Biała, st. 1, zamek (nieistniejący)

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Biała (loco), pow. prudnicki, woj. opolskie; stan. nr 1, obszar AZP 95-34.
• Nazwy historyczne: Biała (niem. Zülz; spotykane także zapisy typu Bela, Czuloss / Czulcz w źródłach i regestach).
• Historyczne przynależności: księstwo śląskie, księstwo opolskie, księstwo niemodlińskie, księstwo głogówecko-prudnickie, księstwo opolsko-raciborskie.

Lokalizacja

Grodzisko oznaczone jako Biała st. 1 znajduje się na na południowy zachód od centrum miejscowości, w odległości około 600 m w linii prostej od dawnych fortyfikacji miasta i około 750 m od rynku. Założenie obronne o kształcie w przybliżeniu prostokątnym, o wymiarach całkowitych ok. 100 x 75 m (dłuższa oś w kierunku W-E), otoczone jest pojedynczym rowem. Powierzchnia stanowiska wraz z fosą i wałami wynosi około 0,75 ha. Ulokowano je na wyniesieniu terenu położonym nad doliną cieku Biała, na wysokości 225-241 m.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1225 – Biała (jako Bela) w dokumencie Kazimierza opolskiego z 29 listopada 1225 r. (RS 292)
• 1238 – ponownie wymieniona wieś Bela z prawem niemieckim, 25 maja 1238 r. (RS 520)
• 1279 – na dokumencie Bolesława I opolskiego świadczył Świętopełk, kasztelan w Bala (SUb IV 308)
• 1285 – 11 października świadczył komes Henryk z Grabiny, kasztelan de Bela (RS 1942; SUb V 247)
• 1285 – 13 kwietnia książę Bolesław przekazał komturowi joannitów z Łosiowa patronat nad kościołem w Starym Mieście w Białej (Alt-Culz) (RS 1893, 1899, 1916)
• 1293 – 11 września świadczył Tomasz, kasztelan de Bela (RS 2297; RS 2447)
• 1317 – Ekhard von Zolz (RS 3671)
• 1321 – Konrad von Zülz (RS 4107)
• 1327 – Jan Luksemburski shołdował księcia Bolesława opolskiego z księstwa, w tym miasteczka Czuloss (LuBS II 303)
• 1350 – Jan z Białej (RŚl II 303)
• 1391 – rycerz Piotr von dem Czulcz (CDS I, 56)
• 1395 – Bartko, pan na Czulcz (CDS I, 64)
• 1451 – książę Bolko opolski przekazał żonie Jadwidze oprawę wdowią, w tym Czulcz (LuBS II 337)
• 1489 – feste Zülz (LuBS II 337)

Biała (jako Bela) ujawnia się w dokumencie Kazimierza opolskiego z 29 listopada 1225 r. (RS 292) jako wzór prawny dla osadników niemieckich w Gościęcinie, co świadczy o stosunkowo wczesnym pojawieniu się niemieckich osadników na tym obszarze. Dnia 25 maja 1238 r. wieś Bela została ponownie wymieniona jako osada na prawie niemieckim (RS 520). W drugiej połowie XIII w. Biała była ośrodkiem nadgranicznym, sąsiadującym z należącym wówczas do Moraw okręgiem prudnickim.

Dnia 13 kwietnia 1285 r. książę Bolesław przekazał komturowi joannitów z Łosiowa patronat nad kościołem w Starym Mieście w Białej (Alt-Culz) (RS 1893, 1899, 1916), co może stanowić przesłankę dla powstania przed tą datą miasta lokacyjnego. Powstało ono z inicjatywy książąt opolskich jako ośrodek konkurencyjny wobec Prudnika, na co wskazuje niewielka odległość między obiema miejscowościami, niekorzystna ze względów ekonomicznych. Na początku XIV w. Biała (niem. Zültz) tworzyła wraz ze Ścinawą centralne ośrodki niewielkiego okręgu administracyjnego (LF). Już w drugiej połowie XIII w. musiał funkcjonować w Białej zamek książęcy, o czym świadczą znani z przekazów źródłowych kasztelanowie: Świętopełk (SUb IV 308), Henryk (SUb V 247) oraz Tomasz (RS 2297, RS 2447).

Po podziale księstwa opolskiego w 1313 r. Biała znalazła się w granicach księstwa niemodlińskiego. W 1327 r., wraz z innymi miastami tego księstwa, m.in. Niemodlinem i Głogówkiem, stała się lennem Jana Luksemburskiego (LuBS II 303). Znaczenie Białej i tutejszego zamku zmalało po zakupie przez księcia Bolesława opolsko-niemodlińskiego okręgu prudnickiego. W 1386 r. w zamku w Białej rezydować miała księżna Eufemia, wdowa po Wacławie niemodlińskim; miasto stanowiło jej oprawę wdowią, a księżna przekazała swoje prawa do Białej na fundację ołtarza (LuBS II 312). Informacje o zamku w Białej nie pojawiają się w kontekście wojen husyckich. Dopiero dokumenty z drugiej połowy XV w. wzmiankują o siedzibie zarządcy dóbr książęcych (Hauptmanna) (Chrząszcz 1926, s. 10).

W XVI w. w Białej, w obrębie murów miejskich, powstał zamek renesansowy. Przedmiotem przyszłych badań archeologicznych pozostaje kwestia, czy obiekt nowożytny poprzedzała również jakaś budowla średniowieczna, czy też został on wzniesiony na surowym korzeniu, po opuszczeniu średniowiecznego założenia położonego poza miastem.

Historia badań

Stanowisko znane było już w okresie przedwojennym i funkcjonowało wówczas pod nazwą lokalną „Schweden Schanze”, co może mieć związek z wtórnym wykorzystaniem obiektu podczas działań wojennych w XVII–XVIII w. Na stanowisku prowadzono badania powierzchniowe w okresie międzywojennym, natomiast w okresie powojennym przeprowadzono badania sondażowe w 1958 r. (Kaźmierczyk, Macewicz) oraz w 1967 r. (Bagniewski). Stwierdzono miąższość nawarstwień kulturowych na majdanie, dochodzącą do 1 m. W trakcie badań pozyskano 156 fragmentów naczyń ceramicznych, z których część posiadała cechy uznane przez autorów za wczesnośredniowieczne (faktura, zdobnictwo, ukształtowanie wylewów). Wśród zabytków znalazły się także cztery sztabki żelaza, okucie oraz grudki polepy. Chronologię obiektu określono na XIII–XIV w. (Kaźmierczyk, Macewicz, Wuszkan 1977, s. 44–47).

Opis i stan zachowania

Stanowisko położone jest na skraju wysoczyzny, opadającej stromymi stokami do doliny Białej, i odseparowane od wzniesienia fosami wyciętymi w podłożu. Obiekt składa się z nasypu o kształcie ściętego graniastosłupa, o wymiarach u podstawy ok. 68 × 68 m, górnej powierzchni ok. 43 × 45 m oraz wysokości ok. 5 m. Na nasypie, około 2 m od jego krawędzi, znajduje się rozsypisko o kształcie zbliżonym do kwadratu, o boku ok. 35 m. W centralnej części widoczne jest obniżenie terenu (zasypiska piwnic lub ślad eksploracji) o wymiarach ok. 20 × 15 m. Możliwe, że w tym miejscu warstwa kulturowa uległa zniszczeniu.

Stosunkowo strome stoki rozsypiska mogą sugerować istnienie elementów murowanych, takich jak mur obwodowy lub mury oporowe, otaczające górną część zamku. Najwyższa część nasypu wznosi się ponad otaczający teren o ok. 2 m. Obiekt otacza fosa o profilu V-kształtnym i szerokości do 12 m. Od strony zachodniej założenie okala dodatkowy wał zewnętrzny, silnie zniwelowany, o szerokości u podstawy sięgającej 30 m, na którym ok. 1621 r. założono cmentarz żydowski. Niewielki wał zachował się także od strony południowej, gdzie jego szerokość u podstawy sięga 10 m.

Zachodnią część obiektu zajmuje zabytkowy cmentarz żydowski. W północno-zachodnim narożu fosy widoczna jest czworoboczna struktura, interpretowana jako fundament dawnych budynków cmentarnych. W bezpośrednim otoczeniu stanowiska znajduje się zabudowa jednorodzinna oraz ogródki działkowe. Około 80 m na wschód zlokalizowane są wyrobiska dawnej cegielni, obecnie wykorzystywane jako tereny rekreacyjne z boiskiem sportowym. Kształt centralnego członu obiektu oraz jego wymiary są analogiczne do oddalonego o ok. 11 km zamku w Gryżowie, co sugeruje podobną chronologię i książęcą proweniencję obiektu.

Chronologia: żródła pisane wskazują na możliwość powstania obiektu w 2. poł. XIII w. Na podstawie zabytków archeologicznych określono chronologię na XIII-XIV w.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb IV 308; SUb V 247; RS 292, 520, 1893, 1899, 1916, 1942, 2297, 2447, 3671, 4107; LuBS II 303, 312, 337; RŚl II 303; CDS I, 56, 64; Bagniewski 1967, s. 28; Chrząszcz 1926, s. 10; Kaźmierczyk, Macewicz, Wuszkan 1977, s. 44-47, 482-483; Nowakowski 2017, s. 259-260.

@article{Bagniewski1967,

title = {Sprawozdanie z bada\'{n} sonda\.{z}owych},

author = {Z. Bagniewski},

year  = {1967},

date = {1967-01-01},

urldate = {1967-01-01},

journal = {Terenowe badania archeologiczne na Opolszczy\'{z}nie rok 1967},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Chrzaszcz1926,

title = {Geschichte der Stadt Z\"{u}lz in Oberschlesien},

author = {J. Chrz\k{a}szcz},

year  = {1926},

date = {1926-01-01},

address = {Neustadt},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kazmierczyk_studia_1977,

title = {Studia i materia\ly do osadnictwa Opolszczyzny wczesno\'{s}redniowiecznej},

author = {J. Ka\'{z}mierczyk and K. Macewicz and S. Wuszkan},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

pages = {42-43},

address = {Opole},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@bachelorthesis{nokey,

title = {R\'{S}l V = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. V, 1360},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1992},

date = {1992-01-01},

urldate = {1992-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {bachelorthesis}

}

@book{Nowakowski2017,

title = {\'{S}l\k{a}skie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne},

author = {Dominik Nowakowski},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssCDS01,

title = {CDS I = Codex Diplomaticus Silesiae, Urkunden des Klosters Czarnowanz, Bd. I},

editor = {Wilhelm Wattenbach},

url = {https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144538},

year  = {1865},

date = {1865-01-01},

urldate = {1865-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RSIV\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RS V\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLuB,

title = {LuB 2 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter. Bd. 2},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Th. Leipzig},

volume = {II},

address = {Leipzig},

note = { alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub01,

title = {SUb I = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. I: 971-1230},

editor = {H. Appelt and W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109853},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

urldate = {1963-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub05,

title = {SUb V = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. V: 1282-1290},

author = {V SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06b,

title = {SUb IV = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. IV: 1267-1281},

author = {IV SUB},

editor = {W. Irgang},

year  = {1988},

date = {1988-01-01},

urldate = {1988-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_1,

title = {R\'{S}l I = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. I, 1343-1348},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1975},

date = {1975-01-01},

urldate = {1975-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_2,

title = {R\'{S}l II = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. II, 1349-1354},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1983},

date = {1983-01-01},

urldate = {1983-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_3,

title = {R\'{S}l III = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. III, 1355-1357},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1990},

date = {1990-01-01},

urldate = {1990-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_4,

title = {R\'{S}l IV = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. IV, 1358-1359},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1992},

date = {1992-01-01},

urldate = {1992-01-01},

address = {Wroc\law-Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}