu w korespondencji Bonita z 1712 (Schaetzke 1914, s. 399; Kalinowski 1977, s. 235-236; Grundmann 1937, s. 22-27, 103-105; Dziurla 1963, s. 28, 30; Hołownia 1998; Wyrzykowska 2010, s. 182; Lammers 1884, s. 66-67);
• Józef Pilch w popularno-naukowym leksykonie zabytków przyjął datowanie 1710-1730 i przypisał prace hrabiemu Erdmannowi von Promnitz – jednak bez żadnego badawczego uzasadnienia; datowanie to bywa powtarzane w wielu opracowaniach internetowych;
• niektórzy badacze kwestionują autorstwo Franza (J. Wrabec),
• prowadzenie prac budowlanych przez Bonita von Mohrenthal potwierdzają piaskowcowe kartusze z jego herbem – nad portalem głównym i na bocznej elewacji pałacu (wmurowany wtórnie),
• za tezą wskazującą Erdmanna von Promnitz jako inwestora przemawia pośrednio analiza porównawcza rezydencji w Żarach (1710-1728) i Pieszycach – zastosowanie w obu gmachach w partii portyku wolnostojących kolumn wielkiego porządku – oraz analiza stylistyczna wystroju pomieszczeń pałacu pieszyckiego (klatki schodowej i późniejszej kaplicy ewangelickiej), na podstawie której H. Dziurla datuje prace na lata 1721-1730.

Zasadnicze zmiany w architekturze pałacu:

• zachowanie dotychczasowej bryły korpusu, ale wprowadzenie nowego, jednorodnego stylistycznie wystroju „barokowego” w artykulacji fasad (w strefie parteru boniowany cokół, wyżej podziały pilastrami wielkiego porządku, „łamany” architraw w partii zwieńczenia, nowe formy obramień okiennych), w ukształtowaniu dachów mansardowych, w nowym zaakcentowaniu strefy wejścia o kolumnach wielkiego porządku wpartych na ukośnie ustawionych cokołach, portal balkonowy, nadbudowa wieży i zwieńczenie jej hełmem prześwitowym,
• modernizacja wnętrz, m.in. wbudowanie trójbiegowej klatki schodowej, wykonanie nowego (?) przejścia do ogrodów.

Większość kamieniarki z fazy 3 została usunięta i potraktowana jako gruz lub materiał budowlany, część przetrwała in situ (np. kolumienki okienne), pojedyncze kraty okienne z parteru użyto wtórnie w budynku browaru (Lammers 1884, s. 52; Lutsch 1889, s. 158). Być może z inicjatywy hrabiego Erdmnanna doszło do przekształceń zagospodarowania areału i ukształtowania stanu, jaki znany z planu 1765 r.

• m.in. w 1722 r. po północnej stronie „podzamcza” została zbudowana manufaktura włókiennicza, zapewne dopiero wówczas powstała sąsiadująca z manufakturą ogromna łąka bielarska,
• mosty zwodzone zastąpiono stałymi przęsłami,
• przebudowano teren ogrodów użytkowych i ozdobnych; omówienie założenia na podstawie planu z 1765 r. (zob. Brzezowski, Jagiełło 2017, s. 308-310),
• przeznaczenie wieżowej budowli nad młynówką na więzienie (wg legendy do planu z 1765).

Faza 6 (lata 30.–40. XVIII w.)

Prace prowadzone przez hrabiego Erdmanna von Promnitz. W 1742 r., w obrębie pałacu zaadaptowano salę balową w płn.-wsch. skrzydle na salę nabożeństw gminy ewangelickiej. Nastąpiło to po uzyskaniu monarszej zgody Fryderyka II von Hohenzollern (Lammers 1884, s. …; Anders 1867, s. 347).

W obrębie podzamcza – zapewne po pożarze wsi z 1736 r. odbudowano budynki gospodarcze i oficynowe, w tym „stary zamek”, który stał się budowla parterową (został pozbawiony kondygnacji piętra) – co dokumentują rysunki F. B. Wernera z połowy XVIII w. Weduta ukazująca areał pałacowy w widoku od strony wjazdu, zachowana w połowie – tylko lewa część rysunku zamieszczona w manuskrypcie (Werner-B2, s. 388) schematyczne przedstawia założenie pałacowe od frontu.

Z odbudową tą można wiązać zachowaną do dziś artykulację fasady z podziałami ramowymi i portalem (zwornik spięty wolutami z gzymsem podokapowym!).

Najpóźniej z tego czasu pochodzi kolista wieża w linii muru parkanowego, po płd.-zach. stronie bramy wiodącej na areał pałacowy, ukazana na rysunkach Wernera, na planie z 1765 opisana jako „rondel” (Das Rundul); obecne ceglane lico (z użyciem cegły maszynowej) wskazuje, że wieża została poddana gruntownej renowacji.

Faza 7 (1780–1810)

Prace budowlane w obrębie pałacu, podjęte za rządów hrabiego Christiana Friedricha zu Stollberg-Wernigerode:

• 1782 rozebrano dwuprześwitowy hełm, wieżę nakryto tymczasowym dachem gontowym,
• 1795 na szczycie wieży urządzono taras z kutą balustradą, wyremontowano zegar wieżowy i schody,
• 1798 wykonano nowe ceramiczne pokrycie dachu,
• 1799 wykonano nowe tynki elewacji,
• 1801 modernizowano wnętrza, m.in. system grzewczy (Dziurla 1963, s. 17, na podstawie danych z monografii Lammersa).

Faza 8 (XIX w.)

Przekształcenia zagospodarowania areału w XIX w., m.in.

• przebudowa dworu („starego zamku”) w 1818 roku (Kammers 1884, s. 14). Zapewne z tego czasu pochodzi ściana kondygnacji poddaszowej wzniesiona nad murami parteru od strony dawnej fosy, ściany szczytowe o konstrukcji szkieletowej oraz asymetryczny dach podyktowany rozwiązaniem górnej kondygnacji), przebudowa (?) budynku przyległego (m.in. artykulacja fasady z trójkątnym frontonem);
• przed 1881: przekształcenie dawnych ogrodów regularnych w ogród krajobrazowy, urządzenie sadzawki w miejscu basenu fontanny, budowa oranżerii, urządzenie partii krajobrazowych po płn.-zach. stronie dawnego areału ogrodowego, z zachowaniem murowanego ogrodzenia. Ogród krajobrazowy i jego komponenty widnieje na mapie Mtbl. ark. 3075 z pierwszej edycji (pomiar 1881, wydanie 1883).

Charakterystyka wartości kulturowych

Założenie rezydencjonalne w Pieszycach już w XIX w. utraciło część swych historycznych i artystycznych wartości, m.in. na skutek likwidacji XVII-wiecznych ogrodów. Po 1945 r. w następstwie podziałów parcelacyjnych, destrukcji i wyburzeń zniknęła znaczna część zabudowy gospodarczej. Do ubytku autentycznej substancji zabytkowej przyczyniła się też kontrowersyjna adaptacja pałacu podjęta po 2001 r. ( Wieczorek 2008, s. 109, 113).

Kolejne fazy budowlane sukcesywnie zacierały wartości architektoniczne i historyczne starszych siedzib. Najpóźniej w latach 50. XVII w. ostatecznie zniknęły ślady (lub wręcz mury) siedziby średniowiecznej. W 1. tercji XVIII w. zatarta została spektakularna postać pałacu z lat 1615-1617, którego koncepcja przestrzenna – ze skrzydłami bocznymi od frontu – była w tym czasie na Śląsku ewenementem i może być uznana za prekursorską recepcję francuskiego wzorca entre cour et jardin. Z kolei przekształcenia podejmowane od XVIII w. oraz destrukcje współczesne częściowo zatarły quasi-obronne elementy z faz 3 i 4, które można by interpretować jako wariację na temat formuły palazzo in fortezza – dość oryginalną, bo z wykorzystaniem dziedzińca starszej siedziby jako „podzamcza”.

Rozwiązaniem jednostkowym jest „droga ceremonialna” łącząca w linii prostej główny wjazd na teren zamku z wejściem do pałacu, urządzona zapewne w fazie 3, dopełniona w fazie 4 i 5, stanowiąca zarazem główną oś kompozycyjną i widokową założenia. Była sekwencją 3 bram i 2 dziedzińców, a współtworzyły ją elementy z repertuaru architectura militaris: mosty zwodzone nad fosą i kanałem młyńskim (zlikwidowane w fazie 5) oraz forteczny mur oporowy, pierwotnie z wałem ziemnym(?).

Założenie pieszyckie to wciąż niewykorzystane źródło informacji nt. dawnej architektury i sztuki ogrodowej – potencjalny obszar kompleksowych badań historyczno-architektonicznych (pałacu z nieprzekształconymi pomieszczeniami piwnicznymi i „podzamcza” z XVI-wiecznym dworem), a zwłaszcza badań archeologicznych: w obrębie dziedzińca (możliwość ujawnienia reliktów dworu z 1. połowy XIV w.), w fosie okalającej dziedziniec (zalegające tam średniowieczne i wczesnonowożytne śmieci to skarbnica wiedzy), na terenie dawnych ogrodów użytkowych i ozdobnych (możliwość weryfikowania opisów z XVII w., m.in. w oparciu o badania paleobotaniczne). Jednak całkowite i radykalne „sprywatyzowanie” zabytku – potraktowanego przez właścicieli w myśl dewizy my home is my castle i zamkniętego dla zwiedzających – oddala perspektywę takich prac badawczych.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb III, nr 264, 267; RS 2629, 2869, 3145, 4235, 4518, 4534, 4882, 5575; Landbuch I, nr 689; SRS 6, s. 66; SRS 11, s. 66; Boguszewicz 2010, s. 240–243; Lammers 1884, s. 8, 10–18, 20, 24, 32, 51–58, 61–62, 66–67, 87; Goliński 2002a, s. 8–33; Goliński 2002b, s. 34–64; Ziątkowski 2002a, s. 65–90; Ziątkowski 2002b, s. 91–127; Aberle 1875, s. 343–345; Schück 1865, s. 88–92; Schück 1868, s. 753–759; Schück 1869a, s. 254–256; Maciejewski 2016, s. 27–41; Wieczorek 2008, s. 97–116; Brzezowski, Jagiełło 2017, s. 308–310; Dziurla 1963, s. 17, 28, 30; Grundmann 1937, s. 22–27, 103–105; Schaetzke 1914, s. 398–399; Naso 1667, s. 301–305; Lucae 1689, s. 944; Lutsch 1889, s. 158.

@book{anders1867,

title = {Historische Statistik der evangelischen Kirche in Schlesien: nebst einer Kirchen-Charte},

author = {F. G. E. Anders},

year  = {1867},

date = {1867-01-01},

urldate = {1867-01-01},

publisher = {Wilhelm Gottlieb Korn},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{boguszewicz_2010,

title = {Corona Silesiae: zamki Piast\'{o}w f\"{u}rstenberskich na po\ludniowym pograniczu ksi\k{e}stwa jaworskiego, \'{s}widnickiego i zi\k{e}bickiego do po\lowy XIV wieku},

author = {Artur Boguszewicz},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

number = {39},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{brzezowski_jagiello2017,

title = {Ogrody na \'{S}l\k{a}sku, t. 2: Barok},

author = {Wojciech Brzezowski and Marzanna Jagie\l\lo},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

pages = {314},

publisher = {Oficyna Wydawnicza Politechniki Wroc\lawskiej},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{lammers1884,

title = {Geschichte des Ortes Peterswaldau am Eulengebirge im Kreise Reichenbach in Schlesien},

author = {B. Lammers},

year  = {1884},

date = {1884-01-01},

urldate = {1884-01-01},

publisher = {Commissionsverlag von Rud. H\"{o}fer},

address = {Reichenbach in Schl.},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RSIV'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RS V'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29,

title = {CDS XXIX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. XXIX: 1334-1337 (RS nr 5279-6020)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bell\'{e}e},

year  = {1923},

date = {1923-01-01},

urldate = {1923-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29b,

title = {CDS XXX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342, Bd. XXX (RS nr 6021-6988)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bellee},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

publisher = {Breslau},

series = {Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. XXX},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

Ilustracje