Strzegom, zamek (nieistniejący)

Zamek w Strzegomiu był założeniem związanym z organizacją władzy książęcej i funkcjonowaniem kasztelanii, a w późnym średniowieczu także z systemem lenn zamkowych. Obiekt znajdował się w południowo-wschodniej części miasta lokacyjnego, w obrębie murów miejskich, w rejonie między ul. Kościelną, kościołem Piotra i Pawła oraz odcinkiem obwodu obronnego. Uległ znacznym zniszczeniom podczas wojny trzydziestoletniej i wkrótce po niej najpewniej został rozebrany. Do rozpoznania reliktów murowanego założenia kluczowe były ratownicze badania Jerzego Romanowa z 1984 r.

Lokalizacja	woj. dolnośląskie, pow. świdnicki, gmina Strzegom
Współrzędne	50.958697, 16.349789
Obszar AZP	83-22
Chronologia	pełne średniowiecze, późne średniowiecze, nowożytność
Autorzy	Dominik Nowakowski
Data udostępnienia	25.12.2025

STRZEGOM, widok miasta wg ryciny F.B. Wernera z połowy XVIII w. z zaznaczoną lokalizacją terenu po dawnym zamku

STRZEGOM, fragment mapy Meßtischblatt z lokalizacją obiektuSTRZEGOM, fragment mapy Messtischblatt z lokalizacją obiektu

STRZEGOM, plan miasta z lokalizacją terenu zamkowego (ryc. P. Lipczyńska)STRZEGOM, plan miasta z lokalizacją terenu zamkowego (ryc. P. Lipczyńska)

STRZEGOM, plan reliktów zamku odkrytych przez J. Romanowa (za: Romanow 1984, ryc. P. Lipczyńska)STRZEGOM, plan reliktów zamku odkrytych przez J. Romanowa (za: Romanow 1984, ryc. P. Lipczyńska)

STRZEGOM, widok miasta wg ryciny F.B. Wernera z połowy XVIII w. z zaznaczoną lokalizacją terenu po dawnym zamkuSTRZEGOM, widok miasta wg ryciny F.B. Wernera z połowy XVIII w. z zaznaczoną lokalizacją terenu po dawnym zamku

STRZEGOM, widok ruin budynków określonych jako zamek wg fotografii wykonanej przed 1888 r. (za: Eysymontt 2015)STRZEGOM, widok ruin budynków określonych jako zamek wg fotografii wykonanej przed 1888 r. (za: Eysymontt 2015)

Jak cytować?

Dominik Nowakowski, Strzegom (gm. loco), zamek w obrębie murów miejskich, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [https://zamki.pwr.edu.pl/strzegom-zamek-nieistniejacy/]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/]. Data dostępu: 25.01.2026.

Opis

Przynależność administracyjna i toponomastyka

Współczesna: Strzegom (gm. loco), pow. świdnicki, woj. dolnośląskie.
Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie; księstwo świdnicko-jaworskie.
Nazwy historyczne: Strzegom (niem. Striegau).

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Założenie zlokalizowane było w południowo-wschodniej części miasta lokacyjnego, w obrębie murów miejskich. Obszar dawnego zamku wiązany jest z rejonem między ul. Kościelną, kościołem p.w. śś. Piotra i Pawła oraz linią muru miejskiego. Obiekt obecnie jest niezachowany, a wiedza o jego formie i przemianach wynika przede wszystkim z danych archeologicznych oraz przekazów pisanych dotyczących funkcjonowania kaplicy zamkowej i lenna zamkowego.

Wybór źródeł do dziejów miasta i zamku

1149/50 – wzmiankowana wieś Strzegom (SUb, I, nr 23)
1155 – w bulli protekcyjnej papieża Hadriana IV wymienione Gradice Ztrigom (SUb, I, nr 28)
1201–1205 – kasztelan ryczyński Hemramm (Imbram) podarował joannitom kościół św. Piotra w Strzegomiu (SUb, I, nr 86, 87, 88, 98)
1228 – komes Imbram ze Strzegomia (SUb, I, nr 290)
1239 – Paweł, syn komesa Imbrama podarował joannitom wieś Pasieczna pod Strzegomiem (SUb, II, nr 170, 171)
1242 – księżna Anna przekazała joannitom strzegomskim grunty jako odszkodowanie związane z lokacją miasta (SUb, II, nr 239)
1245 – w bulli protekcyjnej papieża Innocentego IV wymienione kasztelanie, w tym Strzegom (SUb, II, nr 287)
1246 – papież Innocenty IV potwierdził joannitom prawo patronatu nad kościołem św. Piotra (SUb, II, nr 309)
1251 – dokument w Strzegomiu wystawił Bolesław II Rogatka; świadkował wójt Jordan (SUb, III, nr 21)
1266 – dokument w Strzegomiu wystawił Henryk III wrocławski (SUb, III, nr 553)
1272 – Henryk IV Probus zwolnił joannitów z obowiązku budowy fos, murów miejskich i zamku (nec ares) (SUb, IV, nr 63)
1278 – poświadczony okręg miejski (districtus) (SUb, IV, nr 345)
1292–1299 – kasztelan strzegomski Apeczko von Seidtitz świadkuje na dokumentach Bolka I (SUb, VI, nr 65, 418)
1293 – dokumenty księcia Bolka I wystawione w Strzegomiu (SUb, VI, nr 91, 123)
1299 – informacja o budowie murów miejskich z polecenia Bolka I i ze środków książęcych przez zmarłego komtura Henryka (SUb, VI, nr 402)
1305 – uposażenie kaplicy zamkowej (RS 2831)
1305–1308 – dokumenty wystawione w Strzegomiu przez księżną Beatrycze (RS 2831, 2869, 2962, 2965, 2968, 3012)
1307–1316 – dokumenty w Strzegomiu wystawiali książęta Bernard, Henryk i Bolko (RS 2967, 2985, 3091, 3137, 3180, 3213, 3215, 3246, 3308, 3311–3315, 3360, 3362, 3460, 3511, 3617)
1312 – Bernard przekazał prawo patronatu nad kaplicą zamkową benedyktynkom strzegomskim (RS 3269)
1319 – zamek (castrum) jako miejsce wystawienia prywatnego dokumentu (RS 3893)
1324–1350 – dokumenty w Strzegomiu wystawiał Bolko II (RS 4315, 4758, 5224, 5555, 6101, 6102, 6708, 6709; RŚl, I, nr 440; II, nr 341)
1338 – oprawa wdowia Agnieszki: okręg strzegomski z miastem i zamkiem (Burg) (RS 6101–6103)
1364 – Strzegom (hus und stat) wymieniony w umowie cesarza Karola IV i margrabiego Ottona (LuBS, I, s. 508)
1369 – przekazanie w dożywotnie posiadanie zamku i lenna zamkowego (haus und das burglehn) Mikołajowi z Cisów (Landbuch, I, nr 347)
1375 – przekazanie w dożywocie lenna zamkowego Gunczelowi z Łażan (Landbuch, I, nr 995)
1405 – sprzedaż lenna zamkowego: Mikołaj von Üchtritz → Jenchin i Konrad von Schellendorf (Filla 1889, s. 88)
1483–1499 – burgrabia Krzysztof von Seidlitz (Filla 1889, s. 88–89, 93)
1584 – przebudowa zamku (Pilch 1978, s. 248; Grundmann 1982, s. 165)
1662 – przekazanie lenna zamkowego miastu Strzegom (Filla 1889, s. 90, 216–217)
1719 – pozostałości lenna zamkowego spłonęły; na miejscu założono bielarnię wosku (Müller 1837, s. 237)

Historia budowlana obiektu

Obecnie obiekt jest niezachowany. Pierwotnie znajdował się na obszarze rozciągającym się między ul. Kościelną, kościołem p.w. Piotra i Pawła oraz murem miejskim. Danych o wyglądzie średniowiecznej budowli dostarczyły badania ratownicze Jerzego Romanowa przeprowadzone w 1984 r., jednak zaproponowana wówczas chronologia odkrytych reliktów murowanego założenia może budzić pewne wątpliwości.

Faza 1

Z pierwszym etapem budowlanym łączono odcinki murów wzniesionych z dużych głazów granitowych i otoczaków, spajanych zaprawą gliniastą. Jeden z odcinków przebiegał równolegle do muru miejskiego, a pozostałe tworzyły zarys bliżej nieokreślonej budowli o czworokątnym planie i zachowanej rozpiętości ok. 11 m. Układ ten interpretowano jako fragment muru obwodowego o grubości ok. 1,5 m, otaczającego czworokątną wieżę mieszkalną, której ściany miały grubość ok. 1,2 m. Mur kurtynowy i wieża uznane zostały za pozostałości najstarszego zamku, jednak brak materiału zabytkowego utrudnia datowanie tej fazy. Stratygrafia względna miała sugerować, że relikty te są starsze niż obwód miejskich murów obronnych, budowanych w ostatnim dziesięcioleciu XIII w. Według Jerzego Romanowa należy je wiązać z reliktami siedziby Ilikowiców-Strzegomitów z końca XII i 1 poł. XIII w. (przed 1242 r.).

Faza 2

Mur miejski, rozpoznany na badanym terenie, łączono z drugim etapem budowlanym. Zachowany odcinek muru, wraz z fragmentem odsłoniętym podczas badań, tworzył rozwarty narożnik o łamanym wierzchołku. Mur o grubości 2,3 m wzniesiono z łamanych płyt wapiennych i bazaltowych, spajanych chudą zaprawą wapienną.

Faza 3

W trzecim wydzielonym etapie inwestycji, datowanym na 4 ćwierć XVI w., średniowieczny zamek miał zostać rozebrany, a jego miejsce zajęła nowożytna rezydencja. W tym czasie powierzchnia zamku miała ulec redukcji. Narożnik wyznaczony murem miejskim odcięto murem kurtynowym o grubości w partii fundamentowej 1,95 m, zbudowanym z łamanych płyt wapiennych i bazaltowych układanych na chudej zaprawie wapiennej. W odległości ok. 6 m od muru miejskiego wzniesiono ścianę biegnącą równolegle do niego, opartą o zachodni odcinek muru kurtynowego. Ściana ta zamykała skrzydło długiej budowli halowej, której wnętrze podzielone było na dwa pomieszczenia.

Faza 4

Czwarty etap budowlany łączony jest z odbudową zamku po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej. Wówczas miano dokonać częściowej rekonstrukcji założenia, wznosząc na północno-wschodnim odcinku budowli halowej, w załamaniu muru miejskiego, budowlę w postaci wieży. Jej mury wykonano z gruzu na zaprawie wapiennej, układanego w szalunku. Julius Filla w historii miasta podaje, że teren dawnego zamku (Burglehn) uległ znacznym zniszczeniom podczas oblężeń w czasie wojny trzydziestoletniej. Zabudowania ponownie spłonęły w 1719 r., po czym zostały zapewne rozebrane. Na planach i widokach miasta z połowy XVIII w. nie widać już żadnych pozostałości zamku, natomiast na widoku miasta F.B. Wernera budynki w tym miejscu opisano jako komandorię. Niewykluczone, że pewne pozostałości zabudowań zamkowych przylegających do murów miejskich przetrwały niemal do końca XIX w., na co mogłaby wskazywać fotografia. Ostatecznie zostały one zniszczone ok. 1888 r. w trakcie budowy wiaduktu i nasypu kolejowego.

Chronologia: domniemana siedziba Ilikowiców-Strzegomitów z końca XII–1 poł. XIII w.; zamek księcia Bolka I świdnicko-jaworskiego z końca XIII–początku XIV w.; rezydencja wdowia księżnej Beatrycze; oprawa księżnej Kunegundy, wdowy po Bernardzie; oprawa wdowia księżnej Agnieszki, żony Bolka II; zamek jako lenno zamkowe w posiadaniu rodzin rycerskich w 2 poł. XIV–2 poł. XVII w.

Literatura

Konkretne wzmianki (wybór): SUb I, nr 23, 28, 86, 87, 88, 98, 290; SUb II, nr 170, 171, 239, 287, 309; SUb III, nr 21, 553; SUb IV, nr 63, 345; SUb VI, nr 65, 91, 123, 402, 418; RS 2831, 2869, 2962, 2965, 2967, 2968, 2985, 3012, 3091, 3137, 3180, 3213, 3215, 3246, 3269, 3308, 3311–3315, 3360, 3362, 3460, 3511, 3617, 3893, 4315, 4664, 4758, 4971, 5028, 5224, 5555, 6101–6103, 6708, 6709; RŚl I, nr 440; RŚl II, nr 341; LuBS I, s. 508; Landbuch I, nr 347, 995; CDS XXVII, 177, 180; CDS XXXV, 71; SR 5359; Filla 1889, s. 88–90, 93, 105, 216–217; Pilch 1978, s. 247–248; Grundmann 1982, s. 165; Müller 1837, s. 237.

Boguszewicz A

Corona Silesiae: zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku Book

2010.