Zamek Bolczów w Janowicach Wielkich wzniesiono prawdopodobnie w latach 1371-1386 na skalistym, granitowym występie nad potokiem Janówka w północnej części Rudaw Janowickich. Warownia, związana z dobrami Clericusa Bolczego, pełniła zapewne funkcję centrum administracyjnego majątku oraz punktu ochrony rozwijającego się górnictwa w rejonie Miedzianki. Zachowane ruiny, obejmujące górny i dolny zamek, dwa dziedzińce, relikty Wysokiego Domu, wieżę, cysternę, basteje i barbakan, należą dziś do najciekawszych założeń obronnych regionu.
| Lokalizacja | woj. dolnośląskie, pow. karkonoski, gm. Janowice Wielkie |
|---|---|
| Współrzędne | 50.869451, 15.8123189 |
| Obszar AZP | 85-18 |
| Chronologia | późne średniowiecze, nowożytność |
| Autorzy | Radosław Biel |
| Data udostępnienia | 31.12.2025 |
Jak cytować?
Opis
Przynależność administracyjna i toponomastyka
- Współczesna: gmina Janowice Wielkie, pow. jeleniogórski, woj. dolnośląskie.
- Historyczne jednostki administracyjne: księstwo świdnicko-jaworskie; od 1392 r. dziedziczne księstwo Korony Czeskiej; od 1526 r. monarchia Habsburgów; od 1742 r. Królestwo Prus; prowincja śląska.
- Nazwy historyczne: Janowice Wielkie; zamek Bolczów, w źródłach wzmiankowany w 1375 r. jako Bolczensteyn. Nazwa zamku wiązana jest z osobą Clericusa Bolczego, fundatora lub pierwszego właściciela założenia.
Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu
Zamek Bolczów położony jest w północnej części Rudaw Janowickich, na granitowym, skalistym występie nad potokiem Janówka, na wysokości około 561 m n.p.m. Warownię usytuowano niecałe 15 km na południe od Jeleniej Góry, w terenie silnie urozmaiconym, gdzie naturalne ostańce skalne odegrały zasadniczą rolę w kształtowaniu układu obronnego. Mury wkomponowano pomiędzy wysokie skały, wykorzystując pionowe ściany granitowe jako naturalne osłony doliny i podejść do zamku.
Najstarsze założenie, czyli zamek górny, tworzył niewielki dziedziniec z cysterną na wodę. Po jego północnej stronie znajdował się dom mieszkalny, określany jako Wysoki Dom, oraz czworoboczna wieża obronna. Po przeciwnej stronie, na najwyższej skałce zwanej dziś Kapelanią, widoczne są ślady fundamentów, choć zasadnicza część zabudowy tej partii mogła mieć konstrukcję drewnianą. Wejście prowadziło przez wysoką bramę po południowej stronie dziedzińca.
W XVI wieku założenie zostało znacznie rozbudowane. Po stronie południowej utworzono dwa nowe dziedzińce, rozdzielone pasmami skał. Większy, przylegający do południowego podejścia, otoczono murem obwodowym z dziewięcioma strzelnicami. Przebudowano strefę wejściową, wzmacniając budynek bramny i wznosząc przed nim półkolisty barbakan, częściowo oparty o naturalny ostaniec. Od strony południowej dobudowano niewielką basteję flankującą, a całość poprzedzono suchą fosą, wzdłuż której poprowadzono drogę dojazdową przez system przedbramia.
Obecnie Bolczów zachowany jest jako rozległa ruina pozostająca pod opieką Lasów Państwowych. Czytelne są relikty zamku górnego i dolnego, dwa dziedzińce, pozostałości Wysokiego Domu, wieży, cysterny, murów obwodowych, bastei i barbakanu. Dzięki dobremu zachowaniu zasadniczych elementów układu oraz malowniczemu osadzeniu w krajobrazie zamek należy do najchętniej odwiedzanych ruin obronnych Rudaw Janowickich.
Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich
- 1369 – Clericus Bolcze wzmiankowany jako burgrabia zamku Sokolec.
- 1370 – Clericus Bolcze nabył od Heinricha Bawara folwark w Mniszkowie, udziały w patronacie kościelnym, młyn w Janowicach oraz udziały w dochodach z Miedzianki.
- 1371 – umowa zakupu dóbr przez Clericusa Bolczego została zatwierdzona przez księżną Agnieszkę.
- 1375 – pierwsza wzmianka o zamku jako Bolczensteyn.
- 1386 – wiadomo, że Clericus Bolcze opuścił dotychczas zamieszkiwany zamek Sokolec.
- 1. poł. XV w. – zamek mógł być przejściowo zajęty przez stronników husyckich, być może związanych z Hynkiem Krušiną z Lichtenburka; brak jednak pewnych źródeł dla popularnych przekazów o działalności raubritterskiej.
- 1433 – przekazy o oblężeniu Bolczowa przez mieszczan świdnickich i przejęciu zamku przez Hermanna von Czettritz z Konradowa nie są potwierdzone w źródłach.
- 1491 – wśród właścicieli wymieniany Konrad Hochberg z Książa.
- 1512 – wzmiankowany Hans Dippold von Burghaus.
- 1529 – wzmiankowany rycerz zakonny Franz von Reibnitz.
- 1532 – wzmiankowany kupiec Alexander Holzscheuer von Posen.
- 1537-1543 – właścicielem zamku był Justus Decjusz, właściwie Ludwig Jodok Dietz, sekretarz króla Zygmunta Starego i finansista inwestujący w kopalnie miedzi w Miedziance.
- 1562 – podział majątku Hellmannów von Kupferberg: Franz otrzymał Miedziankę, a Hans otrzymał Mniszków, Janowice i Bolczów.
- 1575 – Hans Hellmann sprzedał swój udział Hansowi von Gersdorf z Sichowa.
- 1608 – Christoph von Gersdorf odstąpił dobra Danielowi von Schaffgotschowi, właścicielowi zamków Gryf i Chojnik.
- styczeń 1645 – Bolczów został po raz pierwszy zdobyty przez Szwedów.
- grudzień 1645 – zamek był ponownie oblegany.
- 6 grudnia 1645 – Szwedzi podpalili budynki mieszkalne zamku.
- 1824 – zamek odwiedził król pruski Fryderyk Wilhelm III.
- 1848 – zamek i Janowice Wielkie kupił hrabia Stolberg-Wernigerode, rozpoczynając działania zabezpieczające ruiny.
- 1. poł. XX w. – zabudowania na zamku funkcjonowały jako schronisko młodzieżowe i schron turystyczny.
- 1965 – przeprowadzono prace konserwatorskie, obejmujące m.in. oczyszczenie ruin, wzmocnienie koron murów oraz odbudowę drewnianego mostu i bramy.
Dzieje własności dóbr ziemskich i obiektu na podstawie przyczynków źródłowych
Początki zamku Bolczów wiązane są z osobą Clericusa Bolczego, ochmistrza na dworze książąt świdnicko-jaworskich. W 1369 r. Bolcze występował jako burgrabia zamku Sokolec, natomiast w 1370 r. nabył od Heinricha Bawara dobra obejmujące folwark w Mniszkowie, udziały w patronacie kościelnym, młyn w Janowicach oraz dochody z Miedzianki. Transakcja została zatwierdzona przez księżną Agnieszkę w 1371 r. W obrębie tych dóbr powstał zamek Bolczów, wzmiankowany po raz pierwszy w 1375 r. jako Bolczensteyn. Najpewniej pełnił funkcję centrum administracyjnego majątku i punktu nadzoru nad eksploatacją górniczą w rejonie Miedzianki.
Nie można potwierdzić powszechnie powtarzanej daty budowy zamku około 1374 r. Z przekazanych danych wynika jedynie, że założenie musiało powstać między zatwierdzeniem transakcji Bolczego w 1371 r. a pierwszą wzmianką źródłową w 1375 r., ewentualnie przed 1386 r., kiedy wiadomo, że Bolcze opuścił dotychczas zamieszkiwany zamek Sokolec.
W XV wieku losy Bolczowa są słabo uchwytne źródłowo. Obiekt przechodził z rąk do rąk i był wzmiankowany m.in. w kontekście własności Puty z Častolovic, czeskiego możnego i starosty Kłodzka. Możliwe, że w 1. połowie XV wieku zamek znalazł się przejściowo pod kontrolą stronników husyckich, być może związanych z Hynkiem Krušiną z Lichtenburka. Brak jednak pewnych podstaw źródłowych dla popularnych przekazów o działalności rozbójniczej zamku. Krytycznie należy traktować również informacje o oblężeniu Bolczowa przez mieszczan świdnickich w 1433 r. oraz przejęciu go przez Hermanna von Czettritz z Konradowa. Według nowszej literatury opierają się one raczej na domysłach i XIX-wiecznych opracowaniach niż na wiarygodnych źródłach.
Po dłuższym okresie niejasności właścicielskich Bolczów odzyskał znaczenie w XVI wieku. Wśród posiadaczy wymieniani są kolejno Konrad Hochberg z Książa, Hans Dippold von Burghaus, Franz von Reibnitz oraz Alexander Holzscheuer von Posen. Najważniejszą postacią tego okresu był Justus Decjusz, właściwie Ludwig Jodok Dietz, sekretarz króla Zygmunta Starego i finansista, który w latach 1537-1543 posiadał zamek i inwestował w pobliskie kopalnie miedzi w Miedziance.
Po śmierci Decjusza Miedzianka i okoliczne dobra trafiły do Hansa i Franza Hellmannów von Kupferberg. W 1562 r. doszło do podziału majątku: Franz otrzymał Miedziankę, natomiast Hans Mniszków, Janowice i Bolczów. W 1575 r. Hans sprzedał swój udział Hansowi von Gersdorf z Sichowa, po którym dobra odziedziczył Christoph von Gersdorf.
W 1608 r. Christoph von Gersdorf odstąpił dobra Danielowi von Schaffgotschowi, właścicielowi zamków Gryf i Chojnik. Schaffgotschowie podjęli przed wojną trzydziestoletnią pewne prace naprawcze, ale nie przywrócili Bolczowowi dawnej roli. W czasie wojny zamek był obsadzony załogą cesarską. W 1645 r. został zdobyty przez Szwedów, a 6 grudnia tego roku podpalono jego zabudowę mieszkalną. Po tej katastrofie Bolczów nie został odbudowany i odtąd funkcjonował jako trwała ruina.
W XIX wieku ruiny zaczęły pełnić nową funkcję, związaną z turystyką i romantycznym zainteresowaniem krajobrazem górskim. W 1848 r. zamek i Janowice Wielkie kupił hrabia Stolberg-Wernigerode, który rozpoczął prace zabezpieczające mury. Na reliktach górnego zamku wzniesiono niewielką gospodę w stylu szwajcarskim, a w 1. połowie XX wieku zabudowania te służyły jako schronisko młodzieżowe i schron turystyczny. Po II wojnie światowej obiekt został opuszczony. Obecnie znajduje się pod opieką Lasów Państwowych.
Stan badań
Zamek Bolczów był wielokrotnie opisywany w literaturze kastellologicznej i regionalnej. Do podstawowych opracowań należą prace B. Guerquina, L. Kajzera, J. Salma i S. Kołodziejskiego, M. Chorowskiej oraz zespołu M. Chorowskiej, T. Dudziaka, K. Jaworskiego i A. Kwaśniewskiego. Istotne znaczenie ma również maszynopisowa kwerenda A. Kwaśniewskiego i M. Chorowskiej z 2001 r., dotycząca zamków na Śląsku i ziemi kłodzkiej.
W przekazanym materiale podkreślono, że część popularnych informacji o dziejach zamku, zwłaszcza dotyczących rzekomej działalności raubritterskiej, oblężenia w 1433 r. oraz przejęcia zamku przez Hermanna von Czettritz, nie znajduje pewnego potwierdzenia w źródłach. W przypadku Bolczowa konieczne jest więc wyraźne oddzielenie przekazów utrwalonych w literaturze popularnej od ustaleń opartych na źródłach i krytycznej literaturze naukowej.
Brak w przekazanym materiale informacji o numerze AZP, współrzędnych, wpisie do rejestru zabytków oraz szczegółowym zakresie badań archeologicznych. Nie należy tych danych uzupełniać bez osobnej weryfikacji.
Historia budowlana obiektu
Historia budowlana Bolczowa jest stosunkowo czytelna w ogólnym zarysie, choć dokładne datowanie części przekształceń pozostaje przedmiotem dyskusji. Szczególnie niepewna jest chronologia rozbudowy nowożytnej, którą część badaczy wiąże z latami 20. XVI wieku, a inni z działalnością Justusa Decjusza w latach 1537-1543.
Faza 1 (lata 1371-1386) – założenie zamku górnego. Najstarszy zamek powstał prawdopodobnie w obrębie dóbr Clericusa Bolczego, między zatwierdzeniem jego zakupów przez księżną Agnieszkę w 1371 r. a wzmiankami z lat 1375 i 1386. Warownię osadzono pomiędzy dwoma wysokimi skałami, które połączono kamiennymi murami. Naturalne formy skalne pełniły funkcję elementów obronnych, ograniczając dostęp od strony doliny i podejścia.
Rdzeń założenia tworzył niewielki dziedziniec zamku górnego z cysterną na wodę. Po stronie północnej znajdował się Wysoki Dom oraz czworoboczna wieża obronna. Po przeciwnej stronie, na skałce zwanej dziś Kapelanią, zachowały się ślady fundamentów, choć zasadnicza część zabudowy mogła mieć konstrukcję drewnianą. Wejście prowadziło przez wysoką bramę po południowej stronie dziedzińca.
Faza 2 (XV w.) – niepewne przekształcenia i możliwe zniszczenia. Dzieje budowlane zamku w XV wieku są słabo rozpoznane. Możliwe, że zamek był częściowo zniszczony lub opuszczony, co mogłoby tłumaczyć ograniczoną liczbę wzmianek o jego użytkowaniu w drugiej połowie stulecia. Nie ma jednak wystarczających danych, aby wskazać konkretne prace budowlane lub jednoznacznie określić skalę zniszczeń. Informacje o oblężeniach i działalności rozbójniczej należy traktować ostrożnie.
Faza 3 (XVI w.) – rozbudowa i dostosowanie do broni palnej. W XVI wieku założenie zostało znacznie rozbudowane. Po południowej stronie zamku górnego utworzono dwa nowe dziedzińce, rozdzielone naturalnymi pasmami skał. Większy dziedziniec, położony przy południowym podejściu, otoczono murem obwodowym z dziewięcioma strzelnicami. Rozbudowa ta zwiększyła powierzchnię użytkową zamku i poprawiła kontrolę nad dojściem do rdzenia warowni.
Istotnie przekształcono strefę bramną. Wzmocniono budynek bramny, a przed nim wzniesiono półkolisty barbakan, częściowo oparty o naturalny ostaniec. Od strony południowego podejścia dodano niewielką basteję flankującą. Całość poprzedzono suchą fosą, przy której poprowadzono drogę dojazdową przez system przedbramia. Zmiany te świadczą o przystosowaniu zamku do realiów obronności nowożytnej.
Faza 4 (pocz. XVII w.) – prace naprawcze Schaffgotschów. Po przejęciu dóbr przez Daniela von Schaffgotscha w 1608 r. podjęto niewielkie prace naprawcze. Ich zakres nie jest dokładnie znany. Prawdopodobnie miały one charakter utrzymaniowy i nie zmieniły zasadniczo układu zamku. Bolczów nie odzyskał wówczas dawnego znaczenia rezydencjonalnego ani militarnego.
Faza 5 (1645) – zniszczenie w czasie wojny trzydziestoletniej. W czasie wojny trzydziestoletniej zamek był obsadzony przez załogę cesarską. W styczniu 1645 r. został zdobyty przez Szwedów, a w grudniu tego samego roku ponownie oblegany. 6 grudnia 1645 r. Szwedzi podpalili budynki mieszkalne. Ogień strawił dachy i wnętrza, niszcząc główną zabudowę rezydencjonalną. Po tym wydarzeniu Bolczów nie został odbudowany.
Faza 6 (XIX w.) – romantyczna ruina i adaptacja turystyczna. Od końca XVII wieku zamek pozostawał ruiną, jednak w XIX wieku zyskał nowe znaczenie jako cel wycieczek. Po zakupie Janowic Wielkich i zamku przez hrabiego Stolberg-Wernigerode w 1848 r. rozpoczęto prace zabezpieczające. Na starych fundamentach górnego zamku wzniesiono niewielką gospodę w stylu szwajcarskim, typowym dla ówczesnej architektury turystycznej w górach. Budynki te wykorzystywały częściowo relikty dawnych murów obronnych.
Faza 7 (XX w.) – schronisko, opuszczenie i konserwacja ruin. W pierwszej połowie XX wieku zabudowania na zamku funkcjonowały jako schronisko młodzieżowe i schron turystyczny. Po II wojnie światowej obiekt został opuszczony i nieużytkowany. W 1965 r. przeprowadzono prace konserwatorskie: usunięto samosiejki, oczyszczono ruiny, wzmocniono korony murów oraz odbudowano drewniany most i bramę wjazdową.
Chronologia: 2. poł. XIV w.-XX w.
Wartość kulturowa
Zamek Bolczów ma wysoką wartość historyczną, naukową, krajobrazową i turystyczną. Jest jednym z najciekawszych przykładów śląskiej warowni górskiej, w której architektura obronna została ściśle powiązana z naturalnymi formami skalnymi. Układ zamku, osadzonego między granitowymi ostańcami, dobrze pokazuje sposób wykorzystywania krajobrazu jako elementu obrony.
Szczególne znaczenie ma związek zamku z dobrami Clericusa Bolczego oraz z rozwojem górnictwa w rejonie Miedzianki. Bolczów nie był wyłącznie siedzibą rycerską, ale także punktem kontroli i administracji zaplecza gospodarczego. W XVI wieku jego rozbudowa pokazuje dostosowanie średniowiecznego założenia do nowych wymagań militarnych, zwłaszcza do użycia broni palnej.
Jako trwała ruina zamek zyskał od XIX wieku dodatkową wartość krajobrazową i turystyczną. Zachowane relikty, malownicze położenie i czytelna struktura przestrzenna czynią go jednym z najbardziej rozpoznawalnych zamków Rudaw Janowickich. Jednocześnie obiekt wymaga dalszej ochrony, ponieważ jego atrakcyjność turystyczna powinna iść w parze z zachowaniem autentycznej substancji murów oraz czytelności kolejnych faz rozwoju.
Literatura
Konkretne wzmianki (wybór): Chorowska 2003; Chorowska, Dudziak, Jaworski, Kwaśniewski 2009; Guerquin 1957; Guerquin 1984; Kajzer, Salm, Kołodziejski 2001; Kwaśniewski, Chorowska 2001.
Rezydencje średniowieczne na Śląsku. Zamki, pałace, wieże mieszkalne Book
Wrocław, 2003.
Zamki i dwory obronne w Sudetach. T. 2: Księstwo Jaworskie Book
Wrocław, 2009.
Zamki śląskie Book
Warszawa, 1957.
Zamki w Polsce Book
Warszawa, 1984.
Leksykon zamków w Polsce Book
Warszawa, 2001.
Zamki na Śląsku i ziemi kłodzkiej w okresie średniowiecza. Kwerenda źródłowa i bibliograficzna, cz. 2 Śląsk Technical Report
Katedra Historii Architektury, Sztuki i Techniki, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej Wrocław, 2001, (maszynopis).
Zamek Bolczów Book
Wrocław, 1965.
Ilustracje
Ilustracje
