Żagań II, pierwszy zamek miejski (nieistniejący)

Zamek księcia Przemka żagańskiego z 4 ćwierci XIII wieku zlokalizowany był w północnym narożniku miasta lokacyjnego, na wysuniętym cyplu ograniczonym od południa korytem Młynówki, a od północy stromym zboczem. Założenie najpewniej funkcjonowało w obrębie umocnień miejskich, a około 30 m na południowy zachód od niego, na niewielkim wyniesieniu, znajdował się kościół NMP. Przekazy pisane poświadczają obecność zabudowy murowanej i drewnianej, a relikty kamiennej budowli (ok. 9 × 16,5 m), interpretowanej jako wieża z dwoma pomieszczeniami w dolnej kondygnacji, zachowały się w obrębie murów obecnej zakrystii.

Lokalizacja	woj. lubuskie, pow. żagański, gm. Żagań
Współrzędne	51.616357, 15.318368
Obszar AZP	69-12
Chronologia	pełne średniowiecze
Autorzy	Dominik Nowakowski
Data udostępnienia	29.12.2025

ŻAGAŃ, fragment mapy Messtischblatt z lokalizacją pierwszego zamku miejskiegoŻAGAŃ, fragment mapy Messtischblatt z lokalizacją pierwszego zamku miejskiego

ŻAGAŃ, plan miasta wg ryciny Ch. F. Wredego z lat 1747-1753 z lokalizacją pierwszego zamku (SBB, Preussischer Kulturbesitz, sygn. 15140)ŻAGAŃ, plan miasta wg ryciny Ch. F. Wredego z lat 1747-1753 z lokalizacją pierwszego zamku (SBB, Preussischer Kulturbesitz, sygn. 15140)

ŻAGAŃ, plan średniowiecznego miasta z lokalizacją zamków miejskich (za: Matuszkiewicz)ŻAGAŃ, plan średniowiecznego miasta z lokalizacją zamków miejskich (za: Matuszkiewicz)

ŻAGAŃ, plan zespołu klasztornego z zaznaczonymi reliktami „książęcego domu” (za: A. Kąsinowski 1999, s. 281)ŻAGAŃ, plan zespołu klasztornego z zaznaczonymi reliktami „książęcego domu” (za: A. Kąsinowski 1999, s. 281)

ŻAGAŃ, wschodnie skrzydło klasztoru z reliktami „książęcego domu” (A) (za: A. Kąsinowski 1999, s. 282)ŻAGAŃ, wschodnie skrzydło klasztoru z reliktami „książęcego domu” (A) (za: A. Kąsinowski 1999, s. 282)

Jak cytować?

Dominik Nowakowski, Żagań II, pierwszy zamek miejski (nieistniejący), Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [https://zamki.pwr.edu.pl/zagan-ii-pierwszy-zamek-miejski-nieistniejacy/]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/]. Data dostępu: 25.01.2026.

Opis

Przynależność administracyjna i toponomastyka

Współczesna: gmina Żagań, pow. żagański, woj. lubuskie.
Historyczne jednostki administracyjne: księstwo żagańskie.
Nazwy historyczne: Żagań (niem. Sagan)

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Stanowisko położone jest w północnym narożniku miasta lokacyjnego, na wysuniętym cyplu ograniczonym od południa korytem Młynówki, a od północy stromym zboczem. Stan. 10, AZP 16/69-12.

Wybór źródeł do dziejów miasta i zamku

1272 – wzmiankowany archiprezbiter żagański Peczold de Sprotauia (SUb, IV, 170)
1273 – wzmiankowany proboszcz (SUb, IV, nr 201, 202)
1284 – książę Przemko przeniósł do Żagania augustianów z Nowogrodu Bobrzańskiego (SUb, V, nr 87)
1284 – sędzia Marcin (SUb, V, nr 80)
1285 – poświadczony konwent i dom franciszkanów (SUb, V, nr 181, 233)
1286 – wzmiankowany landwójt i sołtys (SUb, V, nr 301)
1296 – kasztelan Pezmanno Heselech (SUb, VI, nr 270)
1299 – Konrad II żagański oddał augustianom dom drewniany i murowany (domum lapideam et ligneam), które zbudował książę Przemko, oraz plac w pobliżu kościoła NMP (SUb, VI, nr 404)
1486 – pożar zniszczył zabudowania klasztorne (Heinrich 1911, s. 304, 520)

Historia budowlana obiektu

Najstarszy zamek w Żaganiu zbudowany został prawdopodobnie w obrębie umocnień miejskich. Około 30 m na południowy zachód od niego, na niewielkim wyniesieniu, znajdował się kościół NMP. Pierwotnie w skład zabudowań zamkowych wchodziły poświadczone przekazami pisanymi obiekty murowane i drewniane. Relikty kamiennej budowli o wymiarach około 9 × 16,5 m, zapewne wieży z dwoma pomieszczeniami w dolnej kondygnacji, zachowały się w obrębie murów obecnej zakrystii.

Chronologia: zamek księcia Przemka żagańskiego z 4 ćw. XIII w.

Literatura

Konkretne wzmianki (wybór): SUb IV, 170; SUb IV, nr 201, 202; SUb V, nr 80, 87, 181, 233, 301; SUb VI, nr 270, 404; Heinrich 1911, s. 304, 520; Guerquin 1957, s. 87–88; Guerquin 1984, s. 343; Szczegóła 1970, s. 518–519; Kowalski 1976, s. 278, 282; Kowalski 1987, s. 237, 240; Peryt-Gierasimczuk 1998, s. 254; Kąsinowski 1999, s. 266; Kajzer, Kołodziejski, Salm 2001, s. 564; Lewczuk 2001, s. 169; Nowakowski 2008, s. 414–415; Kowalski 2010, s. 438–439.

Guerquin B

Zamki śląskie Book

Warszawa, 1957.