Dwór w Stabłowicach (obecnie osiedle Wrocław–Stabłowice) znajdował się w dolinie Bystrzycy, przy południowym krańcu dawnej wsi, na zachód od kościoła. W nowożytnej kartografii murowana siedziba sytuowana była w południowej części folwarku, na wyspie otoczonej rowami zasilanymi wodami rzeki. Ikonografia z połowy XVIII wieku (F.B. Werner) ukazuje murowany dwór na planie prostokąta. W średniowieczu obiekt mógł funkcjonować jako większe założenie typu ufortyfikowanego folwarku, z fosą i mostem oraz zespołem zabudowań mieszkalnych i gospodarczych, w tym dworem dla służby.
| Lokalizacja | woj. dolnośląskie, pow. wrocławski, gm. Wrocław |
|---|---|
| Współrzędne | 51.1550069, 16.8842696 |
| Obszar AZP | 79-27 |
| Chronologia | późne średniowiecze, wczesna nowożytność |
| Autorzy | Dominik Nowakowski |
| Data udostępnienia | 26.12.2025 |
Jak cytować?
Opis
Przynależność administracyjna i toponomastyka
- Współczesna: Wrocław–Stabłowice (osiedle Wrocławia), gm. Wrocław, pow. wrocławski, woj. dolnośląskie.
- Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie.
- Nazwy historyczne: Stabłowice (niem. Stabelwitz), zapisy: 1253 – Steplowici i in.
Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu
W dolinie Bystrzycy, przy południowym krańcu dawnej wsi, na zachód od kościoła. Założenie nie zachowało czytelnej postaci historycznej, a relikty obiektu zostały przekształcone i wkomponowane w układ parku. Według nowożytnej kartografii murowany dwór sytuowano w południowej części folwarku, na wyspie otoczonej rowami zasilanymi wodami Bystrzycy.
Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich
- 1253 – dziesięcinę ze wsi Steplowici pobierał klasztor św. Wincentego (SUb, III, nr 89)
- 1288 – na fundację kościoła św. Krzyża zapisano 9 i 1/2 grzywny srebra in villa Stablowiz (SUb, V, nr 367)
- 1330 – Stefan z Krzyżanowic sprzedał mieszczaninowi Janowi de Neuß 18 łanów ze swojej posiadłości we wsi, wraz z brzegiem rzeki Bystrzycy na odcinku od młyna do wsi Pracze (RS 4931)
- 1337–1348 – Reinhard de Stabilwicz, który w 1337 r. nabył od Jana de Neuß 3 łany allodialne na końcu wsi, zbytki i 5 oczynszowanych ogrodów położonych naprzeciwko młyna zwanego Schlenzine oraz prawo połowu ryb od strony wsi Pracze (RF, II, 606; RF, IV, 2661–2664)
- 1344 – Agnieszka, wdowa po Janie de Neuß, posiadała jako oprawę dobra we wsi (RF, IV, 2664–2665)
- 1346 – Jan von Zeidlitz sprzedał Tammonowi Schirowskiemu 1/2 wsi Stabłowice z sołectwem obciążonym służbą rycerską; w tym samym roku tenże Tammon odsprzedał mieszczaninowi Mikołajowi z Głogowa położony na terenie wsi młyn wraz z łachą i stawem przy młynie, sięgającym do pierwszego mostu jego dworu (ad primum pontem curiae suae) (RF, IV, 2665)
- 1353 – Tammon Schirowski sprzedał mieszczanom Tylonowi Schreiberowi, Konradowi von Falkenhain, Mikołajowi z Nysy i Pawłowi Dumlose całą wieś z łachą, młynem i rzeką od strony wsi Pracze, sołectwem i karczmą na prawie rycerskim (RF, IV, 2668)
- 1353 – wzmiankowany mieszczanin Tylon Schreiber, pan wsi Stabłowice, który rok później zapisał wieś dzieciom: Franciszkowi i Annie (RF, IV, 2668)
- 1362 – mieszczanin Piotr z Krakowa zrezygnował na rzecz sołtysa wsi Henningsdorf z 5 łanów folwarcznych położonych opodal wsi, zbytków i 5 ogrodów naprzeciw młyna oraz łowiska od strony wsi Pracze; rok później dobra te przejął Jeszko ze Smolca (RF, IV, 2668–2669)
- 1366 – Jeszko ze Smolca sprzedał mieszczanom Henrykowi Wünschelburgowi i Michałowi de Petirsdorf 5 łanów folwarcznych (RF, IV, 2672)
- 1369 – bracia Henryk i Konrad Wünschelburgowie sprzedali Henrykowi de Kirschin folwark z 5 łanami, zbytki na końcu wsi od strony wsi Pracze, 5 oczynszowanych ogrodów z łowiskiem przy młynie oraz zaroślami położonymi za zabudowaniami folwarku (hinter dem Hofe des Fuhrwergks) (RF, IV, 2672–2673)
- 1370 – Konrad von Schellendorf, pleban w Frauenstadt, zrezygnował na rzecz braci Jana i Piotra z działu we wsi (RF, IV, 2673)
- 1370 – mieszczanin Mikołaj Korber sprzedał Albrechtowi von Pack młyn z łachą położoną przy młynie i łowiskiem ciągnącym się do pierwszego mostu i mostu na dwór (bis an die erste brücke, und an die förderste des hofes) (RF, IV, 2673)
- 1396 – Jan von Schellendorf zrezygnował na rzecz brata Pawła z całego działu we wsi (RF, IV, 2675)
- 1404 – Paweł von Schellendorf sprzedał mieszczaninowi Andrzejowi Peisererowi i jego dziedzicom wieś z folwarkiem i dworem (Hofe) na prawie lennym, tak jak dobra te posiadał jego ojciec Jan von Schellendorf (RF, IV, 2677)
- 1417 – Tammo Schellendorf von Stabilwicz (APWr., Rep. 3, nr 595)
- 1419 – Jadwiga, wdowa po mieszczaninie Andrzeju Peiserer, sprzedała Pawłowi Wienerowi wieś z folwarkiem, dworem i siedzibą (Fuhrwergk, Hoffe, und Gesäß), młynem i położoną obok łachą oraz stawem młyńskim biß an die erste Brücke des fördersten Hofs (RF, IV, 2677)
- 1423 – Zygmunt Luksemburski przekazał rycerzowi Tomsikowi Tannenfeldowi prawa do działu we wsi, który wcześniej należał do Pawła Wienera (RF, IV, 2677)
- 1428 – Tomsik Tannenfeld sprzedał Michałowi Bankowi i jego dziedzicom wieś z prawem wyższego i niższego sądownictwa, szosem, odcinkiem rzeki Bystrzycy, z miejscem na budowę młyna z dowolną ilością kół, z siedzibą (Gesäß), folwarkiem, sołectwem i lennem kościelnym (RF, IV, 2680)
- 1435 – Nela, karczmarka w Stabłowicach, sprzedała karczmę Michałowi Bankowi (RF, IV, 2680–2681)
- 1439 – Barbara, wdowa po Janie Limbergu, zrezygnowała na rzecz Dippranda Reibnitza ze wszystkich dóbr we wsi, które przypadły jej po ojcu Michale Banku (RF, IV, 2681)
- 1441 – Dipprand Reibnitz przekazał dobra we wsi żonie Barbarze; w tym samym roku wraz z żoną nabyli od Małgorzaty, żony Pawła Rainera, prawa książęce i szos we wsi (RF, IV, 2681, 2684)
- 1445 – Dipprand Reibnitz kupił od Pawła Horniga folwark z 5 łanami (RF, IV, 2685)
- 1445 – Kasper Poppelau, pan na Stabłowicach (APWr., Rep. 61, nr 5)
- 1452 – Barbara, wdowa po Dipprandzie Reibnitzu, sprzedała Bernardowi Kampenowi folwark z 5 łanami i drugi z 4 łanami, które ten w 1455 r. odsprzedał Luterowi Löbenowi (RF, IV, 2685, 2688)
- 1478 – Mikołaj Merbot przekazał Konradowi Luptitzowi dobra i wieś Stabłowice (RF, IV, 2688)
- 1485 – dobra we wsi należały do Krzysztofa Schwentza (RF, IV, 2688)
- 1492 – Krzysztof i Jerzy Schwentzowie sprzedali mieszczaninowi Kasprowi Poppelauowi dobra Stabłowice z 40 łanami, folwarkiem położonym przy rzece Bystrzycy i prawem łowienia ryb na odcinku od Złotnik do granic wsi Pracze, z szachulcowym dworem służby (Knechtlehem Hoff), młynem, karczmą, kuźnią, lasem i sądownictwem; ponadto król zezwolił na budowę i remont dworu z użyciem cegieł i drewna, a także na ufortyfikowanie go rowem i innymi umocnieniami zewnętrznymi (auch von neuen zu bauen und zu befestigen mit Gräben und Fuhrwergken) (RF, IV, 2688–2689)
- 1516 – Jan Poppelau ze Stabłowic (RF, I, 22b)
- 1548 – wieś posiadali dziedzice Jana Poppelaua (APWr., AmWr., C 22, f. 76)
- 1557 – Władysław Eisersdorf sprzedał Wacławowi Grützschreiberowi wsie Stabłowice i Marszowice (RF, IV, 2692)
- 1558–1564 – Wacław Grützschreiber z Sobkowic na Stabłowicach i Marszowicach (RF, II, 759; RF, III, 2336)
Historia budowlana obiektu
Założenie leżące na terenie wrocławskich Stabłowic obecnie jest znacznie przekształcone i wkomponowane w park. Na rycinie F.B. Wernera z połowy XVIII wieku przedstawiono murowany dwór wzniesiony na planie prostokąta, kryty wysokim dachem dwuspadowym. Obiekt posiadał dwie kondygnacje nadziemne i prawdopodobnie wysokie przyziemie, a także ryzalit oraz niewielką przybudówkę dostawioną do ściany szczytowej, interpretowaną jako klatka schodowa. Według nowożytnej kartografii murowany dwór był położony w południowej części folwarku, na wyspie otoczonej rowami zasilanymi wodami Bystrzycy. Średniowieczny dwór prawdopodobnie stanowił większe założenie, interpretowane jako ufortyfikowany folwark, otoczony fosą z mostem oraz zespołem zabudowań mieszkalnych i gospodarczych, w tym dworem przeznaczonym dla służby.
Chronologia: XIV–XV w.; XVI w.
Literatura
Konkretne wzmianki (wybór): SUb III, nr 89; SUb V, nr 367; RS 4931; RF II, 606; RF IV, 2661–2665, 2668–2669, 2672–2673, 2675, 2677, 2680–2681, 2684–2685, 2688–2689, 2692; RF I, 22b; RF II, 759; RF III, 2336; APWr., Rep. 3, nr 595; APWr., Rep. 61, nr 5; APWr., AmWr., C 22, f. 76; Nowakowski 2021, s. 212; Nowakowski 2023, s. 83, 102, 254–255; Nowakowski 2024, s. 203.
APW WSPŚ lub APWr = Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Wydział Samorządowy Prowincji Śląskiej Technical Report
0000.
Siedziby pańskie na Śląsku w świetle źródeł pisanych. Studium nad średniowieczną nomenklaturą Journal Article
In: Przegląd Archeologiczny, vol. 69, pp. 191-220, 2021.
Zamki i dwory księstwa wrocławskiego od XIII do XVI wieku Book
Wrocław, 2023.
Die Herrensitze Schlesiens im Lichte schriftlicher Quellen – eine Untersuchung zur mittelalterlichen Nomenklatur (Teil 2) Journal Article
In: Burgen und Schlösser, vol. 65, no. 4, pp. 146-161, 2024.
CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) Collection
Breslau, 1903, (używany również skrót 'RS').
SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266 Collection
Köln, 1984.
SUb V = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. V: 1282-1290 Collection
Köln-Weimar-Wien, 1993.
RF = Repertorium Frobenianum (Repertorium Investiturarum in Praediis Ducatus Vratislaviensis, quae in Libris eiusdem Cancellariae continentur), t. 1-4 Collection
0000, (APWr., Akta miasta Wrocławia, sygn. C 24/I–IV).
Ilustracje
