Witostowice (gm. Ziębice) – gródek chłopa Kołacza

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Ziębice, pow. ząbkowicki, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo ziębickie (1322–1791), Kreis Frankenstein (1791–1945).
• Nazwy historyczne: Vitostouici (1263), Withostowizi (ok. 1270), Jonsdorf (ok. 1270), Ucostovic (1318), Jansdorf (1319); niem. Schönjohnsdorf.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Witostowice leżą w dolinie Oławy, u zachodnich podnóży Wzgórz Strzelińskich. Mają słowiańską metrykę i wzmiankowano je jako źreb w Księdze Henrykowskiej już w końcu XII w. (KH I 2, 36). Tutejsze grunty przed 1208 r. należały do kmiecia książęcego Kołacza, który miał nawet swój gródek (Collasow – castellum). Wieloznaczność tego pojęcia może sugerować mniejszy rozmiar fortalicji w porównaniu z castrum (Goliński 2014, s. 815). Istnienie takiej chłopskiej siedziby obronnej na przełomie XII i XIII w. jest zupełnie wyjątkowym zjawiskiem. Gródek – według opisu w Księdze – znajdował się poza Oławą, patrząc od Henrykowa, między dworem Gurów a klasztorem. Dobra Kołacza nazywano „Kołaczowe”; w ich skład prócz Witostowic wchodziły Raczyce, Skalice i Jaworowice. Dokładna lokalizacja castellum nie jest znana; być może była to późniejsza siedziba Sambora z Jagielna i Kazanowa (Cetwiński 1982, s. 176; Cetwiński 2004, s. 108). Wcześniej przyjmowano również, że Kołacz wykorzystał urodzajne gleby jeszcze starszego grodziska (Cetwiński 1980, s. 96).

Dziesięcinę z Witostowic pobierali, zgodnie z nadaniem biskupa Tomasza I z 1233 r., cystersi z Henrykowa.

W przypadku Witostowic należy rozróżnić trzy elementy krajobrazu obronnego. Pierwsze dwa stanowi zespół grodowy na Górze Piwnicznej ze stanowiskami nr 1 i 2, które dzieli ok. 130 m. Położony jest on poza późniejszą wsią, ok. 750 m na wschód od jej krańca. Stanowiska znajdują się na kulminacji Pałąk (niem. Schloßberg, 281 m n.p.m.), stanowiącej jeden z grzbietów oddzielonych kilkoma zbiegającymi się potokami na zachodnim stoku Kalinki. W starszej literaturze castellum Kołacza utożsamiano ze stanowiskiem Witostowice 2, datowanym na X–XI w.

Obecnie za bardziej prawdopodobną lokalizację uznawane jest stanowisko Witostowice 1/6, którego chronologia obejmuje także okres do połowy XIII w. Trzecim elementem jest zamek wodny w samej wsi, późniejszy ośrodek majątku Schönjohnsdorf. Nie ma obecnie podstaw, aby automatycznie zakładać bezpośrednią ciągłość przestrzenną pomiędzy castellum Kołacza na Górze Piwnicznej a zachowanym zamkiem wodnym. Młodsza literatura kastellologiczna przyjmuje również średniowieczną fazę tej budowli, a za jeden z jej najstarszych elementów uważa narożną wieżę mieszkalną.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• k. XII w. – według opata Piotra z Henrykowa źreb (villula) Witostowice znajdował się na obszarze z gródkiem (castellum) chłopa Kołacza; od jego imienia całe terytorium nazywano Kołaczowem (Colascowe), na którym znajdowały się Witostowice, Raczyce, Skalice i Jaworowice (KH I 2, 36)
• 1263 – w dokumencie biskupa wrocławskiego Tomasza wymieniono dziesięciny z miejscowości należących do zespołu Colachov, w tym Vitostouici (SUb III, nr 448). Wzmianki tej nie należy interpretować jako potwierdzenia własności całej wsi przez cystersów
• do 1277 – z miejscowością związany był Jan Żerzuchowic, kasztelan Barda, a po nim jego zięć Nanker. Późniejsze źródła notują równolegle formy nazwy Ucostovic i Jansdorf. Zmiana nazwy z dzierżawczej słowiańskiej na „wieś Jana” mogła towarzyszyć reorganizacji osady i jej przeniesieniu na prawo niemieckie (KH I 2, 36; II 4, 155; Cetwiński 1982, s. 128; Adamska 2019, passim)
• 1318 – w bulli papieża Jana XXII potwierdzającej dobra i prawa cystersów henrykowskich wymieniono Witostowice. Kontekst wzmianki wiąże się przede wszystkim z prawami i dochodami klasztoru, w tym dziesięcinami (RS 3, 3802)
• 1319 – Bogusz z Jansdorf/Witostowic świadkował na dokumencie Burcharda ze Stoszowic (RS 3, 3897)
• 1328 – na dokumencie księcia ziębickiego Bolka wystąpił Witgo/Witko von Jansdorf, wymieniony wśród książęcych Getreue. Dokument zachował się w tradycji archiwalnej dokumentów klasztoru henrykowskiego (RS 4, 4730). Wzmianka potwierdza obecność osoby piszącej się z Witostowic w otoczeniu książęcym, ale sama w sobie nie stwierdza ani posiadania przez niego całej wsi, ani istnienia zamku. Wieczorek określił Witka jako Dienstmann des Herzogs i pisał, że „zamieszkiwał” on zamek (Wieczorek 1943, s. 41)
• 1333 – książę Bolko nadał Jeszko von Jonsdorf w lenno wieś Pogrodę i zwolnił ją od określonych ciężarów (RS 4, 5271). Dokument dowodzi wysokiej pozycji społecznej Jeska i jego przynależności do kręgu książęcych lenników
• 1351 – książę Mikołaj ziębicki poświadczył transakcję dotyczącą dóbr Piotra z Domanic w Jansdorph. Majątek obejmował pięciołanowe allodium, sołectwo, młyn położony przy wsi oraz dalsze przynależności. Żona Piotra, Zofia, zrzekła się praw do pięciołanowego allodium, które wniosła jako swoje zabezpieczenie majątkowe (BUWr, rkps M 1063, s. 30a–31b; RŚl II, nr 415; Pfitzner 1846, s. 369)

Stan badań

• 1930 – zespół stanowisk obronnych w Witostowicach był znany archeologom przed 1945 r. i został ujęty przez M. Hellmicha (Hellmich 1930, Schlesische Wehranlagen, „Altschlesien” 3, 1930, s. 37–47). Dokumentacja NID potwierdza przedwojenne rozpoznanie i inwentaryzację obiektów.
• Po wojnie rozpoznanie zespołu grodowego w Witostowicach prowadzili Jerzy Lodowski (1965, s. 318–322); Tadeusz Kaletyn (1968, s. 241–242); Marta i Tadeusz Kaletynowie, (Kaletynowie Lodowski 1968, s. 151–152); Podwińska 1971, s. 102), a ostatnio Sylwia Rodak (Rodak 2017, s. 219).
• Zapis o grodzie Kołacza wywołał ożywioną dyskusję, którą zebrał i omówił w 2004 r. Marek Cetwiński (Cetwiński 2004, s. 104–109), ukazując bezradność piśmiennictwa w sprawie castellum zamieszkiwanego przez książęcego chłopa. Wcześniej (Cetwiński 1980, s. 96) przyjmował, że Kołacz wykorzystał urodzajne gleby jeszcze starszego grodziska.

Historia budowlana obiektu

Nad Witostowicami, ok. 750 m na wschód od krańca wsi, istniały dwa grody: osada obronna ludności kultury łużyckiej, zamieszkana także w okresie wczesnośredniowiecznym aż po połowę XIII w. (grodzisko zwane Witostowice 1), oraz gródek z X–XI w. (Witostowice 2), który dawniej identyfikowano z siedzibą wspomnianego Kołacza.

Grodzisko Witostowice 2, o wydłużonym, owalnym kształcie dostosowanym do przebiegu grzbietu na osi północny wschód–południowy zachód, ma wymiary 120 × 48 m. Otacza je wał, najlepiej zachowany od strony północno-zachodniej, o wysokości od wewnątrz 2–2,5 m i szerokości ok. 6–7 m. Podczas badań powierzchniowych prowadzonych przed wojną oraz w latach 50. i 60. XX w. znaleziono tu kilkadziesiąt ułamków naczyń, m.in. zdobionych linią falistą, datowanych na IX–X w.

Chronologia: IX–poł. XIII w. (zespół grodowy na Górze Piwnicznej); późne średniowiecze–nowożytność (zamek wodny we wsi).

Konkretne wzmianki (wybór): KH I 2, 36; KH II 4, 155; SUb III, nr 448; RS 3, 3802, 3897; RS 4, 4730, 5271; BUWr, rkps M 1063, s. 30a–31b; RŚl II, nr 415; Pfitzner 1846, s. 369; Hellmich 1930, s. 37–47; Lodowski 1965, s. 318–322; Kaletyn 1968, s. 241–242; Kaletynowie, Lodowski 1968, s. 151–152; Podwińska 1971, s. 102; Cetwiński 1980, s. 96; Cetwiński 1982, s. 128, 176; Cetwiński 2004, s. 104–109; Bimler 1941, s. 117–119; Wieczorek 1943, s. 41–43; Górska, Paderewska 1972, s. 218–223; Moździoch 1984, s. 180–188; Grundmann 1982, s. 163; Eysymontt 2010, s. 353–354; Goliński 2014, s. 815; Rodak 2017, s. 219.

@techreport{aawr_aab,

title = {AAWr = Archiwum Archidiecezjalne we Wroc\lawiu},

author = {AAWr},

institution = {Archiwum Archidiecezjalne we Wroc\lawiu},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{adamska2019_witostowice,

title = {Wie\'{s}, miasteczko, miasto. \'{S}redniowieczne osadnictwo w dorzeczu g\'{o}rnej i \'{s}rodkowej O\lawy},

author = {D. Adamska},

year  = {2019},

date = {2019-01-01},

address = {\Lomianki},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{bimler1941,

title = {Die Schlesischen Massiven Wehrbauten, Bd. II: F\"{u}rstentum Brieg},

author = {K. Bimler},

year  = {1941},

date = {1941-01-01},

urldate = {1941-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{cetwinski1980,

title = {Rycerstwo \'{s}l\k{a}skie do ko\'{n}ca XIII wieku. Pochodzenie \textendash gospodarka \textendash polityka},

author = {M. Cetwi\'{n}ski},

year  = {1980},

date = {1980-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{cetwinski1982b,

title = {Rycerstwo \'{s}l\k{a}skie do ko\'{n}ca XIII w.: biogramy i rodowody},

author = {Marek Cetwi\'{n}ski},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{cetwinski2004,

title = {Sedebat in castello rusticus. \'{S}l\k{a}skie \'{z}r\'{o}d\la pisane o uzbrojeniu i fortyfikacjach plebejskich},

author = {M. Cetwi\'{n}ski},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

journal = {\'{S}redniowiecze Polskie i Powszechne},

volume = {3},

pages = {104\textendash109},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{dehio2005_witostowice,

title = {Dehio-Handbuch der Kunstdenkm\"{a}ler in Polen. Schlesien},

year  = {2005},

date = {2005-01-01},

address = {M\"{u}nchen\textendashBerlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{eysymontt1964,

title = {Studium historyczno-architektoniczne zamku w Witostowicach},

author = {J. Eysymontt},

year  = {1964},

date = {1964-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {NID we Wroc\lawiu},

note = {maszynopis w archiwum NID we Wroc\lawiu},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Eysymontt2010,

title = {Architektura renesansowych dwor\'{o}w na dolnym \'{S}l\k{a}sku},

author = {K. Eysymontt},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@inbook{Golinski2014Miasto,

title = {Miasto, ksi\k{a}\.{z}\k{e} i zamki},

author = {M. Goli\'{n}ski},

editor = {S. Sochacka and P. Jusiak},

year  = {2014},

date = {2014-01-01},

urldate = {2014-01-01},

booktitle = {Scientia nihil est quam veritatis imago. Studia ofiarowane Profesorowi Ryszardowi Szczyg\lowi w siedemdziesi\k{e}ciolecie urodzin},

pages = {819},

address = {Lublin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@article{gorskapaderewska1972,

title = {Grodzisko w Witostowicach},

author = {I. G\'{o}rska and L. Paderewska},

year  = {1972},

date = {1972-01-01},

journal = {Z Otch\lani Wiek\'{o}w},

volume = {38},

number = {3},

pages = {218\textendash223},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{Hellmich1930,

title = {Schlesische Wehranlagen},

author = {Max Hellmich},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

journal = {Altschlesien},

volume = {3},

pages = {40\textendash41},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{kaletyn1968,

title = {Grodzisko wczesno\'{s}redniowieczne nr 2 w Witostowicach, pow. Strzelin},

author = {T. Kaletyn},

year  = {1968},

date = {1968-01-01},

journal = {Wiadomo\'{s}ci Archeologiczne},

volume = {33},

number = {2},

pages = {241\textendash242},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{kaletynowie_grodziska_1968,

title = {Grodziska wczesno\'{s}redniowieczne wojew\'{o}dztwa wroc\lawskiego},

author = {M. Kaletyn and T. Kaletyn and J. Lodowski},

year  = {1968},

date = {1968-01-01},

urldate = {1968-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{lodowski1965b,

title = {Witostowice, pow. Strzelin},

author = {J. Lodowski},

year  = {1965},

date = {1965-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {7},

pages = {318\textendash322},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{mozdzioch1984,

title = {Witostowice, woj. Wa\lbrzych},

author = {S. Mo\'{z}dzioch},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {26},

pages = {180\textendash188},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{pfitzner1846,

title = {Versuch einer Geschichte des vormaligen F\"{u}rstlichen Cisterzienser-Stiftes Heinrichau bei M\"{u}nsterberg in Schlesien},

author = {W. Pfitzner},

year  = {1846},

date = {1846-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{podwinska1971,

title = {Zmiany form osadnictwa wiejskiego na ziemiach polskich we wcze\'{s}niejszym \'{s}redniowieczu (\'{z}reb, wie\'{s}, opole)},

author = {Z. Podwi\'{n}ska},

year  = {1971},

date = {1971-01-01},

address = {Wroc\law\textendashWarszawa\textendashKrak\'{o}w\textendashGda\'{n}sk},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{rodak2017,

title = {Podstawy datowania grod\'{o}w z ko\'{n}ca X \textendash pocz\k{a}tku XIII wieku na Dolnym \'{S}l\k{a}sku},

author = {Sylwia Rodak},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

publisher = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RS V'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@article{wieczorek1943,

title = {Das Wasserschloss Sch\"{o}njohnsdorf},

author = {E. Wieczorek},

year  = {1943},

date = {1943-01-01},

journal = {Strehlener Heimatkalender},

pages = {41\textendash43},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{βR\'{S}l_2,

title = {R\'{S}l II = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. II, 1349-1354},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1983},

date = {1983-01-01},

urldate = {1983-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

Lokalizacja