Obrowiec, st. 1 (gm. Gogolin), motte

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Gogolin, pow. krapkowicki, woj. opolskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo opolskie.
• Nazwy historyczne: Obrowiec (niem. Oberwitz), zapis: 1417 – Obrowicz.

Lokalizacja

Grodzisko oznaczone jako Obrowiec, st. 1, zlokalizowane jest około 1,4 km na południowy zachód od zabudowań miejscowości Obrowiec i około 4,5 km na południowy wschód od centrum Krapkowic, w podmokłej dolinie Odry, poprzecinanej licznymi starorzeczami. Obecne koryto Odry przebiega około 200 m na zachód od stanowiska, a jedno ze starorzeczy otacza je od strony północno-wschodniej. Założenie obronne miało w przybliżeniu kształt elipsy o wymiarach ok. 150×120 m (dłuższa oś NW–SE), otoczone było szeroką fosą i wałem, a powierzchnia wraz z wałami wynosi około 1,6 ha; teren porasta dziś las liściasty. Dawne stosunki wodne zostały zaburzone przez regulację rzeki, budowę wałów przeciwpowodziowych i rowów melioracyjnych, a obiekt został częściowo zniszczony przez wał przeciwpowodziowy oraz przecięty kanałem melioracyjnym w partii północno-wschodniej.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1407 – Stefan Strzała (Kd IX, nr 38)
• 1410 – Stefan i Maćko Strzała z Obrowca (CDS VI, nr 117)
• 1485–1506 – Jan Chmielnik z Obrowca (CDS VI, nr 369, 387, 426, 463)

Nie jest jednak jasne, czy ich siedziba znajdowała się w miejscu stanowiska nr 1, czy w miejscu majątku w centrum wsi. Wielkość obiektu, znacznie przewyższa średnią wielkość obiektów rycerskich, co może sugerować jego książęcą proweniencję. Być może funkcjonował on w źródłach pod inną nazwą.

Historia badań

Stanowisko znane było już w okresie przedwojennym i funkcjonowało pod lokalną nazwą Tempelberg/Tempel Schanze; miejscowe podania łączyły je z działalnością templariuszy, czego nie potwierdzają źródła. Badania archeologiczne w 1900 r. prowadził W. Klose, odkrywając pozostałości spalonego budynku oraz mur zbudowany z wapienia, który według autora miał otaczać kopiec. W badaniach sondażowych prowadzonych w 1957 r. i 1972 r. stwierdzono na majdanie warstwę kulturową (sypka, szara próchnica z węglami drzewnymi i grudkami polepy) o miąższości do 30 cm oraz pozyskano materiał ceramiczny (31 fragmentów naczyń obtaczanych i toczonych, cienkościennych, barwy szarej i żółtej z odcieniem ceglastym, o silnie rozwiniętych brzegach, w tym brzegi z okapem), na podstawie którego proponowano datowanie na XIII (?)–XIV–XV w. W 1984 r. weryfikacyjne badania terenowe prowadził K. Spychała, stwierdzając m.in. obecność wkopów i lisich jam w centralnej części grodziska.

Opis i stan zachowania

Dawny obiekt obronny w Obrowcu zlokalizowany jest w podmokłej, poprzecinanej licznymi starorzeczami dolinie Odry, szerokiej w tym miejscu na ok. 2,5 km. Jedno ze starorzeczy otacza obiekt od strony północno-wschodniej. Pierwotnie Odra mogła przepływać bliżej stanowiska i nawadniać fosę. Dawne stosunki wodne zostały jednak zaburzone przez regulację rzeki, budowę wałów przeciwpowodziowych oraz wykonanie rowów melioracyjnych odprowadzających wodę ze starorzeczy. Względy ochrony przeciwpowodziowej mogą tłumaczyć rozbudowane fortyfikacje zewnętrzne obiektu.

Centralną część założenia stanowi czworoboczna platforma o wymiarach 75×60 m, na której usypano nasyp o wymiarach u podstawy 36×48 m, wyniesiony ok. 6–7 m ponad poziom dzisiejszej fosy. Powierzchnia majdanu centralnego nasypu jest nierówna (m.in. wskutek śladów wcześniejszych wykopów archeologicznych). Pierwotna powierzchnia użytkowa wynosiła ok. 20×30 m. Centralny nasyp otaczał wał (mur?), częściowo zniszczony, którego rozsypisko osiąga do 8 m u podstawy, a wysokość względem obecnego poziomu fosy dochodzi do 4 m.

Fosa, pierwotnie nawodniona, otaczająca centralny kopiec ma szerokość ok. 20 m (od północy i południa) do 30 m (od strony wschodniej). Od północy i południa wykonano nadsypane groble umożliwiające dojście do centralnego kopca. Fosę otacza zewnętrzny wał o zachowanej wysokości do 4 m (licząc od strony fosy), ok. 2 m ponad poziom gruntu na zewnątrz obiektu, i szerokości u podstawy 10–15 m. Być może obiekt otaczała jeszcze jedna, wąska zewnętrzna fosa, której ślady zachowały się od strony południowej i północnej w postaci niewielkich wgłębień. Obiekt został zniszczony w części zachodniej w wyniku budowy wału przeciwpowodziowego (zniwelowano odcinek wału zamykający założenie od zachodu i zasypano fosę). Wał w części północno-wschodniej przecięto kanałem melioracyjnym.

Chronologia: na podstawie zgromadzonych zabytków stanowisko wydatowano na XIV–XV w.

Konkretne wzmianki (wybór): Kd IX, nr 38; CDS 6, nr 117, 369, 387, 426, 463; Hellmich 1930, s. 47; Macewicz, Wuszkan 1975, s. 253; Kaźmierczyk, Macewicz, Wuszkan 1977, s. 344–347; Pawłowski 1978, s. 295–296; Nowakowski 2017, s. 377.

@article{Hellmich1930,

title = {Schlesische Wehranlagen},

author = {Max Hellmich},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

journal = {Altschlesien},

volume = {3},

pages = {40\textendash41},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{kazmierczyk_studia_1977,

title = {Studia i materia\ly do osadnictwa Opolszczyzny wczesno\'{s}redniowiecznej},

author = {J. Ka\'{z}mierczyk and K. Macewicz and S. Wuszkan},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

pages = {42-43},

address = {Opole},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{Macewicz1975,

title = {Wykaz stanowisk badanych przez Konserwatora Zabytk\'{o}w Archeologicznych na terenie woj. opolskiego w latach 1972-1973},

author = {K. Macewicz and S. Wuszkan},

year  = {1975},

date = {1975-01-01},

urldate = {1975-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {17},

pages = {250-258},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Nowakowski2017,

title = {\'{S}l\k{a}skie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne},

author = {Dominik Nowakowski},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@phdthesis{pawlowski_grody_1978,

title = {Grody sto\.{z}kowate, ostros\lupowe i wie\.{z}e mieszkalno-obronne na \'{S}l\k{a}sku w \'{s}redniowieczu},

author = {A. Paw\lowski},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

pages = {199-200},

school = {KHASiT Politechniki Wroc\lawskiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@collection{\ssCDS6,

title = {CDS VI = Codex Diplomaticus Silesiae, Registrum St. Wenceslai, Bd. VI},

editor = {W. Wattenbach and C. Gr\"{u}nhagen},

url = {https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144560},

year  = {1865},

date = {1865-01-01},

urldate = {1865-01-01},

booktitle = {Registrum St. Wenceslai},

volume = {VI},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sskd09_1998,

title = {Kd IX = Katalog dokument\'{o}w przechowywanych w archiwach pa\'{n}stwowych Dolnego \'{S}l\k{a}ska. T. 9 (1401-1500)},

editor = {Ro\'{s}cis\law \.{Z}erelik},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

volume = {IX},

publisher = {Uniwersytet Wroc\lawski},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}