Olszany (gm. Strzegom) – motte

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Strzegom, pow. świdnicki, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo śląskie do 1247 r.; księstwo wrocławskie 1247–1290; księstwo fürstenberskie 1291–1321; księstwo świdnickie i weichbild strzegomski 1321–1741; Kreis Striegau 1741–1932; Landkreis Schweidnitz 1932–1945; województwo wrocławskie 1945–1974; województwo wałbrzyskie 1975–1998.
• Nazwy historyczne miejscowości: 1239 – Oolcim (RS 1a, nr 525); 1245 – Olsane (SUb II, nr 287); ok. 1305 – Olsna (LF, s. 124); 1367 – Oelßin (Landbuch III, nr 185); 1491 – Große Oelße (Gebhardt 1901, s. 59); 1689 – Oelse albo Oelsna (Lucae 1689, s. 930); do 1945 r. – Oelse.
• Historyczne nazwy majątków: w średniowieczu nie były wyróżniane toponimicznie w przekazach pisanych; do 1747 r. majątek szlachecki określano nazwą miejscowości (1532 – Gut Oelse; Czettritz II 1911, s. 293); w latach 1747–1843 funkcjonowała nazwa Domain-Amt Oelse (Knie 1845, s. 458); w latach 1843–1918: Kron-Fidei-Commiss (Oelse), Hausfideicommissgut (Oelse), Das Königl. Haus-Fideicommiss-Amt Oelse, Kgl. Hausfideikommiß (Oelse); po 1918 r.: vorm. Kgl. Hausfideikommiß (Oelse). Folwarki określano jako Ober-Oelse – majątek górny w południowo-zachodniej części wsi – oraz Nieder-Oelse – majątek dolny na północno-wschodnim krańcu wsi.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Wieś Olszany położona jest na Równinie Świdnickiej, w obniżeniu dolinnym niewielkiego cieku wodnego zwanego Olszańskim Potokiem lub Czarnuchą (niem. Bör-Bach). Teza o słowiańskiej genezie osady opiera się na interpretacji średniowiecznej nazwy wsi (Olsane, Olssin – olsza) (Adamy 1888, s. 30). Wspiera ją położenie miejscowości w części Przedgórza Sudeckiego zasiedlonej już we wczesnym średniowieczu i wchodzącej w skład władztwa pierwszych Piastów śląskich.

O Olszanach może mówić dokument z 1239 r., w którym wśród świadków odnotowano plebanus de Oolcim (RS 1a, nr 525). Dokument z 1245 r. wskazuje, że biskupia wieś Olsane została zorganizowana na prawie zachodnim (SUb II, nr 287; Adamska 2015, s. 11), a według zapisu z początku XIV w. obejmowała 60 „dużych łanów” gruntu (LF, s. 124). Świadectwem lokacji pozostaje czytelne do dziś rozplanowanie wsi łanowej, z wydłużonymi parcelami sięgającymi od doliny potoku do granic obszaru wiejskiego i zabudową skupioną w pobliżu cieku.

Spośród co najmniej sześciu majątków rycerskich z folwarkami, które istniały w późnym średniowieczu, tylko w trzech przypadkach można wskazać pozostałości zabudowy lub przynajmniej jej lokalizację.

• Siedziba majątku położonego w „środkowej części wsi” znajdowała się około 200 m na północny wschód od kościoła, w obrębie posesji nr 26 i 27. Zachowała się jako relikt czworobocznego majdanu o wymiarach około 24 × 24 m i fosy szerokiej na około 10–15 m (Błoniewski 2018).
• Zabudowa okazałego majątku zwanego Obergut – dworem górnym – znajdowała się na południowo-zachodnim krańcu zabudowy wsi. Przed 1945 r. obejmowała założenie pałacowo-folwarczno-ogrodowe; obecnie teren jest podzielony na liczne działki budowlane i zajęty przez współczesną zabudowę posesji nr 71–78.
• Zabudowa majątku zwanego Niedergut – dworem dolnym – istniała jeszcze w 1824 r. na północno-wschodnim krańcu wsi, w obrębie obecnych posesji nr 1B i 1C. Tworzyły ją budynki gospodarcze otaczające prostokątny podwórzec; już w 1889 r. miejsce zajmowały łąki (Regler ok. 1770, ark. 58; Urmtbl., ark. 2951; Mtbl., ark. Striegau, wyd. 1889; OFM).

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

Poniżej przedstawiono skrócony zarys przemian własnościowych majątku. Pełne zestawienie kolejnych właścicieli, transakcji i przekazów źródłowych znajduje się w osobnej zakładce „Właściciele”.

• 1367 – Nikil von der Warthe ustanowił uposażenie dla swojej żony Adelajdy na majątku obejmującym trzyłanowy folwark, ¼ patronatu kościelnego oraz ¼ sołectwa. W razie jego bezpotomnej śmierci posiadłość miała przypaść Tymonowi i Reynczkowi Birsackom (Landbuch III, nr 185, 186).
• 1385 – Hannos Predel z Szymanowa sprzedał 10 grzywien rocznego czynszu z majątku w Olszanach Hermannowi von Czirn, Hansowi von Czirn i Bernhardowi von Waldow (Landbuch II, nr 133).
• 1386 – Reyntsch Birsag sprzedał Hensilowi Karmecherowi jedną grzywnę rocznego czynszu z posiadłości w Olszanach i Damianowie (Landbuch II, nr 281).
• 1387 – bracia Conrad, Burghard i Ekkel Predel sprzedali 10 grzywien rocznego czynszu z majątku w Olszanach Sigmundowi von Reibnitz i Bernhardowi von Waldow (Landbuch II, nr 418).
• 1391 – Conrad Predel z Szymanowa sprzedał Hensilowi Karrmecherowi jedną grzywnę rocznego czynszu z majątku w Olszanach i Szymanowie (Landbuch II, nr 853).
• 1391 – Conrad Predel sprzedał Pusoldowi von Messenau połowę folwarku o powierzchni 1½ łanu i 8 prętów, wraz z zabudową i prawdopodobnie domem lub „zamkiem”, położonego „poniżej kościoła”. Wzmianka może odnosić się do motte zachowanego na terenie obecnych posesji nr 26 i 27 (Landbuch II, nr 891).
• 1395 – Gotsche Predel ustanowił oprawę wdowią dla swojej żony Anny na majątku w Olszanach obejmującym folwark i młyn (Landbuch II, nr 1412).
• 1399 – Gunczel, Nickel i Kunemann Biersack oraz wdowa Anna z synami, spadkobiercy Hannosa Biersacka, nabyli trzy grzywny rocznego czynszu w Olszanach (Landbuch III, nr 523).
• 1400–1406 – Conrad i Burghard Predel byli wielokrotnie odnotowywani jako właściciele dóbr w Olszanach, sprzedający czynsze z własnych gruntów i gospodarstw kmiecych (Landbuch III, nr 866, 1398, 1431, 1515, 1612–1615, 1663, 1730, 1747, 1748).
• 1402 – Conrad i Burghard Predel sprzedali Junge Heinrichowi von Ronaw ogród położony „powyżej kościoła”, zastrzegając możliwość jego odkupienia po odzyskaniu folwarku pozostającego w rękach Gotschego Predela (Landbuch III, nr 1515).
• 1403 – Nickel von Czirn został odnotowany jako rezydujący w Olszanach, w związku z ustanowieniem oprawy wdowiej dla żony Dorothei na tamtejszym majątku (Landbuch III, nr 1574).
• 1406 – Conrad i Burghard Predel sprzedali Heinrichowi von Czirn Starszemu, z prawem wykupu, należący do nich folwark, młyn i gospodarstwo zagrodnicze w Olszanach (Landbuch III, nr 1614).
• Koniec XV w. – według E. Gebhardta w Olszanach istniały cztery majątki rycerskie: Obergut, Niedergut, Gut I i Gut II. Dwór w środkowej części wsi można najprawdopodobniej łączyć z majątkiem Gut I, zlokalizowanym w obrębie późniejszych gospodarstw nr 32, 26, 23 i 22 (Gebhardt 1901, s. 59–60).
• Do 1494 – majątek Gut I miał kolejno należeć do rodzin Birsack i Predel, następnie do Albrechta Bierchena i Balzera von Betsch z Lutomii (Gebhardt 1901, s. 59–60).
• 1494 – Balzer von Betsch sprzedał majątek Casparowi Schoffowi z Chojnika, który jeszcze w tym samym roku odsprzedał go poprzedniemu właścicielowi (Gebhardt 1901, s. 59–60).

Historia budowlana obiektu

Relikty średniowiecznego dworu obronnego w środkowej części wsi nie były dotychczas przedmiotem badań archeologicznych. Wypiętrzenie majdanu i zagłębienie fosy, rozpoznane przez Piotra Błoniewskiego na numerycznym modelu terenu i następnie w terenie, zostały zinterpretowane jako pozostałości siedziby rycerskiej z wieżą mieszkalną o wymiarach w rzucie około 9,5 × 10,5 m. Na jej obecność może wskazywać lekkie wyniesienie pośrodku plateau (Błoniewski 2018).

W świetle źródeł pisanych obiekt można prawdopodobnie utożsamiać z „zamkiem” (hause) odnotowanym w 1391 r. w obrębie majątku i folwarku rodziny Predel. Wówczas Conrad Predel von Semansdorf sprzedał Pusoldowi von Messenau połowę folwarku o powierzchni 1½ łana i 8 prętów wraz z zabudową i domem lub zamkiem, położonego „poniżej kościoła” (Landbuch II, nr 891).

Charakterystyka wartości kulturowych

Dawne siedziby feudalne w Olszanach wciąż przedstawiają ogromną wartość zabytkową, kryją bowiem pod powierzchnią ziemi pozostałości budowli. Należy mieść nadzieję, że w bliskiej przyszłości zostaną podjęte badania archeologiczne zarówno w obrębie średniowiecznego motte, jak też w miejscu nowożytnej zabudowy majątku „górnego”. Postulatem „na już” jest przeprowadzenie badań architektonicznych reliktu muru pałacowego – dla potwierdzenia (bądź obalenia) wstępnej rekonstrukcji faz budowlanych (po 1586, ok. 1660, po 1726).

Chronologia: XIV w.; obiekt najprawdopodobniej odpowiada „zamkowi” wzmiankowanemu w 1391 r.

Początki kształtowania się rycerskiej własności ziemskiej w Olszanach nie są rozpoznane. W świetle zapisów w landbuchach księstw świdnickiego i jaworskiego z lat 1366-1407 wieś była podzielona na szereg majątków, które stanowiły własność lenników książęcych bądź mieszczan, obejmowały grunty osobiście dzierżone (folwark) lub tylko prawa zwierzchnie do gruntów chłopskich (czynsze, robocizny itd.) lub obie formy feudalnego dysponowania ziemią. Niektóre z niżej wymienionych własności mogą być ze sobą tożsame (tzn. przekazy pochodzące w różnych dekad odnoszone do różnych majątków mogą w istocie dotyczyć tej samej własności).

1.1. Majątek Nikila von der Warte, później rodziny Birsack – z folwarkiem, częścią lenna kościelnego i sołectwa

• w1367: Nikil von der Warthe ustanawił uposażenie dla swej żony Adelajdy na majątku obejmującym 3-łanowy folwark (3 hufen vorwerks deutsches erbes), oraz ¼ patronatu kościelnego (kirchlehns) i ¼ sołectwa (gerichtes); jednocześnie książę Bolko II zastrzegł, że w przypadku bezpotomnej śmierci Nikila posiadłość przypadnie braciom Tymonowi i Reynczkowi Birsecke genannt (Landbuch III nr 185, 186)
• w 1386: Reyntsch Birsag dzierżył majątek (sprzedał 1 grzywnę rocznego czynszu Hensilowi Karmecher mieszczaninowi strzegomskiemu z posiadłości w Olszanach i Damianowie) (Landbuch II nr 281)
• w 1399 zostali odnotowani bracia Gunczel, Nickel i Kunemann Biersack, synowie zmarłego Reynczka, oraz spadkobiercy zmarłego Hannosa Biersack (zob. 3.1.8.) – wdowa Anna z synami – w związku z nabyciem 3 grzywien rocznego czynszu w Olszanach od Konrada von Salczborn, Heinricha von der Czirle Naze genant, Nickela Wenygkynd von Czirnaw i Alde („Starego”) Heinricha von Ronaw (Landbuch III nr 523)

1.2. Majątek Hannosa Czeginberg, póżniej rodziny Halbendorf – z folwarkiem (o powierzchni 20 prętów)

• w 1372 Hannos Czeginberg sprzedał ein vorwerg von 20 ruten ackers in dem dorfe Olßen des weichbildes Stregon Hannosowi Halbendorf  (Landbuch I nr 681)

1.3. Majątek Gunthera von Ronow i jego syna Heinricha – z folwarkiem (2 ½ łanu) „na końcu wsi” (górnym?, dolnym?)

• w 1376: Wisse Gunther von Ronow sprzedał Konradowi Predel 2 grzywny rocznego czynszu na swoim dwuipółłanowym folwarku w Olszanach (in und uf seinem vorwerke von 2 ½ hube in dem dorfe zur Oelßen) „położonego u góry na końcu wsi” (oben an dem ende gelegen) (Landbuch I nr 1073) (- zapis sugeruje, że posiadłością był późniejszy Obergut; taki pogląd wyraża również: Gebhardt 1901, s. 59);
  • W świetle zapisu przytoczonego niżej ów Gunther był burgrabią zamku Gryf, posiadaczem lenna zamkowego w Jaworze i sędzią dworskim strzegomskim (zob. Jurek 1998, s. 277)
  • Być może te same czynsze należały dekadę do mieszczan: w 1388 Jacob Sanne i Jacob Fridel ze Świdnicy sprzedali Katarzynie, żonie rzeczonego Jacoba, 2 grzywny rocznego czynszu z folwarku w Olesznej, które wcześnie zostały zakupione od Weisse Gunthera von Ronau (Landbuch II nr 513)
• 1397: Junge Heinrich von Ronaw, syn zmarłego Gunthera von Ronaw burggrefen czum Jawor, sprzedał aptekarzowi ze Świdnicy Johannowi i jego żonie Barbarze 1 grzywnę rocznego czynszu z majątku swego lennika (lehewnmanne) w Olszanach i z majątku własnego położonego „na końcu (wsi) od strony Strzegomia” (uf alle syne gute doselbost an dem ende kegin der Stregin gelegin) (Landbuch III nr 203) (- ten zapis sugeruje, że posiadłością był późniejszy Niedergut).
• Heinrich von Ronau (być może identyczny z Junge Heinrichem) był również właścicielem majątku Karrenmacherów (zob. 3.1.9.), a w 1406 został odnotowany jako rezydujący w Olesznej: Heinrich von Ronaw zur Olßen gesessen (Landbuch III nr 1785).

1.4. Majątek Hanke’go Colde

• w 1376 Hanke Colde ustanawił oprawę wdowią dla swej żony Margarete na majątku 10-prętowym (10 ruten ackers) – w obecności opiekunów prawnych: jej ojca Buska von Stanewicz oraz stryja Jekila von Halbendorf dicti (Landbuch I nr 1077)

1.5. Majątek Heinricha Regenstein

• w 1385 księżna Agnieszka zaświadczyła, że Heinrich Regenstein zastawił u Ludwiga Kornfurer z Löbau i Lorenza tamtejszego wójta 50 grzywien na majątku w Olszanach, w zamian za roczne odsetki w kwocie 12 grzywien (Landbuch II nr 111)
• w 1386 Heinrich Regenstein sprzedał przełożonej klasztoru Benedyktynek ze Strzegomia 14 grzywien rocznego czynszu ze swego olszańskiego majątku (Landbuch II nr 188);
• w tym samym roku sprzedał wszystkie swoje posiadłości w Wojcieszowie, Oleszanach i Celowie Stefanowi von Gleserdorf (Landbuch II nr 280)

1.6. Majątek (majątki?) rodziny Predel z Szymanowa (Hannosa, Conrada, Burgharda, Ekkela, Gotscha, Heinricha Starszego) – z folwarkiem i „zamkiem” (?)

• w 1385 Hannos vom Predil zu Semansdorf gesessen sprzedał 10 grzywien rocznego czynszu z majątku w Olszanach Hermannowi von Czirn z Bolkowa-Zdroju (zur Wesen gesessen), Hansowi von Czirn z Borowa (zu Borow gesessen) i Bernhardowi von Waldow (Landbuch II nr 133);
• w 1387 bracia Conrad, Burghard i Ekkel Predel sprzedają Sigmundowi von Reibnitz i Bernhardowi von Waldow 10 grzywien rocznego czynszu z majątku w Olszanach (Landbuch II nr 418);
• w 1391 Conrad Predel von Semansdorf sprzedał Hensilowi Karrmecher mieszczaninowi strzegomskiemu 1 grzywnę rocznego czynszu z majątku w Olszanach i Szymanowie (Landbuch II nr 853).
  • Czynsze te były przedmiotem transakcji 10 lat później: w 1401 Lorencz Karremechir sprzedał swoim córkom Barbarze i Ursuli m.in. 3 grzywny czynszu na majątku Nickila von Haugwitz z Olszan i 1 jedną grzywnę czynszu z majątku Conrada Predel czu Semansdorf gesesin z Szymanowa i Olszan (Landbuch III nr 1022)
• w 1391 Conrad Predel von Semansdorf sprzedał Pusoldowi von Messenau połowę folwarku mającego powierzchnię 1 ½ łana i 8 prętów wraz zabudową i zamkiem (?) (daz halbe vorwerk von andirhalb hufe und acht ruten, mit dem geboude{und mit dem h(ause)} in dem dorfe zur Olsen) „poniżej kościoła“ (nedewendig der kirchen) (Landbuch II nr 891) (- przypuszczalnie zapis odnosi się do motte zachowanego w obrębie dzisiejszych posesji Olszany nr 26 i 27).
• Wspomniani wyżej bracia Conrad i Burghard Predel byli odnotowywani (przeważnie razem) jako właściciele dóbr ziemskich w Olszanach w latach 1400-1406, w związku ze sprzedażą rocznych czynszów z gospodarstw kmiecych bądź własnych gruntów:
  • w 1400 sprzedali Franczkowi Predel, altaryście ołtarza 11 Tysięcy Dziewic w Godziszowej k. Jawora 1 grzywnę z gospodarstwa Petera Wydener’a (Landbuch III nr 866),
  • trzykrotnie sprzedawali czynsze kmiece Annie , wdowie po Hannosie Biersack: w 1402 – 2 grzywny (Landbuch III nr 1398), w 1406 (sam Conrad) – 2 grzywny (Landbuch III nr 1612), w 1406 –7 grzywien (Landbuch II nr 1613),
  • w 1403 bracia sprzedali sobie wzajemnie swe posiadłości w Szymanowie, Modlęcinie i Olszanach z klauzulą, że w przypadku śmierci jednego z nich – jego majątek obejmie drugi (Landbuch III nr 1431),
  • w 1402 sprzedali za 3 grzywny „ogród położony powyżej kościoła“ (einen garten ownick der kirchen zu Oelssin gelegen) w ręce Junge Heinricha von Ronaw, z zastrzeżeniem, że będą mogli ów ogród odkupić, gdy przejmą swój folwark z rąk Gotsche Predela (?) (die verkaufern solchen garthen umb 3 mark wiederkaufen mögen, wenn sie ihr vorwerk zur Olssin von Gotsche Prediln losen werden) (Landbuch III nr 1515);
  • w 1406 sprzedali (z prawem wykupu) Heinrichowi von Czirn Starszemu (dem Eldesten) majątek stanowiący ich wyłączną własność: folwark, młyn i jednego zagrodnika (das vorwerk und eine moel nebst einem gärtner in dem dorfe zur Olßin, wie sie solches alles selber gehabt und besessen) (Landbuch III nr 1614), a sam Conrad sprzedał mu jeszcze 1 grzywnę czynszu kmiecego (którą Heinrich w tym samym roku odsprzedał Peterowi Trach’owi) (Landbuch III nr 1615, 1663)
  • w 1406 sprzedali 2 grzywny czynszu braciom Franzowi i Nickelowi von Czirn, zaś sam Burghard – 1 grzywnę Nickelowi Noczil’owi (Landbuch III nr 1730, 1747, 1748)

• W latach 1395-1401 notowany był Gotsche Predel (z świetle zapisu z 1402 – posiadacz folwarku zakupionego od Conrada i Burgharda):
  • w 1395 ustanowił oprawę wdowią żonie Annie na majątku w Olszanach obejmującym folwark i młyn (sein vorwerk und die moel in dem dorfe zur Oelse) (Landbuch II nr 1412);
  • i sprzedawał czynsze:
    • w 1398 Heinrichowi Bierchin proboszczowi z Bolkowa (Landbuch III nr 363),
    • w 1400 2 grzywny Tymonowi von Seidlitz (Landbuch III nr 831, zob. też nr 1617),
    • w 1401  2 grzywny Annie Biersack (Landbuch III nr 1069).
• Przytoczone wyżej przekazy z 1402 i 1406 pozwalają twierdzić, że folwark i młyn Gotscha ponownie trafił w ręce Conrada i Burgharda Predel, którzy odsprzedali go Heinrichowi von Czirn Starszemu.

1.7. Majątek Nickela von Czirn – z siedzibą (rycerską)

• w 1403 odnotowany Nickel von Czirnen zur Olssen gesessen w związku z ustanowieniem oprawy wdowiej dla żony Dorothei (siostry Michaela i Gunczela von Michelsdorf) na majątku w Olszanach (Landbuch III nr 1574).

1.8. Majątek Hermana Storcha, później Hentschila von Zedlitz, Heinricha von Regenstein, Hannosa Biersack – z folwarkiem

• przed 1385: Hermann Storch (zob. niżej).
• przed 1385-1385: Hentschel von Zedlitz; sprzedał Heinrichowi von Reygenstein folwark w Olszanach i 7 grzywien rocznego czynszu, które posiadał zmarły Herman Storch (Landbuch II nr 166).
• 1385-1387: Heinrich von Regenstein; w 1387 sprzedał Hansowi Biersack podatek zwany Goschoss uiszczany ze swego folwarku i łanów czynszowych w Olszanach oraz cały olszański majątek: folwark i 7 grzywien czynszu (sein erbe und gut – yn dem dorfe zur Olsen, vornemelich eyn vorwerk und seben mark jerliches czinses doselbist) (Landbuch II nr 358, 359)
• 1387-(przed 1399): Hannos Biersack (zm. przed 1399, zob. 3.1.1.); w 1387 sprzedał Kunzowi Beier’owi mieszczaninowi ze Świebodzic 4 grzywny rocznego czynszu oraz ustanowił na majątku oprawę wdowią dla swej żony Anny – 6 grzywien czynszu (Landbuch II nr 368, 399)

1.9. Majątek Hannosa Karrenmechera, potem rodziny von Haugwitz,  – z folwarkiem (3 łany)

• do 1388: Hannos Karrenmecher mieszczanin strzegomski – sprzedał Niclasowi von Haugwitz z Czernicy k. Jawora, jego bratu Peterowi i jego siostrze Margarecie swój 3-łanowy folwark i łąkę w Olszanach (sein vorwerk von dreyen hufen ackers – und eyne wese yn dem dorfe zur Olsen) (Landbuch II nr 584)
• 1388-1399: rodzeństwo Nicklas, Peter i (do 1396) Margaretha von Haugwitz, dzieci Kiliana (Haugwitz 1910, s. 19, 26):
• w 1391 Nikil Hugewicz sprzedał Hensilowi Karrmecherowi ze Strzegomia 4 grzywny rocznego czynszu (Landbuch II nr 845)
  • Czynsz ten był przedmiotem transakcji 10 lat później: w 1401 Lorencz Karremechir sprzedał swoim córkom Barbarze i Ursuli m.in. 3 grzywny czynszu na majątku Nickila von Haugwitz z Olszan (Landbuch III nr 1022)
• w 1396 r. Margareta sprzedała bratu Peterowi jej część 3-łanowego majątku (Landbuch III nr 8),
• w 1399 Peter sprzedał majatek Gotschowi Predel (drey hufen erbis adir ackirs yn deme dorfe czur Olßin) (Landbuch III nr 670).
• Jakieś prawa własności do tego majątku mieli też (mieszczanie) Franczke Nitener i jego żona Manite, którzy w 1396 zrzekli się roszczeń do trzech łanów dzierżonych przez Petera von Haugwitz (Landbuch III nr 33).
• Wg genealoga rodu – bracia v. Haugwitz posiadali w Olszanach jakieś dobra jeszcze w 1401 (Haugwitz 1910, s. 26).
• 1399-1400: Gotsche Predel (zob. 3.1.6.), sprzedał owe trzy łany Junge Heinrichowi von Ronaw (Landbuch III nr 722)
• 1400-?: Junge Heinrich von Ronaw, syn zmarłego Gunthera, (posiadacz majątku „na końcu wsi”, zob. 3.1.3.).
• Nie wiadomo, której do posiadłości Heinricha odnosić trzeba poniższe wzmianki:
  • w 1400 Heinrich von Ronaw sprzedał Seyfridowi von Schwenkfeld 20 grzywien rocznego czynszu z majątków w Roztoce i w Olszanach (Landbuch III nr 959),
  • na dokumencie z 1406 wśród świadków został wymieniony Heinrich von Ronaw zur Olßen gesessen (Landbuch III nr 1785)

1.10. Majątek Titze i Nickela von Zedlitz

• w 1379 bracia Titze (wzmiankowany 1364-1415) i Nickel (1364-1397) von Zedlitz z Wojcieszowa (auf dem „Obersten Vorwerk“) sprzedali majątek w Olszanach (Zedlitz 1938, Tabl. 5 nr 3, 4). Być może przekaz ten należy łączyć z majątkiem Storcha (zob. 3.1.8), późniejszą własnością Hentschela von Zedlitz (ich brata?)

2. W okresie późnego średniowiecza (w 2. połowie XV wieku)

Zdaniem E. Gebharda pod koniec XV w. istniały w Olszanach 4 majątki rycerskie (Gebhard 1901):

• Obergut – dwór górny – obejmujący 2 ½ łanów ziemi
• Niedergut – dwór dolny – obejmujący 3 łany
• majątek określony (roboczo) jako Gut I – dwór I – zlokalizowany w obrębie późniejszych gospodarstw nr 32, 26, 23, 22 (wg numeracji z 1901),
• majątek określony jako Gut II – dwór II – w obrębie późniejszych gospodarstw nr 9a – 19, mający powierzchnię 470–480 mórg.

Przemiany własności majątku Gut I (wg: Gebhardt 1901, s. 59-60):

• rodzina Biersack,
• rodzina Predel,
• Albrecht Bierchen,
• do 1494: Balzer von Betsch z Lutomii, właściciel majątków w Olszanach, Stanowicach i Międzyrzeczu w dystrykcie strzegomskim, które sprzedał Casparowi Schoff;
• 1494: Caspar Schoff (Gotsch genannt) z Chonika, brat Ulricha, rezydujący w Karpnikach (zur Fischbach gesessen); nabyte majątki w tym samym roku odsprzedał poprzedniemu właścicielowi;
• 1494–?: ponownie Balzer von Betsch z Lutomii.

Przemiany własności majątku Gut II (wg: Gebhardt 1901, s. 59-60):

• do 1448: rodzina Predel;
  • przed 1480: rodzina von Czirn z Szymanowa;
  • 1480–1485: Ernst von Zedlitz, rezydujący na majątku w Lipie (1469-1475 posiadacz lenna zamkowego w Bolkowie, zm. 1485; zob. Zedlitz 1938, tabl. 38 nr 3), wraz z żoną Margarethą nabył od Hansa Schencke 50 guldenów rocznego czynszu z Olszan – w 1494 wdowa rozdysponowała tę kwotę w zapisie testamentowym (Reichenbach I, s. 112), w 1495 przegrała spór o (jakieś) czynsze olszańskie z Kathariną, żona Daniela Stange (Reichenbach I, s. 113);
  • 1485–1491: Christoph Talkenbergk (wg Zedlitz 1938; Gebhardt 1901, s. 59 odczytuje jego nazwisko: Falkenbergk), odziedziczył majątki w Lipie i Olszanach (die Große Oelße in dem Striegawischen Weichbilde gelegen); sprzedał posiadłość;
  • 1491–po 1498: bracia Schoff, Gotsch genannt z Chojnika: Christoph (zastrzelony 1493) i Ulrich (ur. 1453, zm. 1543, właściciel klucza dóbr Gryf);
    • w 1496 r. Ulrich kupił prawa zwierzchnie do 3 kmieci z Olszan od Hansa Hayde von der Breßnitz,
    • w 1498 r. sprzedał 30 guldenów węgierskich rocznego czynszu z Olszan Heinrichowi v. Zedlitz staroście legnickiemu.

Konkretne wzmianki (wybór): RS 1a, nr 525; SUb II, nr 287; LF, s. 124; Landbuch I, nr 681, 1073, 1077; Landbuch II, nr 111, 133, 166, 188, 280–281, 358–359, 368, 399, 418, 513, 584, 845, 853, 891, 1412; Landbuch III, nr 8, 33, 185–186, 203, 363, 523, 670, 722, 831, 866, 959, 1022, 1069, 1398, 1431, 1515, 1574, 1612–1615, 1617, 1663, 1730, 1747–1748, 1785; Adamy 1888, s. 30; Adamska 2015, s. 11; Gebhardt 1901, s. 59–60; Czettritz II 1911, s. 293; Lucae 1689, s. 930; Knie 1845, s. 458; SGA 1870, s. 61; HKPHS 1875, s. 15; SGA 1912, s. 208; SGA 1921, s. 230; SGA 1926, s. 290; Jurek 1998, s. 277; Haugwitz 1910, s. 19, 26; Reichenbach I, s. 112–113; Zedlitz 1938, tabl. 5, nr 3–4, tabl. 38, nr 3; Regler ok. 1770, ark. 58; Urmtbl., ark. 2951; Mtbl., ark. Striegau, wyd. 1889; OFM; Błoniewski 2018.

@collection{@Zimmermann1795b,

title = {Beitr\"{a}ge zur Beschreibung Schlesien, Bd V},

editor = {Friedrich Albert Zimmermann},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

volume = {5},

publisher = {Tramp, Johann Ernst},

address = {Brieg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{adamy1888,

title = {Die schlesische Ortsnamen, ihre Entstehung und Bedeutung},

author = {H. Adamy},

year  = {1888},

date = {1888-01-01},

pages = {30},

address = {Breslau},

edition = {2},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@phdthesis{Bloniewski2018,

title = {Zamki rycerskie w ksi\k{e}stwie \'{s}widnickim},

author = {Piotr B\loniewski},

year  = {2018},

date = {2018-01-01},

urldate = {2018-01-01},

address = {Wroc\law},

school = {Wydzia\l Architektury Politechniki Wroc\lawskiej},

note = {praca doktorska napisana na Wydziale Architektury Politechniki Wroc\lawskiej pod kierunkiem Ma\lgorzaty Chorowskiej, wydruk komputerowy w Centrum Wiedzy i Dokumentacji Naukowo-Technicznej PWr},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@book{brzezowski_jagiello2017,

title = {Ogrody na \'{S}l\k{a}sku, t. 2: Barok},

author = {Wojciech Brzezowski and Marzanna Jagie\l\lo},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

pages = {314},

publisher = {Oficyna Wydawnicza Politechniki Wroc\lawskiej},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@phdthesis{brzezowski1981,

title = {Barokowa architektura rezydencjonalna na Dolnym \'{S}l\k{a}sku w pierwszej po\lowie XVIII wieku},

author = {Wojciech Brzezowski},

year  = {1981},

date = {1981-01-01},

pages = {20\textendash21},

address = {Wroc\law},

school = {Instytut Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wroc\lawskiej},

note = {dysertacja doktorska; maszynopis w zbiorach CWiINT Politechniki Wroc\lawskiej przy Wydziale Architektury},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@collection{czettritz1911,

title = {Geschichte des Geschlechts von Czettritz und Neuhaus, Bd. 2 (Regesten)},

author = {H. Neuhaus},

year  = {1911},

date = {1911-01-01},

urldate = {1911-01-01},

address = {G\"{o}rlitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{duell1725,

title = {Excerptorum Genealogico-Historicum Libri duo (…)},

author = {Raymundus Duellius},

year  = {1725},

date = {1725-01-01},

pages = {332},

publisher = {Petrum Conradum Monath},

address = {Lipsiae},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{duncker5,

title = {Die l\"{a}ndlichen Wohnsitze, Schl\"{o}sser und Residenzen der ritterschaftlichen Grundbesitzer in der preu\ssische Monarchie nebst den K\"{o}niglichen Familien-, Haus-Fideicommiss- und Schatull-G\"{u}tern in naturgetreuen, k\"{u}nstlerisch ausgef\"{u}hrten, farbigen Darstellungen nebst begleitendem Text, Bd. 5},

editor = {Alexander Duncker},

year  = {1862},

date = {1862-01-01},

urldate = {1862-01-01},

publisher = {Alexander Duncker},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{gebhardt1901,

title = {Schaffgotschiana},

author = {E. Gebhardt},

year  = {1901},

date = {1901-01-01},

journal = {Der Wanderer im Riesengebirge. Beischrift des deutschen und \"{o}sterreichischen Riesengebirgs-Vereins},

volume = {21},

number = {4 (222)},

pages = {59\textendash60},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{hechler1932,

title = {Kirchenkreis Striegau in Geschichte und Gegenwart. Festschrift zur General-Kirchenvisitation 1932},

editor = {P. Hechler},

year  = {1932},

date = {1932-01-01},

pages = {51\textendash52, 55},

address = {Saarau in Schl.},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{helsel1651,

title = {Gottes Liebe (…) Bey trawriger Leichbeg\"{a}ngnis Des Hoch-Edelgebohrnen und Gestrengen Herren Hansen von Nimptsch und R\"{o}fer\ssdorff, Erb-Herren auf Oel\ss und Falkenhain (…)},

author = {Gottfried Helsel},

year  = {1651},

date = {1651-01-01},

publisher = {von Zach. Schneidern},

address = {Liegnitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{keeler1873,

title = {Das Deutsche Reich, der Norddeutsche Bund und insbesondere der Preussische Staat: Ein Handbuch der Vaterlandskunde, Bd. 2: Der Preussische Staat},

author = {Friedrich Eduarf Keeler},

year  = {1873},

date = {1873-01-01},

pages = {478\textendash479},

publisher = {Verlag von J. Guttentag (D. Collin)},

address = {Berlin},

edition = {2},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kerber_1885,

title = {Geschichte des Schlosses und der Freien Standesherrschaft F\"{u}rstenstein in Schlesien},

author = {P. Kerber},

year  = {1885},

date = {1885-01-01},

urldate = {1885-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{lengerke1843,

title = {Encyklop\"{a}die der Landwirtschaft auf ihrem gegenw\"{a}rtigen Standpunkte, Bd. 1: A\textendashG},

editor = {Alexander Lengerke},

year  = {1843},

date = {1843-01-01},

pages = {551\textendash552},

publisher = {Verlag von George Westermann},

address = {Braunschweig},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{lengerke1846,

title = {Beobachtungen auf landwirtschaftlichen Reisen in den K\"{o}nigl. Preu\ss. Staaten, Bd. 1: Die Provinzen Sachsen und Schlesien},

author = {Alexander Lengerke},

year  = {1846},

date = {1846-01-01},

pages = {372\textendash376},

publisher = {Verlag von Veit und Comp.},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{matrykula1717,

title = {Matryku\la.SJ.1717 = Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen der F\"{u}rstenth\"{u}mber Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung der Weichbilder, wie solches von denen Herren Landes-Aeltesten. Anno 1717. revidiret werden},

year  = {1717},

date = {1717-01-01},

urldate = {1717-01-01},

volume = {243},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

series = {Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 243},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@techreport{matrykula1731,

title = {Matryku\la.SJ.1731 = Personal-Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen in diesigen beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung derer Weichbilder},

year  = {1731},

date = {1731-01-01},

urldate = {1731-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 245},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{nasone1667,

title = {Phoenix redivivus ducatuum Svidnicensis et Javoroviensis},

author = {E. I. Nasone},

year  = {1667},

date = {1667-01-01},

urldate = {1667-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{nedopil1888,

title = {Deutsche Adelsproben aus dem deutschen Ordens-Central-Archive},

author = {Leopold Nedopil},

year  = {1888},

date = {1888-01-01},

pages = {74\textendash75},

publisher = {F. Temsky / G. Freytag},

address = {Prag\textendashWien\textendashLeipzig},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{primmer1604_1654,

title = {Stammbuch des Heinrich Primmer 1604\textendash1659},

url = {https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/31735/edition/37072},

urldate = {2024-07-12},

pages = {po pag. 11},

institution = {Biblioteka Uniwersytetu Wroc\lawskiego, Oddzia\l R\k{e}kopis\'{o}w},

note = {sztambuch Heinricha Primmera 1604\textendash1654, r\k{e}kopis, sygn. Mil. IV 61},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@collection{\ssanpsa_1857,

title = {ANPSA = Alphabetischer Nachweis (Adressbuch) des in den Preussischen Staaten in den Ritterg\"{u}ttern angesessenen Adels},

author = {K. Fr. Rauer},

year  = {1857},

date = {1857-01-01},

urldate = {1857-01-01},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssapwr_ritterdiernste_1602,

title = {Ritterdienste.SJ.1602 lub APWr Ritterdiernste = Ritterdiernste Inn dem Beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern S: u. Jawer [1602]},

year  = {1602},

date = {1602-01-01},

urldate = {1602-01-01},

address = {Wroc\law},

note = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, alternatywnie "APWr Ritterdiernste"},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS07a,

title = {CDS VII/1 = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. VII, Th. 1: Bis zum Jahre 1250 (RS nr 1-729)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen},

url = {https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144561},

year  = {1868},

date = {1868-01-01},

urldate = {1868-01-01},

booktitle = {Regesten zur schlesischen Geschichte},

volume = {VII},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS14b,

title = {CDS XIV = Codex Diplomaticus Silesiae, Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis, Bd. XIV},

author = {14 CDS},

editor = {H. Markgraf and J. W. Schulte},

url = {https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144585},

year  = {1889},

date = {1889-01-01},

urldate = {1889-01-01},

pages = {124},

publisher = {Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis},

address = {Breslau},

note = {tak\.{z}e skr\'{o}towo jako LfeV; Lf; LF},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssHKPHS,

title = {HKPHS = Handbuch \"{u}ber der K\"{o}niglich Preussischen Hof und Staat f\"{u}r das Jahr …},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssHKPHS1875,

title = {HKPHS 1875 = Handbuch \"{u}ber der K\"{o}niglich Preussischen Hof und Staat f\"{u}r das Jahr 1875},

year  = {1874},

date = {1874-01-01},

pages = {15},

publisher = {Verlag von K\"{o}niglicher Geheimen Ober-Hofbuchdruckerei (R. v. Decker)},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch03,

title = {LANDBUCH III = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom III: 1396-1407},

author = {III LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2007},

date = {2007-01-01},

urldate = {2007-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1930,

title = {SGA 1930 = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

pages = {318},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1937,

title = {SGA 1937 = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1937},

date = {1937-01-01},

urldate = {1937-01-01},

pages = {255},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssinapius_1720,

title = {SINAPIUS = Schlesische Curiositaten darinnen die ansehnlichen Geschlechter des schlesischen Adels T.1},

author = {J. Sinapio},

year  = {1720},

date = {1720-01-01},

urldate = {1720-01-01},

address = {Leipzig},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sszedlitz1938,

title = {Das Geschlecht der Herren, Freiherren und Grafen von Zedlitz in Stammtafeln vom ersten Auftreten bis zur Gegenwart},

author = {Robert von Zedlitz und Neukirch},

year  = {1938},

date = {1938-01-01},

urldate = {1938-01-01},

publisher = {Verlag J. A. Stargardt},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{vonregler1763,

title = {Schlesien links der Oder ohne die Grafschaft Glatz},

author = {Ludwig Wilhelm Regler},

year  = {1763},

date = {1763-01-01},

urldate = {1763-01-01},

note = {Map, Scale ca. 1:24,000. Staatsbibliothek Berlin, Preu\ssischer Kulturbesitz, SBB IIIC Kart. N 1540, sheet 50},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{werner_1785,

title = {Topographia oder Prodromus Silesiae Volumen III. das ist Representatio und Beschreibung derer St\"{a}dte, Flecken, Cl\"{o}ster, Schl\"{o}sser, Rittersitz, Kirchen, Bethh\"{a}user, G\"{a}rten, Lust und Zier G\"{a}rten, Dorfschaften etc. derer F\"{u}rstenth\"{u}mer: M\"{u}nsterberg mit Frankenstein, Oels, Schweidnitz, Jauer, Trachenberg, Mit den Baronats der Standesherrschaften Wartenberg und Militsch, Wie auch den Kleinen Staaten Freyhan und Sulau (…) Durch (…)},

author = {F. B. Werner},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

note = {r\k{e}kopis w zbiorach Staatsbibliothek Berlin, oddzia\l Geheimes Staatsarchiv Preu\ssischer Kulturbesitz, HA Schlesien Rep. 135 Handschriften Nr 526/2},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{wittig1881,

title = {Neue Entdeckungen zur Biographie des Dichters Johann Christian G\"{u}nther aus Striegau in Schlesien (1695\textendash1728)},

author = {Gregor Konstantin Wittig},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

pages = {43},

publisher = {Verlag von August Hoffmann},

address = {Striegau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

Ilustracje

Lokalizacja