Strzelin, zamek (nieistniejący)

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Strzelin (loco), pow. strzeliński, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo świdnicko-jaworskie, księstwo ziębickie, księstwo legnicko-brzeskie, księstwo brzeskie.
• Nazwy historyczne: Strzelin (niem. Strehlen)

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Na krawędzi doliny Oławy, w południowej części miasta lokacyjnego, w obrębie murów miejskich, na wschód od Bramy Wodnej. Obecnie obiekt całkowicie zniszczony. Założenie miało plan prostokąta wpisanego w układ działek i było powiązane z obwodem obronnym miasta – od południa kurtynę stanowił odcinek muru miejskiego. Od strony północnej znajdował się wydłużony plac, na planie miasta z 1865 r. określany jako Burg Plata/Burgplatz.

Wybór źródeł do dziejów miasta i zamku

• 1292 – książę Bolko I świdnicki przekazał wójtowi Zygfrydowi w nowo lokowanym mieście Strzelinie sądownictwo i inne beneficja (SUb, VI, nr 78)
• 1293 – książę Bolko I świdnicki nadał swojemu nowo lokowanemu miastu prawa rzemieślnicze jakie obowiązywały w Świdnicy (SUb, VI, nr 85)
• 1293–1298 – dokumenty w Strzelinie wystawił książę Bolko I świdnicki (SUb, VI, nr 94, 130, 204, 310, 355)
• 1299 – dystrykt strzeliński (SUb, VI, nr 393)
• 1310 – poświadczona komora celna (RS 3162)
• 1310 – dokument w Strzelinie wystawili książęta Bernard, Henryk I i Bolko II (RS 3171)
• 1317 – książęta Bernard i Bolko I potwierdzili nadanie mieszczaninowi Henrykowi Rozebolt allodium w Mikoszowie, jednocześnie zwalniając go i jego synów z służb należnych dawniej kasztelanii strzelińskiej (RS 3694)
• 1321 – wzmiankowany landwójt Herman (RS 4140)
• 1324–1330 – wystawił tu dokumenty książę Bolko II świdnicki, wzmiankowane landwójtostwo strzelińskie (RS 4331, 4925)
• 1328 – wzmiankowany mur miejski i fosa (RS 4764)
• 1337 – książę Bolko II świdnicki zastawił Janowi i Karolowi luksemburskim z 2300 grzywien miasto Strzelin wraz z zamkiem (castrum), sądem dworskim i ziemskim, miasteczko Wiązów z całym terytorium, sądownictwem, lennami, wasalami, rycerzami, poddanymi, z przeznaczeniem na wykup zastawionych dóbr strzelińskich, spłacenie poręczeń oraz na naprawę zamku w Strzelinie (in fabrica edificiorum castri ibidem) (LuBS, I, s. 308)
• 1338 – Albert von Krennwicz, starosta królewski w Strzelinie (RS 6159)
• 1341 – wzmiankowany Hermnan, niegdyś książęcy sędzia dworski w Strzelinie (RS 6605)
• 1343 – dokumenty w Strzelinie wystawił książę Bolko II świdnicki (RŚl, I, nr 61)
• 1343–1354 – dokumenty w Strzelinie wystawił książę Mikołaj ziębicki (RŚl, I, nr 70, 74; II, nr 1074)
• 1346 – książę Mikołaj ziębicki zapisał żonie Agnieszce jako oprawę miasto Strzelin wraz z okręgiem (RŚl, I, nr 402)
• 1350 – książę Mikołaj ziębicki nałożył na miasto obowiązek utrzymania murów i obiektów obronnych miasta (RŚl, I, nr 212)
• 1350–1363 – księżna Agnieszka, pani Ziębic i Strzelina (RŚl, II, nr 215; IV, nr 165, 205; Görlich 1853, s. 115)
• 1360 – wystawił tu dokument książę Bolko III ziębicki (RŚl, V, nr 263)
• 1385 – książę Przemysław cieszyński odkupił od Bolesława II ziębickiego z 10000 grzywien miasto Strzelin z okręgiem (LuBS, I, s. 348–349)
• 1427 – książę Ludwik II brzesko-legnicki potwierdził przywileje miasta Strzelina, które wcześniej nabył od księcia oświęcimskiego Kazimierza (LuBS, I, s. 373–374)
• 1428 – król Zygmunt Luksemburski zhołdował Ludwika II brzesko-legnickiego z miasta Strzelina (LuBS, I, s. 375–376)
• 1428 – miasto splądrowali husyci, a po ich odejściu opustoszałe ograbili ludzie miejscowego starosty (Grünhagen 1872, s. 141, 165–166)
• 1429 – Ludwik II legnicko-brzeski zapisał żonie Elżbiecie jako oprawę wdowią miasto z okręgiem (LuBS, I, s. 378–378)
• 1429 – starosta Henryk von Reideburg (Grünhagen 1872, s. 165)
• 1430 – miasto było bazą wypadową wojsk wrocławskich przeciw husytom (Grünhagen 1872, s. 198)
• 1432 – miasto ponownie stanowiło bazę wypadową wojsk wrocławskich i świdnickich (Grünhagen 1872, s. 220–221)
• 1435 – Ludwik II, pan Brzegu, Legnicy i Strzelina (LuBS, I, s. 380)
• 1441 – miasto i okręg złożyło hołd lenne Wacławowi cieszyńskiemu, mężowi księżnej Elżbiety, pani Legnicy i Strzelina; świadkował Opitz von Czirn, starosta w Strzelinie (LuBS, I, s. 394–395)
• 1451 – Opitz von Czirn, starosta w Strzelinie (CDS, IX, s. 135)
• 1469 – król Maciej Korwin zhołdował Fryderyka I legnicko-brzeskiego z jego księstwa, w tym miasta Strzelina (LuBS, I, s. 352–354)
• 1488 – podział księstwa po śmierci księcia Fryderyka I, dział brzeski ze Strzelinem przejmuje Jerzy (CDS, IX, s. 156)
• 1496 – Hans Bischofsheim, starosta strzeliński księżnej legnickiej Ludmiły (LuBS, I, s. 465)
• 1502 – Władysław II Jagiellończyk zhołdował książąt legnicko-brzeskich Fryderyka i Jerzego z ich ziem, w tym Strzelina (LuBS, I, s. 467–468)
• 1504 – podział księstwa legnicko-brzeskiego, księstwo brzeskie ze Strzelinem przejmuje Jerzy; świadkował starosta strzeliński Hans von Czirn (LuBS, I, s. 468–471)
• 1514 – układ między książętami Fryderykiem i Jerzym w sprawie obowiązku poinformowania drugiej strony o chęci sprzedaży ziem osobom trzecim; na dokumencie świadkował starosta strzeliński Hans Tschammer (LuBS, I, s. 478)
• 1657 – przebudowa fortyfikacji miejskich (Lucae 1689, s. 1412)

Historia budowlana obiektu

Zamek w Strzelinie został całkowicie zniszczony. Obiekt znajdował się w południowej części miasta, na wschód od Bramy Wodnej. Na rycinach F.B. Wernera przedstawiony został obiekt opisany jako stary zamek (Die alte Burg). Niewielkie skalą założenie zbudowano na planie prostokąta, wpisanego w parcelację miasta. Jego głównym elementem był murowany, dwupiętrowy budynek na planie prostokąta, kryty dwuspadowym dachem. Kurtynę południową warowni stanowił odcinek muru miejskiego.

Przed zamkiem, od strony północnej, znajdował się wydłużony plac, określany jeszcze na planie miasta z 1865 r. jako Burg Plata. W 1820 r. sprzedano położony na terenie zamkowym (Burgfrieden) stary zamek (alte Schloß), oparty o mur miejski. Obiekt ten miał długość 62 stóp (19,5 m) i szerokość 35 stóp (10,8 m) oraz pierwotnie składał się z dwóch kondygnacji. W jego skład wchodziła także częściowo podpiwniczona ujeżdżalnia (Reitbahn) o wymiarach 35,5 × 12,5 m. Niewiele później budynek zamkowy rozebrano wraz z fragmentem muru obwodowego.

Według opisu zamku z 1666 r. dach budynku zdobiony był po obu stronach czterema szczytami typu Zwerggiebeln. Obiekt posiadał trzy urządzone izby i trzy komory, a także sklepione pomieszczenie pełniące funkcję spiżarni lub archiwum, kuchnię i łazienkę oraz 18 nowych i 5 starych oszklonych okien.

W czasach nowożytnych funkcję głównej siedziby książęcej pełnił tak zwany dom książęcy, zbudowany na przełomie XVI i XVII w., później określany jako Renthaus lub Rentamt. Zachowany do dziś obiekt stanął przy południowo-zachodnim narożniku rynku, w sąsiedztwie klasztoru klarysek. Według F. Lucae miał w nim mieszkać i urzędować książęcy burgrabia (Burggraf) pochodzenia szlacheckiego.

Chronologia: bliżej nieokreślony zamek Bolka I świdnickiego z końca XIII w., prawdopodobnie przebudowany przez Bolka II w latach 30./40. XIV w. na regularne założenie.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb VI, nr 78, 85, 94, 130, 204, 310, 355, 393; RS 3162, 3171, 3694, 4140, 4331, 4925, 4764, 6159, 6605; LuBS I, s. 308, 348-349, 373-376, 378-380, 394-395, 352-354, 465, 467-468, 468-471, 478; RŚl I, nr 61, 70, 74, 212, 402; RŚl II, nr 1074, 215; RŚl IV, nr 165, 205; RŚl V, nr 263; CDS IX, s. 135, 156; Görlich 1853, s. 115; Grünhagen 1872, s. 141, 165-166, 198, 220-221; Lucae 1689, s. 1412-1417; Bimler 1941, s. 110; Świechowski 1955, s. 60-61; Guerquin 1957, s. 74; Weczerka 1977, s. 519-522; Pilch 1978, s. 252; Grundmann 1982, s. 165; Eysymontt 2009, s. 509-510; Adamska 2019, s. 351-352.

@book{adamska2019,

title = {Wie\'{s} \textendash miasteczko \textendash miasto. \'{S}redniowieczne osadnictwo w dorzeczu g\'{o}rnej i \'{s}rodkowej O\lawy},

author = {D. Adamska},

year  = {2019},

date = {2019-01-01},

urldate = {2019-01-01},

address = {\Lomianki},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{bimler1941,

title = {Die Schlesischen Massiven Wehrbauten, Bd. II: F\"{u}rstentum Brieg},

author = {K. Bimler},

year  = {1941},

date = {1941-01-01},

urldate = {1941-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Eysymontt2009,

title = {Kod genetyczny miasta. \'{S}redniowieczne miasta lokacyjne Dolnego \'{S}l\k{a}ska na tle urbanizacji europejskiej},

author = {Rafa\l Eysymontt},

year  = {2009},

date = {2009-01-01},

urldate = {2009-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{grunhagen1872,

title = {Die Hussitenk\"{a}mpfe der Schlesier 1420-1435},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen},

year  = {1872},

date = {1872-01-01},

urldate = {1872-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Lucae1689,

title = {Schlesiens curieuse Denckw\"{u}rdigkeiten oder vollkommmene Chronika von Ober- und Nieder-Schlesien […]},

author = {F. Lucae},

year  = {1689},

date = {1689-01-01},

urldate = {1689-01-01},

address = {Franckfurt am M\"{a}yn},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@bachelorthesis{nokey,

title = {R\'{S}l V = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. V, 1360},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1992},

date = {1992-01-01},

urldate = {1992-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {bachelorthesis}

}

@book{Pilch1978,

title = {Zabytki architektury Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RSIV\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RS V\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29b,

title = {CDS XXX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342, Bd. XXX (RS nr 6021-6988)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bellee},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

publisher = {Breslau},

series = {Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. XXX},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS9,

title = {CDS IX = Codex Diplomaticus Silesiae, Urkunden der Stadt Brieg, urkundliche und chronikalische Nachrichten \"{u}ber die Stadt Brieg, die dortigen Kl\"{o}ster, die Stadt- und Stiftsg\"{u}ter bis zum Jahre 1550, Bd. IX},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen},

year  = {1870},

date = {1870-01-01},

urldate = {1870-01-01},

volume = {IX},

publisher = {Priebatsch\'s Buchhandlung},

address = {Breslau},

series = {CDS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLuB,

title = {LuB 2 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter. Bd. 2},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Th. Leipzig},

volume = {II},

address = {Leipzig},

note = { alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{Swiechowski1955,

title = {Architektura na \'{S}l\k{a}sku do po\lowy XIII wieku},

author = {Zbigniew \'{S}wiechowski},

year  = {1955},

date = {1955-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Weczerka1977,

title = {Handbuch der Historischen St\"{a}tten \textendash Schlesien},

author = {H. Weczerka},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

address = {Stuttgart},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{βR\'{S}l_1,

title = {R\'{S}l I = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. I, 1343-1348},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1975},

date = {1975-01-01},

urldate = {1975-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_2,

title = {R\'{S}l II = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. II, 1349-1354},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1983},

date = {1983-01-01},

urldate = {1983-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_4,

title = {R\'{S}l IV = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. IV, 1358-1359},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1992},

date = {1992-01-01},

urldate = {1992-01-01},

address = {Wroc\law-Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}