Wronów, st. 1 (gm. Lewin Brzeski), motte

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Lewin Brzeski, pow. brzeski, woj. opolskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo śląskie, księstwo wrocławskie, księstwo brzeskie, księstwo legnicko-brzeskie.
• Nazwy historyczne: Wronów (niem. Frohnau), w sąsiedztwie przysiółka Zawadno (niem. Lichten); wzmiankowany także pod nazwą Zawadno (Lichten/Lichtnow).

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Grodzisko położone jest na gruntach należących do wsi Wronów. Obiekt usytuowany jest około 3,18 km na północ od zabudowań Wronowa oraz 1,15 km na północny wschód od przysiółka Zawadno (niem. Lichten), pod którego nazwą jest często wzmiankowany w literaturze przedmiotu. Teren stanowiska znajduje się w otoczeniu podmokłych łąk i jest obecnie porośnięty lasem. Obiekt zlokalizowano w Dolinie Odry, na terasie zalewowej, w bezpośrednim sąsiedztwie ujścia Nysy Kłodzkiej do Odry. Wysokość bezwzględna terenu wynosi 141-144 m n.p.m. W pobliżu obiektu występują starorzecza, będące świadectwem odmiennego układu koryt Odry i Nysy Kłodzkiej przed ich regulacją.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1300 – Blithana (LF B 428)
• 1355-1361 – Piotr z Raciborza, komtur de w Lichtnow (RŚl III, nr 185; Heś 2007, 533)
• 1358 – dobra księcia Ludwika Brzeskiego we wsi (UHLB, nr 136)
• 1360 – Mikołaj de Lichtenow (RŚl V, nr 306)
• 1370-1374 – komtur Benisz (CDS IX, nr 310; Heś 2007, 533)
• 1371 – Piotr, syn Pawła z Zawadna (von Lichtenau) przyrzekł nie podejmować wrogiej działalności wobec komtura Benisza (CDS IX, nr 310)
• 1376-1384 – komtur Świdrygieł Haugwitz (CDS IX, nr 405; Heś 2007, 533)
• 1392 – komtur Henryk Rechenberg (CDS IX, nr 578)
• 1411 – Mikołaj Lossau, komtur joannitów w Brzegu i Zawadnie (APW., Rep. 68, nr 172)
• 1417 – komtur Henryk Schyw (APW., Rep. 68, nr 199)
• 1441 – komtur Dominik (Heś 2007, 533)
• przed 1450 – książęta brzescy zastawili majątek komandorii Bolkowi opolskiemu, od którego majątek wykupił Jan Bess (Heś 2007, 142)
• 1463 – ugoda między Janem Bessem a wielkim przeorem, na mocy której miał on korzystać dożywotnio z dóbr zakonnych (Heś 2007, 143)
• 1482-1484 – Jan Hund, komtur w Brzegu i Zawadnie (CDS IX, nr 1067; Heś 2007, 533)
• 1515-1520 – komtur Krzysztof Jauernitz (CDS IX, nr 1294; Heś 2007, 533)

Majątek Lichten (Lichtnow), związany z wcześniejszą wzmianką o miejscowości Blithana z 1300 roku (LF B 428), ugruntował swoją pozycję w drugiej połowie XIV wieku jako kluczowa własność zakonu joannitów z Łosiowa, stanowiąca siedzibę ich komandorii. Pierwszym znanym komturem był Piotr z Raciborza (1355-1361), a po nim funkcję tę pełnili m.in. Benisz (1370-1374) i Świdrygieł Haugwitz (1376-1384). Chociaż majątek przejściowo znajdował się w rękach książąt Ludwika Brzeskiego (1358), to w XV wieku stanowił nadal element dóbr joannickich, choć okresowo był zastawiany (przed 1450) przez książąt brzeskich Bolkowi opolskiemu. Ostatecznie majątek ten wykupił Jan Bess, który w 1463 roku uzyskał prawo do dożywotniego korzystania z tych dóbr zakonnych, podczas gdy komturzy, tacy jak Jan Hund (1482-1484) i Krzysztof Jauernitz (1515-1520), wciąż zarządzali szerszymi dobrami joannickimi z siedzibą m.in. w Brzegu i Zawadnie.

Historia badań

Stanowisko było znane w okresie przedwojennym. Rozpoznanie terenowe prowadzili tu Vug (1890, 261) i Hellmich (1930, 39). Obiekt został zaznaczony na mapach Messtischblatt jako Kultur Denkmal – Ruine Bergwall.

W 1959 roku badania powierzchniowe i sondażowe przeprowadzili na stanowisku J. Kaźmierczyk i Z. Trudzik. Stwierdzono wówczas występowanie warstwy kulturowej o miąższości do 60 cm, zawierającej m.in. fragmenty cegieł palcówek, dachówek i polepy. Podczas prac pozyskano inwentarz składający się z 150 fragmentów ceramiki – naczyń cienkościennych, obtaczanych, w barwie szarej i żółtoceglanej, w tym kilka fragmentów zdobionych czerwonym, malowanym pasem. Ze stanowiska pochodzi również grot bełtu kuszy, znaleziony w okresie międzywojennym (zbiory Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu).

Stan zachowania

Obiekt we Wronowie ma postać nasypu o czworobocznej podstawie, zbliżonej do kwadratu o zachowanej długości boków 32-34 m. Boki nasypu usytuowane są w kierunkach NE-SW i NW-SE. Nasyp o zachowanej wysokości względnej około 4 m nosi ślady zniszczeń, w szczególności od strony wschodniej i północno-wschodniej. Po stronie południowej widoczne są znaczne wgłębienia związane z osuwaniem się nasypu. Na powierzchni plateau widoczne są liczne niewielkie wkopy, w tym zapewne związane ze współczesną działalnością rabunkową.

Centralny nasyp otoczony był nawodnioną fosą i wałem, a przypuszczalnie dwoma fosami. Zasypisko fosy wewnętrznej ma obecnie szerokość 18-21 m, mierzoną od podstawy nasypu do podstawy wału. Powierzchnia zasypiska fosy nosi ślady bruzd związanych z orką. Wał o zachowanej wysokości względnej do 1,5 m, otaczający pierwotnie nasyp, przerwany został w kilku miejscach: od strony południowo-wschodniej, północno-wschodniej, oraz w największym stopniu od strony północnej. Zachowana szerokość wału od strony wschodniej i północnej wynosi ok. 10 m, od strony południowej i zachodniej wał jest szerszy, ale też bardziej zniszczony – szerokość zachowanych reliktów wynosi tu do 20-30 m.

Za reliktami wału, od południa, wschodu i częściowo od północy, znajdują się ślady zamulonego starorzecza, które pierwotnie mogło pełnić funkcję zewnętrznej fosy obiektu. Nie jest jednoznaczne, czy fosa zewnętrzna otaczała obiekt także od strony wschodniej, ponieważ teren ten został zniwelowany i przekształcony w wyniku działalności rolniczej.

Chronologia: na podstawie zgromadzonych zabytków stanowisko wydatowano na XIV–XV w.

Konkretne wzmianki (wybór): LF B 428; RŚl III, nr 185; UHLB, nr 136; RŚl V, nr 306; CDS IX, nr 310, 405, 578, 1067, 1294; APW., Rep. 68, nr 172, 199; Vug 1890, s. 261; Hellmich 1930, s. 39; Heś 2007, s. 142-143, 533; Kaźmierczyk, Macewicz, Wuszkan 1977, s. 573-575; Nowakowski 2017; Pawłowski 1978.

@article{Hellmich1930,

title = {Schlesische Wehranlagen},

author = {Max Hellmich},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

journal = {Altschlesien},

volume = {3},

pages = {40\textendash41},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{hes2007,

title = {Joannici na \'{S}l\k{a}sku w \'{s}redniowieczu},

author = {R. He\'{s}},

year  = {2007},

date = {2007-01-01},

urldate = {2007-01-01},

address = {Krak\'{o}w},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kazmierczyk_studia_1977,

title = {Studia i materia\ly do osadnictwa Opolszczyzny wczesno\'{s}redniowiecznej},

author = {J. Ka\'{z}mierczyk and K. Macewicz and S. Wuszkan},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

pages = {42-43},

address = {Opole},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Nowakowski2017,

title = {\'{S}l\k{a}skie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne},

author = {Dominik Nowakowski},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@phdthesis{pawlowski_grody_1978,

title = {Grody sto\.{z}kowate, ostros\lupowe i wie\.{z}e mieszkalno-obronne na \'{S}l\k{a}sku w \'{s}redniowieczu},

author = {A. Paw\lowski},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

pages = {199-200},

school = {KHASiT Politechniki Wroc\lawskiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@article{Rossler1864UHLB,

title = {UHLB = Urkunden Herzog Ludwig I. von Brieg},

author = {Robert R\"{o}\ssler},

year  = {1864},

date = {1864-01-01},

journal = {Zeitschrift des Vereins f\"{u}r Geschichte und Alterthum Schlesiens},

volume = {6},

pages = {1-96},

note = {UHLB},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{\ssCDS9,

title = {CDS IX = Codex Diplomaticus Silesiae, Urkunden der Stadt Brieg, urkundliche und chronikalische Nachrichten \"{u}ber die Stadt Brieg, die dortigen Kl\"{o}ster, die Stadt- und Stiftsg\"{u}ter bis zum Jahre 1550, Bd. IX},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen},

year  = {1870},

date = {1870-01-01},

urldate = {1870-01-01},

volume = {IX},

publisher = {Priebatsch\'s Buchhandlung},

address = {Breslau},

series = {CDS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{vug_schlesische_1890,

title = {Schlesische Heidenschanzen und die Handelstrassen der Alten},

author = {O. Vug},

year  = {1890},

date = {1890-01-01},

urldate = {1890-01-01},

pages = {216-218},

address = {Grottkau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}