Szprotawa, zamek przekształcony w kościół ewangelicki (ruiny)

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Szprotawa, pow. żagański, woj. lubuskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo głogowskie.
• Nazwy historyczne: Szprotawa (niem. Sprottau)

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Na krawędzi wysoczyzny wcinającej się w dolinę Bobru i Szprotawy, w południowo-wschodniej części miasta lokacyjnego. Jedynym zachowanym elementem średniowiecznego zamku jest fragment murów obwodowych o grubości ok. 2,2 m, wzniesionych z kamienia na planie owalu o wymiarach ok. 24 x 33,5 m.

Wybór źródeł do dziejów miasta i zamku

• 1260 – wzmiankowany kościół parafialny i miasto (SUb, III, nr 336)
• 1278 – podział księstwa głogowskiego, dzielnicę szprotawsko-żagańską otrzymał książę Przemko (Grodecki 1933, s. 287; Jurek 1987, s. 397)
• 1284 – książę Przemko zamienił swoją dzielnicę na dział ścinawski Konrada II Garbatego (Jurek 1987, s. 397)
• 1289 – poświadczony wójt (SUb, V, nr 413)
• 1296-1319 – kasztelan Wolfram Pannewitz, w tym w 1312 r. jako pan ze Szprotawy (SUb, VI, nr 270; RS 3200, 3310; LuBS, I, s. 120, 126)
• 1299 – wzmiankowane miasto i terytorium szprotawskie (SUb, VI, nr 472)
• 1312 – podział księstwa głogowskiego, Szprotawa w dzielnicy głogowskiej (LuBS, I, s. 121); 1329 – Henryk IV żagański przekazał swoje ziemie, w tym Szprotawę, w lenno Janowi Luksemburskiemu (LuBS, I, s. 130)
• 1349 – poświadczony urząd sędziego dworskiego (Matuszkiewicz 1911, s. 98)
• 1378 – podział księstwa głogowskiego, Szprotawa w dzielnicy kożuchowskiej (LuBS, I, s. 193)
• 1393-1401 – starosta i sędzia dworski (Matuszkiewicz 1911, s. 108)
• 1405-1406 – starosta Henryk Rotenburg (CDS XXIV, s. 167; CDS XXXI, s. 18)
• 1408 – starosta Jan Nebelschütz i sędzia dworski Paszke (CDS XXXI, s. 19)
• 1417 – starosta i sędzia dworski Witko Scop (CDS XXXI, s. 22)
• 1421 – wzmiankowany urząd sędziego dworskiego (CDS XXXI, s. 25)
• 1421-1447 – starosta Mikołaj Kottwitz (CDS XXXI, s. 9, 27; CDS XXXII, s. 51; RSL, nr 129)
• 1424, 1432, 1435 – sędzia dworski Mateusz Landeskrone (CDS XXXI, s. 26, 28)
• 1440 – wzmiankowany urząd sędziego dworskiego (CDS XXXI, s. 30)
• 1441 – sędzia dworski Mikołaj Krame (CDS XXXI, s. 30)
• 1447 – starosta Mikołaj Kottwitz z Iławy (CDS XXXI, s. 31)
• 1455-1458 – sędzia dworski Marcin Wittewer (CDS XXXI, s. 89, 97)
• 1459-1476 – starosta Jan Landeskrone (CDS XXIV, s. 76, 108, 109, 111; CDS XXVIII, s. 116, 117; CDS XXXI, s. 3, 32, 34; LuBS, I, s. 207; CDB, I/20, s. 303-304; CDB, III/2, s. 25)
• 1465 – sędzia dworski Jan Waydener (CDS XXXI, s. 9)
• 1469 – Maciej Korwin zhołdował Henryka XI z jego połowy księstwa głogowskiego, w tym Szprotawy (LuBS, I, s. 208)
• 1471-1472 – sędzia dworski Jerzy Gonter (CDS XXXI, s. 35)
• 1473 – pożar miasta, z którego ocalał jedynie zamek (castrum) (SRS X, s. 28)
• 1473-1475 – sędzia dworski Filip Tyle (CDS XXXI, s. 89, 99)
• 1477 – starosta Mikołaj Warkisch (CDS XXIV, s. 77)
• 1477 – Jan II żagański wystawił dokument na zamku (Schloβ) (CDS XXVIII, s. 242)
• 1480 – Jan II żagański oblegał miasto i zamek (castrum) (Annales…, s. 40)
• 1483 – sędzia dworski Stefan Scholcz (CDS XXXI, s. 37)
• 1488 – Szprotawa wymieniona wśród zamków opanowanych przez Jana II żagańskiego (LuBS, I, s. 244)
• 1488-1499 – starosta Kasper Braun (CDS XXIV, s. 21, 107; CDS XXXI, s. 38, 39)
• 1491 – Władysław Jagiellończyk przekazał Janowi Olbrachtowi księstwo głogowskie, w tym Szprotawę (LuBS, I, s. 40)
• 1491 – sędzia dworski Jan Hentczel (CDS XXXI, s. 39)
• 1492-1497 – sędzia dworski Jan Schilling (CDS XXXI, s. 39, 91, 99)
• 1499 – król Władysław II Jagiellończyk przekazał księstwo głogowskie, w tym Szprotawę, Zygmuntowi Jagiellończykowi (LuBS, I, s. 250)
• 1504-1506 – sędzia dworski Jan Peitzner (CDS XXXI, s. 41, 99)
• 1508 – Zygmunt Jagiellończyk przekazał księstwo Władysławowi II Jagiellończykowi, który wcielił je do korony czeskiej (LuBS, I, s. 255-257)
• 1512-1518 – starosta Jerzy Nostitz (CDS XXVIII, s. 4; CDS XXXI, s. 43, 45)
• 1521 – sędzia dworski Jan Kwinicke (CDS XXXI, s. 46)
• 1527-1531 – sędzia dworski Jan Fleuter (CDS XXXI, s. 47-49)
• 1531-1534 – starosta Jerzy Schöneiche (CDS XXXI, s. 50)

Historia budowlana obiektu

Zamek w Szprotawie był założeniem murowanym o owalnym obwodzie (ok. 24 x 33,5 m), którego jedynym zachowanym do dziś elementem jest kamienny mur obwodowy o grubości ok. 2,2 m. Prawdopodobnie w XVI w. od strony południowo-wschodniej dobudowano do niego kamienną basteję. Na przełomie XVI i XVII w. obiekt składał się z głównego budynku murowanego, bramy wjazdowej z mostem zwodzonym od strony miasta oraz mostu zwróconego w stronę młynów. Dom murowany miał wówczas pięć izb, z których jedna mieściła się na piętrze w baszcie, natomiast w przyziemiu znajdowała się duża, sklepiona sala. Warownia wystawała poza obręb murów miejskich, z którymi była związana, a od miasta oddzielona była fosą łączącą się z fosą miejską. Obiekt uległ zniszczeniu podczas oblężenia miasta w 1642 r. oraz na skutek pożaru w 1672 r. W latach 1745-1746, z wykorzystaniem murów obwodowych, na jego miejscu zbudowano kościół ewangelicki, przy okazji zasypując okalającą zamek fosę.

Chronologia: murowany zamek książęcy z końca XIII–XV w., wielokrotnie przebudowywany w okresie nowożytnym

Konkretne wzmianki (wybór): SUb III, nr 336; Grodecki 1933, s. 287; Jurek 1987, s. 397; SUb V, nr 413; SUb VI, nr 270, 472; RS 3200, 3310; LuBS I, s. 120, 121, 126, 130, 193, 207, 208, 244, 250, 255-257; Matuszkiewicz 1911, s. 98, 108; CDS XXIV, s. 21, 76, 77, 107, 108, 109, 111, 167; CDS XXVIII, s. 4, 116, 117, 242; CDS XXXI, s. 3, 9, 18, 19, 22, 25, 26, 27, 28, 30, 31, 32, 34, 35, 37, 38, 39, 41, 43, 45, 46, 47-49, 50, 89, 91, 97, 99; CDS XXXII, s. 51; CDB I/20, s. 303-304; CDB III/2, s. 25; RSL, nr 129; SRS X, s. 28; Annales…, s. 40; Lucae 1689, s. 1018; Müller 1837, s. 235-236; Uhtenwoldt 1938, s. 86; Guerquin 1957, s. 75; Pilch 1962, s. 149; Kręglewska-Foksowicz 1970, s. 386-387; Kowalski 1974, s. 321; Kowalski 1976, s. 236; Weczerka 1977, s. 512-514; Grundmann 1982, s. 164; Kowalski 1987, s. 199; Peryt-Gierasimczuk 1998, s. 202; Kajzer, Kołodziejski, Salm 2001, s. 480; Lewczuk 2001, s. 167-168; Garbacz 2005, s. 160, 162; Nowakowski 2008, s. 103-104, 392-395.

@book{garbacz2005,

title = {Szlakiem zabytkowych miast. Przewodnik po po\ludniowej cz\k{e}\'{s}ci wojew\'{o}dztwa lubuskiego},

author = {K. Garbacz},

year  = {2005},

date = {2005-01-01},

urldate = {2005-01-01},

pages = {206-207},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kajzer_kolodziejczyk_salm_2001,

title = {Leksykon zamk\'{o}w w Polsce},

author = {J. Kajzer and S. Ko\lodziejczyk and J. Salm},

year  = {2001},

date = {2001-01-01},

urldate = {2001-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kowalski_2010,

title = {Zabytki architektury wojew\'{o}dztwa Lubuskiego},

author = {S. Kowalski},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kowalski_zabytki_1976,

title = {Zabytki \'{S}rodkowego Nadodrza. Katalog architektury i urbanistyki},

author = {S. Kowalski},

year  = {1976},

date = {1976-01-01},

urldate = {1976-01-01},

pages = {35-36},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kowalski_zabytki_1987,

title = {Zabytki wojew\'{o}dztwa zielonog\'{o}rskiego},

author = {S. Kowalski},

year  = {1987},

date = {1987-01-01},

urldate = {1987-01-01},

pages = {39-40},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{kowalski1974,

title = {Prace konserwatorskie, wojew\'{o}dztwo zielonog\'{o}rskie (1963-1973)},

author = {S. Kowalski},

year  = {1974},

date = {1974-01-01},

urldate = {1974-01-01},

journal = {Ochrona Zabytk\'{o}w},

volume = {27},

number = {4},

issue = {107},

pages = {310-332},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@inbook{KreglewskaFoksowicz1970Szprotawa,

title = {Szprotawa},

author = {Ewa Kr\k{e}glewska-Foksowicz},

editor = {Zdzis\law Kaczmarczyk and Andrzej W\k{e}dzki},

year  = {1970},

date = {1970-01-01},

urldate = {1970-01-01},

booktitle = {Studia nad pocz\k{a}tkami i rozplanowaniem miast nad \'{s}rodkow\k{a} Odr\k{a} i doln\k{a} Wart\k{a} (wojew\'{o}dztwo zielonog\'{o}rskie)},

volume = {2},

pages = {386\textendash387},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@article{Lewczuk2001,

title = {Perspektywy bada\'{n} nad p\'{o}\'{z}nym \'{s}redniowieczem i okresem wczesnonowo\.{z}ytnym w po\ludniowej cz\k{e}\'{s}ci \'{S}rodkowego Nadodrza},

author = {J. Lewczuk},

year  = {2001},

date = {2001-01-01},

urldate = {2001-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {42},

pages = {149\textendash176},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Lucae1689,

title = {Schlesiens curieuse Denckw\"{u}rdigkeiten oder vollkommmene Chronika von Ober- und Nieder-Schlesien […]},

author = {F. Lucae},

year  = {1689},

date = {1689-01-01},

urldate = {1689-01-01},

address = {Franckfurt am M\"{a}yn},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Muller1837,

title = {Vaterl\"{a}ndische Bilder, in einer Geschichte und Beschreibung der alten Burgfesten und Ritterschl\"{o}sser Schlesiens},

author = {K. A. M\"{u}ller},

year  = {1837},

date = {1837-01-01},

urldate = {1837-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{nowakowski_siedziby_2008,

title = {Siedziby ksi\k{a}\.{z}\k{e}ce i rycerskie ksi\k{e}stwa g\logowskiego w \'{s}redniowieczu},

author = {D. Nowakowski},

year  = {2008},

date = {2008-01-01},

urldate = {2008-01-01},

pages = {424-431},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{peryt-gierasimczuk_czas_1998,

title = {Czas architektur\k{a} zapisany. Zabytki wojew\'{o}dztwa zielonog\'{o}rskiego},

author = {I. Peryt-Gierasimczuk},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

pages = {27},

address = {Zielona G\'{o}ra},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{pilch1962,

title = {Zabytki Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch and K. Pilch},

year  = {1962},

date = {1962-01-01},

urldate = {1962-01-01},

address = {Wroc\law-Warszawa-Krak\'{o}w},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\sscdb_02/06_1858,

title = {CDB II/6 = Codex diplomaticus Brandenburgensis: Sammlung der Urkunden, Chroniken und sonstigen Quellenschriften f\"{u}r die Geschichte der Mark Brandenburg und ihrer Regenten. Haupttheil II, Bd. 6},

editor = {A. F. Riedel},

year  = {1858},

date = {1858-01-01},

urldate = {1858-01-01},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sscdb_03/02_1860,

title = {CDB III/2 = Codex diplomaticus Brandenburgensis: Sammlung der Urkunden, Chroniken und sonstigen Quellenschriften f\"{u}r die Geschichte der Mark Brandenburg und ihrer Regenten. Haupttheil III, Bd. 2},

editor = {A. F. Riedel},

year  = {1860},

date = {1860-01-01},

urldate = {1860-01-01},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RSIV\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS28,

title = {CDS XXVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis und Stadt Glogau, Bd. XXVIII},

author = {Konrad Wutke},

year  = {1915},

date = {1915-01-01},

urldate = {1915-01-01},

address = {Breslau},

note = {Inv. Glog. },

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS31,

title = {CDS XXXI = Codex Diplomaticus Silesiae, Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Sprottau, Bd. XXXI},

author = {Erich Gaber},

editor = {Erich Gaber},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

address = {Breslau},

note = {Inv. Sprot. },

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS33,

title = {CDS XXXIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Neustadt, Bd. XXXIII},

editor = {Erich Graber},

year  = {1921},

date = {1921-01-01},

urldate = {1921-01-01},

volume = {XXXIII},

address = {Breslau},

series = {CDS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssrs10_annales_1887,

title = {SRS X = Scriptores Rerum Silesiacarum, t. X: Annales Glogovienses bis zum Jahre 1493 nebst urkundlichen Beilagen},

editor = {H. Markgraf},

year  = {1887},

date = {1887-01-01},

urldate = {1887-01-01},

booktitle = {Scriptores rerum Silesiacarum, Bd. 10},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany skr\'{o}t r\'{o}wnie\.{z} \'Annales…\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub05,

title = {SUb V = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. V: 1282-1290},

author = {V SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{uhtenwoldt_burgverfassung_1938,

title = {Die Burgverfassung in der Vorgeschichte und Geschichte Schlesiens},

author = {H. Uhtenwoldt},

year  = {1938},

date = {1938-01-01},

urldate = {1938-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Weczerka1977,

title = {Handbuch der Historischen St\"{a}tten \textendash Schlesien},

author = {H. Weczerka},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

address = {Stuttgart},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@bachelorthesis{β24CDS,

title = {CDS XXIV = Codex Diplomaticus Silesiae, Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens. Die Kreise Gr\"{u}nberg und Freistadt, Bd. XXIV},

editor = {Konrad Wutke},

year  = {1908},

date = {1908-01-01},

urldate = {1908-01-01},

key = {Inv. Gr\"{u}nb},

note = {Inv. Gr\"{u}nb.},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {bachelorthesis}

}