Krosno Odrzańskie, zamek

Zamek w Krośnie Odrzańskim położony był na lewym brzegu Odry, w północno-zachodnim narożniku miasta lokacyjnego. Najstarsze murowane elementy łączy się z partiami kamienno-ceglanymi o wątku wendyjskim, czytelnymi m.in. w skrzydle zachodnim oraz w ścianach piwnic i parteru skrzydła północnego. W XIV wieku obiekt rozbudowano do regularniejszego założenia z wieżą w narożniku południowo-wschodnim, a w XV wieku prowadzono kolejne przekształcenia, w tym przy domu bramnym i w obrębie obwodu.

Lokalizacja	woj. lubuskie, pow. krośnieński, gmina Krosno Odrzańskie
Współrzędne	52.0592925, 15.0626873
Obszar AZP	59-10
Chronologia	późne średniowiecze, nowożytność
Autorzy	Dominik Nowakowski
Data udostępnienia	25.12.2025

Krosno odrzańskie zamek piastowskiKROSNO ODRZAŃSKIE, budynek bramny (po renowacji), 2020 r. (fot. <a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Krosno_odrza%C5%84skie_zamek_piastowski.jpg">Waldeck54</a>, <a href="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0">CC BY-SA 4.0</a>, z Wikimedia Commons)

KROSNO ODRZAŃSKIE, plan parteru (za BKD VI, 1921)KROSNO ODRZAŃSKIE, plan parteru (za BKD VI, 1921)

KROSNO ODRZAŃSKIE, skrzydło wschodnie od strony dziedzińca z portalemKROSNO ODRZAŃSKIE, skrzydło wschodnie od strony dziedzińca z portalem, 2018 r. (fot. <a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Krosno_Odrza%C5%84skie._Zamek_4.jpg">Gorofil</a>, <a href="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0">CC BY-SA 4.0</a>, z Wikimedia Commons)

KRSONO ODRZAŃSKIE, lokalizacja zamku na planie MesstichblattKRSONO ODRZAŃSKIE, lokalizacja zamku na planie Messtichblatt

Jak cytować?

Dominik Nowakowski, Krosno Odrzańskie, zamek, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [https://zamki.pwr.edu.pl/krosno-odrzanskie-zamek/]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/]. Data dostępu: 25.01.2026.

Opis

Przynależność administracyjna i toponomastyka

Współczesna: gm. Krosno Odrzańskie, pow. krośnieński, woj. lubuskie.
Historyczne jednostki administracyjne: księstwo głogowskie; księstwo wrocławskie; księstwo głogowskie; Brandenburgia; księstwo żagańskie; księstwo głogowskie; księstwo żagańskie; Nowa Marchia.
Nazwy historyczne: Krosno Odrzańskie (niem. Krossen a. Oder).

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Na płaskim, suchym terenie, na lewym brzegu Odry, w północno-zachodnim narożniku miasta lokacyjnego. Zamek był powiązany z miejskim układem obronnym, a relikty architektury zachowały się m.in. w obrębie skrzydeł i wieży; w nawarstwieniach dziedzińca rozpoznano również relikty konstrukcji drewnianych datowanych dendrochronologicznie na 1 połowę XIII wieku (po 1211 roku) oraz fazy późniejsze.

Wybór źródeł do dziejów miasta i zamku

1005 – Henryk II przekroczył Odrę pod Krosnem (CDS VII, 5)
1222–1234 – kasztelan Konrad (SUb I, nr 219, 227, 287, 290, 314; SUb II, nr 1, 24, 73, 421, 422)
1223–1226 – prowincja i terytorium krośnieńskie (SUb I, nr 227, 257)
1226 – wymieniony pleban krośnieński Jan oraz Sibracht, pleban kościoła św. Andrzeja (SUb I, nr 258)
1227 – kasztelania (SUb I, nr 281)
1238 – w Krośnie zmarł Henryk Brodaty (MPH III, 488; CDS VII, 192)
1243 – kasztelan Mroczko (SUb II, nr 252)
1244 – kasztelan B. (SUb II, nr 272)
1245 – Krosno wymienione w bulli protekcyjnej papieża Innocentego IV (SUb II, nr 287)
1247 – wzmiankowane miasto (civitas, urbs) (SUb II, nr 318)
1249 – wzmiankowane miasto i zamek (castrum) (MPH III, s. 569)
1251 – kasztelan Konrad (SUb III, nr 22)
1253–1261 – Stefan (SUb III, nr 101–103, 226, 260, 567, 581)
1261 – dystrykt krośnieński (SUb III, nr 357)
1263 – kasztelan Teodoryk (SUb VI, nr 462)
1268 – wójt krośnieński (SUb IV, nr 441)
1274 – księżna Zofia, wdowa po Konradzie I głogowskim, przekazała biskupowi magdeburskiemu Konradowi ziemię krośnieńską z miastem i zamkiem (castrum) (SUb IV, nr 250)
1277 – Henryk IV wrocławski wykupił od margrabiego brandenburskiego Konrada Krosno z zamkiem (Burg) i przynależnościami (LuBS I, s. 120)
1280–1281 – kasztelan Sambor (SUb IV, nr 399, 409)
1286 – konwent dominikanów (SUb V, nr 254)
1290 – Henryk IV wrocławski w testamencie przekazał Henrykowi III głogowskiemu totam terram Croznensem (SUb V, nr 451)
1293 – kasztelan Bogusz Wezenborg (SUb VI, nr 118)
1305 – Mol (RS 2854)
1318–1319 – ziemia krośnieńska z miastem i zamkiem (hus) należała do margrabiego brandenburskiego Waldemara (RS 3826, 3940; LuBS I, s. 125–126)
1329 – Henryk IV żagański oddał swoje ziemie, w tym Krosno, w lenno Janowi Luksemburskiemu (LuBS I, s. 130)
1378 – podział księstwa głogowskiego, Krosno w dzielnicy żagańskiej Henryka VI (LuBS I, s. 193)
1455–1463 – starosta Jan Knobelsdorf (CDS XXIV, s. 75, 201; CDS XXXI, s. 9; CDB III/2, s. 25; RSL, nr 157)
1469 – Maciej Korwin zhołdował Henryka XI z jego połowy księstwa głogowskiego, w tym Krosna (LuBS I, s. 207–209)
1475 – starosta Kasper Nebelschütz (CDS XXIV, s. 119)
1476 – starosta Zygmunt Rotenburg (CDS XXIV, s. 77; CDB I/20, s. 304)
1479 – księżna Barbara brandenburska jako pani Krosna; w dokumencie wymieniony zamek (schloss) (LuBS I, s. 227–232)
1482 – na mocy ugody kamienieckiej weichbild krośnieński z miastem i zamkiem (slos) oraz inne ziemie otrzymali elektorowie brandenburscy (LuBS I, s. 237–241)
1482 – Maciej Korwin odsprzedał elektorom brandenburskim miasto i zamek Krosno (sloss und stat) z okręgiem bobrowickim oraz miasta i zamki Lubsko i Sulechów (LuBS I, s. 242–244)
1486 – elektor Jan zapisał grafowi Eitelfritzowi Zollernowi jako zastaw Cottbus, Krosno i Sulechów (CDB II/5, s. 429–430)
1489 – wymieniony zamek (slos) (CDB II/5, s. 461, 462)
1494 – księżna Barbara jako pani na Sulechowie, Krośnie i Lubsku (LuBS I, s. 249)
1505 – margrabiowie brandenburscy Joachim i Albert przekazali zamek mistrzowi zakonu joannitów Jerzemu von Slaberndorf; w inwentarzu zamku (Slos) wymieniono kuchnię i związane z nią pomieszczenie gospodarcze (kuche und kuchenkamer), dom browarny z piwnicą (Brawhaus und keller) oraz piekarnię (Backhaws) (CDB II/6, s. 201)
1524 – starosta Jan Knobelsdorf (CDB III/3, s. 332–334)

Historia budowlana obiektu

Faza I (1 tercja XIII w.) – najstarsze elementy murowane i początki założenia

Za najstarsze murowane elementy zamku uważa się zachowane fragmenty murów kamiennych oraz ceglanych o wątku wendyjskim. Relikty te są czytelne w zachodniej i południowej ścianie piwnic i parteru skrzydła północnego, w północnej części zachodniej ściany skrzydła wschodniego, na całej długości zachodniej ściany skrzydła zachodniego oraz w zachodniej ścianie skrzydła południowego. Najlepiej zachowane pozostałości muru o wątku wendyjskim znajdują się w skrzydle zachodnim, gdzie sięgają poziomu drugiego piętra. Z pierwszą fazą budowlaną wiążą się także relikty otworu bramnego o szerokości około 3,2 m, odkryte w północnej ścianie skrzydła południowego.

Faza II (połowa XIV w.) – rozbudowa i uczytelnienie regularnego założenia

Rozbudowa zamku z połowy XIV w. częściowo adaptowała starsze fundamenty i mury. W tym okresie w narożniku południowo-wschodnim wzniesiono wieżę, przebudowano budynek skrzydła północnego oraz mury obwodowe.

Wieża, założona na planie zbliżonym do prostokąta, zachowała gotycki układ cegieł czytelny w piwnicach oraz w zachodniej ścianie na poziomie przyziemia. Układ ten tworzy niejako oblicówkę muru, którego zasadnicze wypełnisko stanowią otoczaki spajane wapienną zaprawą schudzoną grubym piaskiem. Pierwotna grubość muru wieży, stwierdzona we wschodniej i zachodniej ścianie piwnic, wynosiła około 4 m. W ścianie zachodniej, w grubości muru, wykonano schody.

Budynek skrzydła północnego, jednoprzestrzenny w kondygnacji piwnic, przekryty został sklepieniem wspartym na ośmiu filarach łączonych gurtem. Mniej więcej pośrodku ściany północnej wykonano w grubości muru okrągłą klatkę schodową, która przestała funkcjonować w momencie wzniesienia przybudówki północnej. W południowym murze budynku, na poziomie parteru, wykuto lub przemurowano otwory okienne i jeden wejściowy, natomiast w północnej elewacji, na poziomie parteru, zbudowano wykusz. Północno-zachodni narożnik domu mieszkalnego wzmocniono dodatkowo przyporą.

Faza III (XV w.) – przekształcenia wieży, domu bramnego i obwodu

Kolejna rozbudowa zamku nastąpiła w XV w. W tym okresie wieża przeszła przebudowę wysokościową, a jej dotychczasową kondygnację przyziemną zamieniono na piwnicę o wymiarach 5,5 × 7 m. Pomieszczenie to, znajdujące się obecnie około 1,5 m poniżej poziomu dziedzińca, przekryto sklepieniem kolebkowym. Ponadto w zachodnim murze wieży przebito otwór wejściowy sklepiony odcinkowo.

Przy zachodnim skrzydle zamku zbudowano, wysunięty poza lico murów obwodowych, budynek bramny. Jest to ceglana budowla, założona na planie prostokąta, z zachowanym do poziomu drugiego piętra gotyckim wątkiem muru. W elewacji wschodniej czytelny jest ślad dawnego otworu bramnego. Elewacja zachodnia domu bramnego nosi ślady skutego w pionowym paśmie (około 1,05 m) muru dobiegającego do niej.

Skrzydło południowe zamku rozbudowano o nowy odcinek muru obwodowego, wzmocnionego od zewnątrz trzema przyporami. Mur ten położony jest około 8 m dalej na południe od dawnego wjazdu. W wyniku tej przebudowy południowy mur wieży uzyskał dalsze pogrubienie, osiągając w tym miejscu około 6 m. W skrzydle zachodnim, w licu muru obwodowego, około 3,5 m na południe od budynku bramnego, widoczny jest zamurowany otwór okienny (strzelnica?).

Z trzecią fazą rozwojową zamku wiąże się także podpiwniczony budynek zbudowany na zachód od wieży, którego dolne kondygnacje są obecnie zasypane. Na poziomie parteru zachował się natomiast teowy w rzucie filar wspierający trzy ostrołuczne gurty, dźwigające niegdyś sklepienie krzyżowe, po którym ślady zachowały się w południowo-zachodnim narożniku pomieszczenia. Cienki ślad strzępi między południowym murem a filarem może świadczyć o pierwotnym przepierzeniu tego pomieszczenia, w którym być może od strony północnej znajdował się korytarz.

W północnej części zewnętrznej elewacji skrzydła zachodniego odkryto kamienno-ceglany mur, stanowiący zapewne relikt muru miejskiego, z którym zamek związany był także w narożniku południowo-wschodnim.

Faza IV (1 poł. XIII w. i dalej) – nawarstwienia i konstrukcje drewniane w świetle badań archeologicznych

W wykopie założonym w południowej części dziedzińca, w obrębie najniżej położonych warstw, stwierdzono relikty konstrukcji drewnianej o niejasnej funkcji (stabilizacja podłoża, droga?), datowanej dendrochronologicznie na 1 poł. XIII w., ze wskazaniem na lata po 1211 r. Z drugą fazą wiążą się relikty drewnianego budynku, wzniesionego z drzew ściętych po 1253 r. i w 1271 r. Stratygraficznie obiektowi temu odpowiadał poziom znacznej miąższości, zawierający dużą ilość ścinków drewna.

Chronologię kolejnej fazy, datowanej na 2 poł. XIV – 1 poł. XV w., określono głównie na podstawie ruchomych materiałów zabytkowych oraz dat dendrochronologicznych oscylujących w granicach połowy XV w.

Faza V (schyłek XV–XVI w.) – ślady prac budowlanych i elementy zaplecza gospodarczego

Powyżej stwierdzono poziom datowany na schyłek XV–XVI w., w obrębie którego rozpoznano ślady prac budowlanych prowadzonych na zamku, a także kamienny bruk oraz rynsztok, stanowiące prawdopodobnie pozostałości stajni zamkowych. Drewniane konstrukcje i ślady obróbki drewna stwierdzono także w obrębie wykopów sondażowych z 1972 r.

Uwagi metodologiczne (badania z lat 70. XX w. i nowsze) – ograniczenia datowania murów

Zarówno prace wykopaliskowe prowadzone w latach 70., jak i badania zrealizowane ostatnio wykazały, że w najstarszych warstwach nie ma śladów prac murarskich (resztki zaprawy wapiennej, fragmenty cegieł). Trudno jednak na podstawie badań wykopaliskowych określić chronologię najstarszych elementów murowanych zamku, ponieważ wykopy doprowadzone do calca założono na dziedzińcu, z dala od murów.

Podczas badań pozyskano bogaty materiał zabytkowy, w tym liczne fragmenty ceramiki naczyniowej, groty strzał i bełtów, grot włóczni, sierp, pion murarski (?), talerze drewniane, ostrogi, nóż bojowy, noże, okucia pasa oraz krążki mennicze.

Chronologia: 1 tercja XIII w. (faza najstarsza, rozpoznana w nawarstwieniach i konstrukcjach drewnianych); w ciągu XIV w. przebudowa do regularniejszego założenia z wieżą w narożu; przekształcenia w XV w. (kontynuowane w schyłku XV–XVI w. w świetle stratygrafii i śladów prac budowlanych).

Literatura

Konkretne wzmianki (wybór): CDS VII, 5, 192; SUb I, nr 219, 227, 257, 258, 281, 287, 290, 314; SUb II, nr 1, 24, 73, 252, 272, 287, 318, 421, 422; SUb III, nr 22, 101–103, 226, 260, 357, 567, 581; SUb IV, nr 250, 399, 409, 441; SUb V, nr 254, 451; SUb VI, nr 118, 462; MPH III, 488, 569; RS 2854, 3826, 3940; LuBS I, s. 120, 125–126, 130, 193, 207–209, 227–232, 237–241, 242–244, 249; CDB II/5, s. 429–430, 461–462; CDB II/6, s. 201; CDB III/2, s. 25; CDB III/3, s. 332–334; CDS XXIV, s. 75, 119, 201; CDS XXXI, s. 9; RSL, nr 157; Lucae 1689, s. 1544; Müller 1837, s. 210–214; Jung i in. 1921, s. 69–72; Dąbrowski 1962, s. 27–38; Muszyński 1969, s. 103–104; Muszyński 1970, s. 264–265; Wawrzyniak 1987; Cempa 1972; Kowalski 1974, s. 316; Kowalski 1976, s. 130–131; Kowalski 1987, s. 116–117; Guerquin 1984, s. 187; Zientara 1997, s. 341, 354; Peryt-Gierasimczuk 1998, s. 106; Kajzer i in. 2001, s. 251–252; Lewczuk 2001, s. 164; Dziedzic, Kałagate 2002, s. 65–186; Dziedzic 2005, s. 133–181; Garbacz 2005, s. 81–82; Dziedzic 2007, s. 499–534; Nowakowski 2008, s. 352–358; Kowalski 2010, s. 176–177.

Blunck E

Die Kunstdenkmäler des Kreises Crossen Book

Berlin, 1921.