Borek Strzeliński (gm. Borów), dwór

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Borów, pow. strzeliński, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie.
• Nazwy historyczne: Borek Strzeliński (niem. Grossburg), zapisy: 1155 – Boreck, Borech; 1232 – Borec; 1293 – Borch; 1381 – Borg.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Relikty obiektu znajdują się na płaskim i suchym terenie, w niewielkiej odległości na zachód od kościoła. Zachowane mury i przekształcenia elewacji wskazują na wielofazową historię użytkowania i modernizacji budowli.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1155 – wsie położone iuxta Boreck, Borech (SUb, I, nr 28)
• 1232 – biskup lubuski Wawrzyniec wystawił dokument in Borec (SUb, II, nr 21)
• 1280 – wystawił tu dokument biskup lubuski Wilhelm II (SUb, IV, nr 386)
• 1293 – wymieniona wieś Kojęcin położona prope Borch (SUb, VI, nr 114)
• 1309 – pleban Zygfryd von Borek (RS 3985; Michael 1926, s. 136)
• 1317 – biskup wrocławski Henryk przekazał dziekanowi Stefanowi z Lubusza, powołanemu na stanowisko biskupa lubuskiego, dobra in Borek (RS 3642-3644)
• 1339 – wymienione wsie Jelenin i Opatowice położone opodal należącej do biskupów lubuskich wsi Boreck (RS 6237)
• 1341 – dokument w swoim dworze mieszkalnym (curia habitationis) wystawił biskup lubuski Stefan (APWr., Dok. m. Wrocławia, nr 254; RS 6537)
• 1347 – Karol IV Luksemburski potwierdził biskupowi lubuskiemu posiadanie dóbr w Borku z wszelkimi prawami książęcymi (RF, I, 43a; Michael 1926, s. 136, przyp. 311)
• 1381 – biskup lubuski Wacław wystawił dokument in curia in Borg (APWr., Rep. 66 nr 291a [291])
• 1473 – wymieniony sołtys Paweł (AAWr., sygn. 12.10.1473)
• 1522/23 – majątek biskupi kupił Gotfryd von Kanitz (Michael 1926, s. 136, przyp. 311)

Historia budowlana obiektu

Relikty średniowiecznego dworu wzniesiono z kamienia łamanego, spajanego zaprawą wapienną, na planie wydłużonego prostokąta o wymiarach ok. 26,5 x 8,5 m, ze skośnymi przyporami w narożach (ryc. 4). Późniejsze przebudowy w dużej mierze zatarły lub zniszczyły pierwotne elementy budowli. Najwięcej czytelnych reliktów zachowało się w elewacji wschodniej (ryc. 5). W dolnej partii muru widoczne są trzy zamurowane otwory szczelinowe. W części centralnej znajduje się zamurowany i częściowo zniszczony portal wejściowy, po bokach którego czytelne są ślady po skutych przyporach. Nad łukiem portalu widoczna jest kolejna zamurowana szczelina (ryc. 6). Na południe od portalu oraz przypory wtórnie wstawiono renesansowe okno, obmurowane cegłą. W górnej partii muru, na całej długości elewacji, zachowały się gniazda po belkach.

Za pierwotny element założenia należy uznać także niewielki otwór w północnej elewacji szczytowej, przesklepiony łukiem odcinkowym. W jego dolnej partii zachowały się dwa kamienne kroksztyny (wykusz) (ryc. 7). W centralnej części elewacji widoczne jest również renesansowe okno z ciosów piaskowcowych, z żelazną kratą i profilowanym parapetem. Najbardziej przekształcona jest elewacja zachodnia. W jej północnej części zachował się otwór drzwiowy, przekryty łukami odcinkowymi i rozglifiony do wnętrza (ryc. 8). Pomieszczenie, do którego prowadzi, nakryto sklepieniem krzyżowym, pokrytym tynkiem, przy czym łuki szwów podkreślono żebrami wypracowanymi w tynku. Mniej więcej w centralnej części elewacji zachodniej widoczny jest fragmentarycznie zachowany, zamurowany otwór okienny (?) z kamienia łamanego, zamknięty łagodnym łukiem. Dwór przedstawiony na rycinach F.B. Wernera był budynkiem dwukondygnacyjnym, z użytkowym poddaszem oraz wysokimi szczytami schodkowymi.

Chronologia: w świetle źródeł pisanych dwór biskupi funkcjonował w XIII-XIV w. Zachowane relikty średniowiecznego dworu, wzniesionego z kamienia łamanego, są bliżej niedatowane, natomiast przebudowę w stylu renesansowym, przeprowadzoną przez prywatnych właścicieli majątku, można wiązać zapewne z 2 poł. XVI w.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb I, nr 28; SUb II, nr 21; SUb IV, nr 386; SUb VI, nr 114; RS 3985, 3642-3644, 6237, 6537; APWr., Dok. m. Wrocławia, nr 254; RF I, 43a; APWr., Rep. 66 nr 291a [291]; AAWr., sygn. 12.10.1473; Michael 1926, s. 126, 136; Weber 1909, s. 14; Katalog zabytków sztuki 2008, s. 16; Nowakowski 2023, s. 95, 96, 169.

@techreport{APW_WSP\'{S}_719,

title = {APW WSP\'{S} lub APWr = Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, Wydzia\l Samorz\k{a}dowy Prowincji \'{S}l\k{a}skiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{KZS04/06,

title = {KZS IV/6 = Powiat strzeli\'{n}ski. Katalog zabytk\'{o}w sztuki w Polsce, tom IV},

author = {A. Dobrzyniecki and R. Kaczmarek and E. Ko\laczkiewicz and J. Lubos-Kozie\l and P. Oszczanowski and A. Seidel-Grzesi\'{n}ska and M. Wis\locki and J. Witkowski},

editor = {A. Dobrzyniecki and R. Kaczmarek and E. Ko\laczkiewicz and J. Lubos-Kozie\l and P. Oszczanowski and A. Seidel-Grzesi\'{n}ska and M. Wis\locki and J. Witkowski},

year  = {2008},

date = {2008-01-01},

urldate = {2008-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Michael1926,

title = {Die schlesische Kirche und ihr Patronat im Mittelalter unter polnischem Recht. Beitr\"{a}ge zur \"{a}ltesten schlesischen Kirchengeschichte},

author = {E. Michael},

year  = {1926},

date = {1926-01-01},

urldate = {1926-01-01},

address = {G\"{o}rlitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{nowakowski2023,

title = {Zamki i dwory ksi\k{e}stwa wroc\lawskiego od XIII do XVI wieku},

author = {D. Nowakowski},

year  = {2023},

date = {2023-01-01},

urldate = {2023-01-01},

pages = {149\textendash152},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RS V\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29b,

title = {CDS XXX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342, Bd. XXX (RS nr 6021-6988)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bellee},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

publisher = {Breslau},

series = {Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. XXX},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub01,

title = {SUb I = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. I: 971-1230},

editor = {H. Appelt and W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109853},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

urldate = {1963-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06b,

title = {SUb IV = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. IV: 1267-1281},

author = {IV SUB},

editor = {W. Irgang},

year  = {1988},

date = {1988-01-01},

urldate = {1988-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssweber_1910,

title = {Schlesische Schl\"{o}sser, Bd .2},

author = {R. Weber},

editor = {R. Weber},

year  = {1910},

date = {1910-01-01},

urldate = {1910-01-01},

address = {Dresden, Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βRF,

title = {RF = Repertorium Frobenianum (Repertorium Investiturarum in Praediis Ducatus Vratislaviensis, quae in Libris eiusdem Cancellariae continentur), t. 1-4},

note = {APWr., Akta miasta Wroc\lawia, sygn. C 24/I\textendashIV},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

Lokalizacja