Świerzawa, zamek książęcy (lokalizacja niepewna)

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Świerzawa, pow. złotoryjski, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo świdnicko-jaworskie.
• Nazwy historyczne: Świerzawa (niem. Schönau), zapisy: 1293–1297 – Schonowe/Sconowe i in.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Lokalizacja obiektu pozostaje niepewna. Część badaczy uważa, że reliktów warowni książęcej z końca XIII i XIV w. należy szukać w Sędziszowej, w miejscu dworu z reliktami kamiennej wieży mieszkalnej, położonego w górnej części wsi (Ober Röversdorf), ok. 0,5 km na północ od Świerzawy. Jako kolejną prawdopodobną lokalizację wskazuje się relikty renesansowego dworu w Starej Kraśnicy (Alt Schönau), położonej na południe od Świerzawy. Günther Grundmann dopuszczał natomiast możliwość lokalizacji zamku w miejscu budowli wieżowej przedstawionej na widoku miasteczka, położonej na zachód od rynku, zburzonej w końcu XVIII w. Za najmniej prawdopodobną uznaje się identyfikację zamku Schonaw z reliktami bliżej nierozpoznanego założenia obronnego z kamienną zabudową i rozbudowanym systemem wałów i fos, zlokalizowanego na południowym szczycie wzgórza Wielisławka, ok. 2,5 km na północ od Świerzawy.

Wybór źródeł do dziejów miasta i zamku

• 1293–1297 – książę Bolko I wystawił dokumenty w Schonowe/Sconowe (SUb, VI, nr 95, 180, 303, 305)
• 1302 – dokument w Świerzawie; w imieniu margrabiego brandenburskiego Hermana, opiekuna nieletnich synów Bolka I, wystawił starosta księstwa Herman von Barby (RS 2717)
• 1305 – districtus circa Schenow (CDS, XIV, s. 125)
• 1316–1321 – Henryk I jaworski wystawił tu dokumenty; w 1316 r. wzmiankowany dystrykt świerzawski (RS 3554, 3594, 3998, 4177)
• 1321 – Henryk I jaworski przekazał braciom Tyczkowi i Bernardowi von Zedlitz oraz ich dziedzicom dziedziczne sądownictwo w mieście, zwolnione z wszelkich powinności (RS 4177)
• 1346 – Świerzawa należy do związku miast księstwa jaworskiego, zorganizowanego przez księcia Bolka II przeciw złoczyńcom (CDS, XXVII, s. 169)
• 1353 – książę Bolko II, na wypadek swojej bezpotomnej śmierci, zapisał swoje księstwo bratanicy Annie, żonie Karola IV; Świerzawa wymieniona wśród twierdz i targów (vesten und markte) (LuBS, I, s. 497)
• 1364 – Karol IV luksemburski, na wypadek bezpotomnej śmierci swego syna Wacława, ustanowił margrabiego brandenburskiego Ottona spadkobiercą księstwa świdnicko-jaworskiego; Świerzawa wymieniona jako miasto z zamkiem (hus und stat) (LuBS, I, s. 508)
• 1368 – prywatny dokument wystawiony na zamku (castrum Schonaw) (Landbuch, I, nr 82)
• 1369 – burgrabia Hans von Zeidlitz zwany Koppen (LuBS, I, s. 512; CDS, XXVII, s. 177)
• 1370 – księżna Agnieszka przekazała za wierne służby Hansowi von Zedlitzowi zwanemu Koppen czwartą część zamku i lenna zamkowego (haus und burglehn zu Schonaw), które wcześniej należały do Tyczka von Zedlitz zwanego Kretzig (Landbuch, I, nr 453, 454)
• 1371 – Hans von Zedlitz zwany Koppen zapisał żonie Annie jako oprawę dochody na lennie zamkowym (burlehn zu Schonaw) oraz we wsi Dobków (Landbuch, I, nr 487)
• 1377 – Mikołaj von Zeisberg sprzedał za 180 kop groszy praskich staroście wrocławskiemu Tymonowi von Kolditz miasto i zamek Wleń oraz miasto Świerzawę (LuBS, I, s. 521–523)
• 1391 – Wacław von Kolditz i jego brat sprzedali Janowi von Redern oraz jego dziedzicom miasto i zamek Wleń oraz miasto Świerzawę (LuBS, I, s. 525)
• 1399 – Hans von Hoberg, w imieniu swoim i brata Mikołaja, sprzedał mieszczaninowi wrocławskiemu Enderlinowi Cudemar 20 grzywien rocznego dochodu na zamku i twierdzy (haws und vestin Schonaw), który to dochód wcześniej nabyty został od Hansa von Zedlitz zwanego Koppen (Landbuch, I, nr 584)
• 1465 – Hans Zedlitz zwany Rohlicz kupił za 196 guldenów od Wacława von Warnsdorf miasto i zamek Wleń oraz miasto Świerzawę na prawie zastawu (LuBS, I, s. 530–531)
• 1534 – miasto wykupiło od Ottona von Zedlitz wójtostwo i zamek (Müller 1837, s. 412)

Historia budowlana obiektu

W źródłach z XIV w. występują wzmianki odnoszące się do zamku w Świerzawie, m.in. jako castrum Schonaw (1368) oraz jako haus, burglehn i burlehn związane z lennem zamkowym (1364–1371). Jednocześnie lokalizacja materialnych reliktów obiektu nie jest ustalona.

Chronologia: koniec XIII–XVI w. (brak danych pozwalających na pewniejsze ujęcie faz budowlanych).

Konkretne wzmianki (wybór): SUb VI, nr 95, 180, 303, 305; RS 2717, 3554, 3594, 3998, 4177; CDS XIV, s. 125; CDS XXVII, s. 169, 177; LuBS I, s. 497, 508, 512, 521–523, 525, 530–531; Landbuch I, nr 82, 453, 454, 487, 584; Müller 1837, s. 412; Steinborn 1959, s. 89; Guerquin 1957, s. 77; Steinborn, Kozak 1971, s. 102; Pilch 1978, s. 272; Grundmann 1982, s. 163; Eysymontt 2009, s. 538–539; Chorowska i in. 2009, s. 223–225; Boguszewicz 2010, s. 87; Ruchniewicz, Wiszewski 2015, s. 51–53.

@techreport{BandurskaEysymonttRochowicz1990,

title = {Studium historyczno-urbanistyczne \'{S}wierzawy},

author = {Z. Bandurska and J. Eysymontt and M. Rochowicz},

year  = {1990},

date = {1990-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Narodowy Instytut Dziedzictwa},

note = {archiwum NID Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{boguszewicz_2010,

title = {Corona Silesiae: zamki Piast\'{o}w f\"{u}rstenberskich na po\ludniowym pograniczu ksi\k{e}stwa jaworskiego, \'{s}widnickiego i zi\k{e}bickiego do po\lowy XIV wieku},

author = {A. Boguszewicz},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

number = {39},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{chorowska2009,

title = {Zamki i dwory obronne w Sudetach. T. 2: Ksi\k{e}stwo Jaworskie},

author = {M. Chorowska and T. Dudziak and K. Jaworski and A. Kwa\'{s}niewski},

year  = {2009},

date = {2009-01-01},

urldate = {2009-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Eysymontt2009,

title = {Kod genetyczny miasta. \'{S}redniowieczne miasta lokacyjne Dolnego \'{S}l\k{a}ska na tle urbanizacji europejskiej},

author = {Rafa\l Eysymontt},

year  = {2009},

date = {2009-01-01},

urldate = {2009-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Kettner1841,

title = {Sch\"{o}nau’s Stadt- und Kirchen Geschichte, nebst einem vorangeschickten kurzen Abrisse der Geschichte von Schlesien und der schlesischen Religionsgeschichte, zum 100j\"{a}hrlichen Kirchenjubileum der evangelichen Gemeinde},

author = {Ch. A. Kettner},

year  = {1841},

date = {1841-01-01},

address = {Hirschberg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kozak1971,

title = {Z\lotoryja-Chojn\'{o}w-\'{S}wierzawa. Zabytki sztuki regionu},

author = {S. w Kozak and B. Steinborn},

year  = {1971},

date = {1971-01-01},

urldate = {1971-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Muller1837,

title = {Vaterl\"{a}ndische Bilder, in einer Geschichte und Beschreibung der alten Burgfesten und Ritterschl\"{o}sser Schlesiens},

author = {K. A. M\"{u}ller},

year  = {1837},

date = {1837-01-01},

urldate = {1837-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Pilch1978,

title = {Zabytki architektury Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{RuchniewiczWiszewski2015,

title = {\.{Z}ycie w dolinach. Dzieje \'{S}wierzawy i okolic},

author = {M. Ruchniewicz and P. Wiszewski},

year  = {2015},

date = {2015-01-01},

volume = {1},

address = {Wroc\law},

series = {Studia z dziej\'{o}w lokalnych},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssCDS14,

title = {CDS XIV = Codex Diplomaticus Silesiae, Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis, Bd. XIV},

author = {14 CDS},

editor = {H. Markgraf and W. Schulte},

url = {https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144585},

year  = {1889},

date = {1889-01-01},

urldate = {1889-01-01},

publisher = {Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis},

address = {Breslau},

note = {tak\.{z}e skr\'{o}towo jako LfeV; Lf; LF},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RSIV\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RS V\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS27,

title = {CDS XXVII = Codex Diplomaticus Silesiae, Die landst\"{a}ndische Verfassung von Schweidnitz-Jauer zur Geschichte des St\"{a}ndewesens in Schlesien, Bd. XXVII},

editor = {Gustav Croon},

year  = {1912},

date = {1912-01-01},

urldate = {1912-01-01},

address = {Bre2lau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{steinborn1959_zlotoryja,

title = {Z\lotoryja-Chojn\'{o}w-\'{S}wierzawa},

author = {Boles\law Steinborn},

year  = {1959},

date = {1959-01-01},

urldate = {1959-01-01},

pages = {141-142},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}