Żagań III, drugi zamek miejski (nieistniejący), obecnie pałac

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Żagań, pow. żagański, woj. lubuskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo głogowskie; księstwo żagańskie; księstwo głogowskie; księstwo żagańskie; księstwo saksońskie Wettynów.
• Nazwy historyczne: Żagań (niem. Sagan)

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Stanowisko położone jest w południowym narożniku miasta lokacyjnego, przy Bramie Bożnowskiej (Szprotawskiej), na płaskim i suchym terenie. Stan. 11, AZP 28/69-12.

Wybór źródeł do dziejów miasta i zamku

• 1299 – marszałek żagański Mikołaj (SUb, VI, nr 474)
• 1303 – wzmiankowany burmistrz (RS 2753)
• 1304 – okręg żagański (RS 2811)
• 1312 – podział księstwa głogowskiego, miasto Żagań z zamkiem (castrum) i dystryktem w dzielnicy głogowskiej (LuBS, I, s. 120–125)
• 1329 – Henryk IV żagański przekazał swoje ziemie, w tym Żagań, w lenno Janowi Luksemburskiemu (LuBS, I, s. 130)
• 1341 – sędzia dworski Marcin Tiefenau (LuBS, I, s. 158)
• 1342–1356 – sędzia dworski Berwig Wychow (RS 6805; RSL, nr 124; RŚl, II, nr 950; III, nr 114, 336)
• 1369 – sędzia dworski Mikołaj Luczel (CDS XXXII, s. 46)
• 1378 – podział księstwa głogowskiego, Żagań w dzielnicy Henryka VI (LuBS, I, s. 193)
• 1398 – sędzia dworski Heynke Sneider (XXXII, s. 46)
• 1403 – starosta Bernard von Knobelsdorf (RSL, nr 236)
• 1404–1407 – marszałek Henryk Sack (XXVIII, s. 44, 48; CDS XXXI, s. 108)
• 1405 – starosta Mikołaj von Kottwitz (CDS XXVIII, s. 254)
• 1408 – marszałek Mikołaj von Kottwitz (CDS XXVIII, s. 49)
• 1411 – donacja księcia Jana I na rzecz ołtarza p.w. św. Tomasza w kaplicy zamkowej (Hoffmann 1937, s. 37)
• 1411–1412 – marszałek Mikołaj Anczeit (RSL, nr 303; CDS XXVIII, s. 227)
• 1419 – komornik Piotr Kuschberg (CDS XXXII, s. 49)
• 1423 – sędzia dworski Jan Kune (XXXII, s. 48)
• 1434 – ołtarz kaplicy zamkowej (Heinrich 1911, s. 108)
• 1439 – marszałek Krzysztof von Knobelsdorf (CDS XXXII, s. 49)
• 1439–1446 – starosta Ludwik von Nostitz (CDS XXXII, s. 49; RSL, nr 284)
• 1443 – starosta Mateusz Unruh (CDS XXXII, s. 50)
• 1443–1449 – sędzia dworski Paweł Weynrich (CDS XXXII, s. 50–51; RSL, nr 284)
• 1448 – ołtarz kaplicy zamkowej (capella castri Zaganem) (AA, II b, k. 16)
• 1450–1460 – sędzia dworski Krzysztof von Knobelsdorf (CDS XXXII, s. 51–53; Knobelsdorf 1936, s. 7)
• 1458 – sędzia dworski Piotr von Promnitz (RSL, nr 212a)
• 1461 – Jerzy z Podiebradów zhołdował Jana II z księstwa żagańskiego (LuBS, I, s. 204)
• 1463 – starosta Jan Wolff (CDS XXXII, s. 54)
• 1467–1468 – wzmiankowany zamek (slos, Schloss) (Annales…, s. 83, 85)
• 1471 – sędzia dworski Jan Brontczel (CDS XXXII, s. 54)
• 1472 – sędzia dworski Jerzy Heseler (CDS XXXII, s. 54)
• 1472 – Jan II żagański oblegał i spalił miasto, za wyjątkiem zamku (castrum) (Annales…, s. 9, 27)
• 1472 – Jan II żagański sprzedał księstwo elektorom saskim z linii Wettinów (LuBS, I; Annales…, s. 10, 27)
• 1473 – dokument wystawiono na zamku w komnacie dla panien (vff dem schlosse in der stobe, genannt der Frawlen stobe) (CDS XXXI, s. 107)
• 1474 – starosta Henryk Miltitz (CDS XXXI, s. 35; XXXII, s. 96)
• 1477–1483 – sędzia dworski Jan Bruntzel (CDS XXXII, s. 56, 57)
• 1478–1485 – starosta Krzysztof von Kottwitz (CDS XXXII, s. 56, 57; RSL, nr 113, 119, 138, 165, 219, 246, 258, 277)
• 1484 – pożar zniszczył miasto i zamek (Müller 1844, s. 227)
• 1494 – pożar zniszczył miasto i zamek (Müller 1844, s. 227)
• 1495–1497 – sędzia dworski Jan Hoyleit (RSL, nr 172, 222)

Historia budowlana obiektu

Obecnie w miejscu dawnego założenia znajduje się barokowy pałac zbudowany na planie litery U, w którego obrębie zachowały się liczne elementy średniowiecznego i wczesnonowożytnego murowanego zamku. Formę i zabudowę dawnego założenia rekonstruuje się głównie na podstawie opisów z 1 ćwierci XVII wieku. W tym czasie od strony zachodniej znajdowała się brama, obok której stała wieża obronna oraz główny budynek zamkowy z dwiema dużymi salami i kuchniami. Po północnej stronie starego, głównego budynku miał stać nowo wybudowany budynek z główną salą i kaplicą, natomiast po stronie południowej dziedzińca trzeci budynek (również nowy), w którym mieściły się urzędy zarządu domeny i pokoje. Wszystkie budynki były murowane i miały trzy kondygnacje.

Na południe od wieży i ostatniego budynku znajdowało się podwórze gospodarcze z łaźnią i piekarnią. Niewielkie pomieszczenia gospodarcze miały znajdować się także we wschodniej części głównego zespołu zamkowego. Duże podzamcze z budynkami służby i gospodarczymi otaczał mur z trzema bastejami na narożach. Przed zamkiem znajdowały się ogrody, sady i stawy rybne. Całość założenia otaczał mur i głęboka fosa, która łączyła się z fosą miejską.

Według K. A. Müllera po pożarze miasta w 1494 roku Albrecht saski (zm. 1500) otoczył zamek nowymi murami, wałami, fosą i bastejami. Pod koniec XVI wieku zamek miał być już w złym stanie. W 1628 roku cesarz Ferdynand II oddał zamek Wallensteinowi, który kazał zamek zburzyć i zbudować na jego miejscu nowy. Niektóre elementy starego założenia widoczne są na planie miasta z 1620 roku oraz na rycinie z 1671 roku, przedstawiającej obiekt w czasie przebudowy. Główny człon średniowiecznej warowni miał prawdopodobnie regularną formę, w rzucie zbliżoną do kwadratu. W trakcie badań archeologicznych w obrębie piwnic skrzydła południowego odkryto fragmenty murów kamiennych, zdaniem autorów badań pochodzących z XV wieku, natomiast w wykopie na dziedzińcu natrafiono na wkopy pod mur galerii wzniesionej w latach 70. XVII wieku.

Chronologia: bliżej nieokreślony zamek książęcy z początku XIV w.; murowany, regularny zamek książąt żagańskich z XIV–XV w.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb VI, nr 474; RS 2753, 2811, 6805; LuBS I, s. 120–125, 130, 158, 193, 204, NA; CDS XXVIII, s. 44, 48, 49, 254; CDS XXXI, s. 35, 107, 108; CDS XXXII, s. 46, 48–54, 56, 57, 96; RSL, nr 113, 119, 124, 138, 165, 172, 212a, 219, 222, 236, 246, 258, 277, 284, 303; RŚl II, nr 950; RŚl III, nr 114, 336; AA II b, k. 16; Annales…, s. 9–10, 27, 83, 85; Heinrich 1911, s. 108; Hoffmann 1937, s. 37; Lucae 1689, s. 1079; Müller 1837, s. 226–229; Lutsch 1891, s. 161–162; Michael 1927, s. 67–70; Matuszkiewicz, Steller 1956, s. 50–90; Guerquin 1957, s. 87–88; Pilch 1962, s. 201; Szczegóła 1970, s. 518–519; Kowalski 1974, s. 324; Kowalski 1976, s. 282–283; Weczerka 1977, s. 463–464; Guerquin 1984, s. 343; Kowalski 1987, s. 240–241; Grundmann 1982, s. 29; Grundmann 1987, s. 10–11; Długosz 1985, s. 37–44; Lukas-Janowska 1986, s. 219–226; Peryt-Gierasimczuk 1998, s. 254; Kajzer, Kołodziejski, Salm 2001, s. 564; Lewczuk 2001, s. 169; Garbacz 2005, s. 142, 145; Nowakowski 2008, s. 417–420; Kowalski 2010, s. 444–445.

@article{Dlugosz1985PalacZaganiuOdbudowa,

title = {Pa\lac w \.{Z}aganiu i jego odbudowa},

author = {J. D\lugosz},

year  = {1985},

date = {1985-01-01},

journal = {Ochrona Zabytk\'{o}w},

number = {1},

pages = {37\textendash44},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{garbacz2005,

title = {Szlakiem zabytkowych miast. Przewodnik po po\ludniowej cz\k{e}\'{s}ci wojew\'{o}dztwa lubuskiego},

author = {K. Garbacz},

year  = {2005},

date = {2005-01-01},

urldate = {2005-01-01},

pages = {206-207},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{grundmann_burgen_1987,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 2: Schl\"{o}sser und Feste H\"{a}user der Renaissance},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1987},

date = {1987-01-01},

urldate = {1987-01-01},

address = {W\"{u}rzburg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1984,

title = {Zamki w Polsce},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Hoffmann1937KirchenKapellenSagan,

title = {Kirchen und Kapellen in Sagan},

author = {H. Hoffmann},

year  = {1937},

date = {1937-01-01},

pages = {37},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kajzer_kolodziejczyk_salm_2001,

title = {Leksykon zamk\'{o}w w Polsce},

author = {J. Kajzer and S. Ko\lodziejczyk and J. Salm},

year  = {2001},

date = {2001-01-01},

urldate = {2001-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kowalski_2010,

title = {Zabytki architektury wojew\'{o}dztwa Lubuskiego},

author = {S. Kowalski},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kowalski_zabytki_1976,

title = {Zabytki \'{S}rodkowego Nadodrza. Katalog architektury i urbanistyki},

author = {S. Kowalski},

year  = {1976},

date = {1976-01-01},

urldate = {1976-01-01},

pages = {35-36},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kowalski_zabytki_1987,

title = {Zabytki wojew\'{o}dztwa zielonog\'{o}rskiego},

author = {S. Kowalski},

year  = {1987},

date = {1987-01-01},

urldate = {1987-01-01},

pages = {39-40},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{kowalski1974,

title = {Prace konserwatorskie, wojew\'{o}dztwo zielonog\'{o}rskie (1963-1973)},

author = {S. Kowalski},

year  = {1974},

date = {1974-01-01},

urldate = {1974-01-01},

journal = {Ochrona Zabytk\'{o}w},

volume = {27},

number = {4},

issue = {107},

pages = {310-332},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@techreport{Kutzner1958PalacZaganiuDHA,

title = {Pa\lac w \.{Z}aganiu. Dokumentacja historyczno-architektoniczna},

author = {M. Kutzner},

year  = {1958},

date = {1958-01-01},

institution = {WOSOZ Zielona G\'{o}ra},

note = {Maszynopis (WOSOZ Zielona G\'{o}ra)},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@article{Lewczuk2001,

title = {Perspektywy bada\'{n} nad p\'{o}\'{z}nym \'{s}redniowieczem i okresem wczesnonowo\.{z}ytnym w po\ludniowej cz\k{e}\'{s}ci \'{S}rodkowego Nadodrza},

author = {J. Lewczuk},

year  = {2001},

date = {2001-01-01},

urldate = {2001-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {42},

pages = {149\textendash176},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Lucae1689,

title = {Schlesiens curieuse Denckw\"{u}rdigkeiten oder vollkommmene Chronika von Ober- und Nieder-Schlesien […]},

author = {F. Lucae},

year  = {1689},

date = {1689-01-01},

urldate = {1689-01-01},

address = {Franckfurt am M\"{a}yn},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{LukasJanowska1986JeszczeRazPalacZaganiu,

title = {Jeszcze raz o pa\lacu w \.{Z}aganiu},

author = {E. Lukas-Janowska},

year  = {1986},

date = {1986-01-01},

journal = {Ochrona Zabytk\'{o}w},

number = {3},

pages = {219\textendash226},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Lutsch1891,

title = {Verzeichnis der Kunstdenkm\"{a}ler der Provinz Schlesien. Bd. III: Die Kunstdenkm\"{a}ler des Regierungsbezirk Liegnitz},

author = {H. Lutsch},

year  = {1891},

date = {1891-01-01},

urldate = {1891-01-01},

address = {Breslau},

note = {Bor\'{o}w Polski, s. 70-71;},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{MatuszkiewiczSteller1956UnsereSaganSprottauer,

title = {Unsere Sagan-Sprottauer Heimat},

author = {F. Matuszkiewicz and G. Steller},

year  = {1956},

date = {1956-01-01},

pages = {50\textendash90},

address = {Neustadt a. Donau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{Michael1927GeschichteSchlossSagan,

title = {Die Geschichte des Schlosses zu Sagan},

author = {G. Michael},

year  = {1927},

date = {1927-01-01},

journal = {Heimatkalender f\"{u}r den Kreis Sagan},

pages = {67\textendash70},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Muller1837,

title = {Vaterl\"{a}ndische Bilder, in einer Geschichte und Beschreibung der alten Burgfesten und Ritterschl\"{o}sser Schlesiens},

author = {K. A. M\"{u}ller},

year  = {1837},

date = {1837-01-01},

urldate = {1837-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{nowakowski_siedziby_2008,

title = {Siedziby ksi\k{a}\.{z}\k{e}ce i rycerskie ksi\k{e}stwa g\logowskiego w \'{s}redniowieczu},

author = {D. Nowakowski},

year  = {2008},

date = {2008-01-01},

urldate = {2008-01-01},

pages = {424-431},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{peryt-gierasimczuk_czas_1998,

title = {Czas architektur\k{a} zapisany. Zabytki wojew\'{o}dztwa zielonog\'{o}rskiego},

author = {I. Peryt-Gierasimczuk},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

pages = {27},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{pilch1962,

title = {Zabytki Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch and K. Pilch},

year  = {1962},

date = {1962-01-01},

urldate = {1962-01-01},

address = {Wroc\law-Warszawa-Krak\'{o}w},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RSIV\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS28,

title = {CDS XXVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis und Stadt Glogau, Bd. XXVIII},

author = {Konrad Wutke},

year  = {1915},

date = {1915-01-01},

urldate = {1915-01-01},

address = {Breslau},

note = {Inv. Glog. },

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29b,

title = {CDS XXX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342, Bd. XXX (RS nr 6021-6988)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bellee},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

publisher = {Breslau},

series = {Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. XXX},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS31,

title = {CDS XXXI = Codex Diplomaticus Silesiae, Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Sprottau, Bd. XXXI},

author = {Erich Gaber},

editor = {Erich Gaber},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

address = {Breslau},

note = {Inv. Sprot. },

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS33,

title = {CDS XXXIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Neustadt, Bd. XXXIII},

editor = {Erich Graber},

year  = {1921},

date = {1921-01-01},

urldate = {1921-01-01},

volume = {XXXIII},

address = {Breslau},

series = {CDS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssrs10_annales_1887,

title = {SRS X = Scriptores Rerum Silesiacarum, t. X: Annales Glogovienses bis zum Jahre 1493 nebst urkundlichen Beilagen},

editor = {H. Markgraf},

year  = {1887},

date = {1887-01-01},

urldate = {1887-01-01},

booktitle = {Scriptores rerum Silesiacarum, Bd. 10},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany skr\'{o}t r\'{o}wnie\.{z} \'Annales…\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@inbook{Szczegola1970Zagan,

title = {\.{Z}aga\'{n}},

author = {H. Szczeg\'{o}\la},

editor = {Z. Kaczmarczyk and A. W\k{e}dzki},

year  = {1970},

date = {1970-01-01},

urldate = {1970-01-01},

booktitle = {Studia nad pocz\k{a}tkami i rozplanowaniem miast nad \'{s}rodkow\k{a} Odr\k{a} i doln\k{a} Wart\k{a} (wojew\'{o}dztwo zielonog\'{o}rskie)},

volume = {2},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@book{Weczerka1977,

title = {Handbuch der Historischen St\"{a}tten \textendash Schlesien},

author = {H. Weczerka},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

address = {Stuttgart},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{βR\'{S}l_2,

title = {R\'{S}l II = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. II, 1349-1354},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1983},

date = {1983-01-01},

urldate = {1983-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_3,

title = {R\'{S}l III = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. III, 1355-1357},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1990},

date = {1990-01-01},

urldate = {1990-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}