Witostowice (gm. Ziębice) – zamek na wodzie

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Ziębice, pow. ząbkowicki, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo ziębickie (1322–1791), Kreis Frankenstein (1791–1945).
• Nazwy historyczne: Vitostouici (1263), Withostowizi (ok. 1270), Jonsdorf (ok. 1270), Ucostovic (1318), Jansdorf (1319); niem. Schönjohnsdorf.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Witostowice leżą w dolinie Oławy, u zachodnich podnóży Wzgórz Strzelińskich. Mają bardzo wczesną, słowiańską metrykę i wzmiankowano je jako źreb w Księdze Henrykowskiej już w końcu XII w. (KH I 2, 36). Znajdował się on na obszarze zwanym Kołaczowem, z gródkiem (castellum) chłopa Kołacza, w skład którego, prócz Witostowic, wchodziły Raczyce, Skalice i Jaworowice. Lokalizacja castellum nie jest znana. W przypadku Witostowic należy rozróżnić trzy elementy krajobrazu obronnego. Pierwsze dwa stanowił zespół grodowy na Górze Piwnicznej, położony poza właściwą późniejszą wsią, ok. 750 m na wschód od jej krańca. W starszej literaturze castellum Kołacza utożsamiano ze stanowiskiem Witostowice 2, obecnie jednak za bardziej prawdopodobną lokalizację uznawane jest stanowisko Witostowice 1/6. Trzecim elementem jest zamek wodny w samej wsi, późniejszy ośrodek majątku Schönjohnsdorf. Nie ma obecnie podstaw, aby zakładać bezpośrednią ciągłość przestrzenną pomiędzy castellum Kołacza na Górze Piwnicznej a zachowanym zamkiem wodnym.

Zamek składa się z trzech skrzydeł addycyjnie uformowanych z kilku budynków mieszkalnych i gospodarczych, zgrupowanych wokół dziedzińca otwartego od zachodu. W jego północno-wschodnim narożniku zachowała się czworoboczna wieża mieszkalna, będąca zapewne najstarszą częścią założenia. W południowo-wschodnim narożniku dziedzińca piętrzy się wysoka wieża schodowa; w południowo-zachodnim, zewnętrznym narożu ulokowano cylindryczną basztę, natomiast w północno-zachodnim, również zewnętrznym – półkolistą basteję. Każdy z narożników zamku otrzymał tym samym wyróżniający go akcent. Od zewnątrz zamek ujęto w czworobok fosy o dwóch korytach – zewnętrznym i wewnętrznym, które jeszcze w XVIII w. wypełniała woda. Rozdziela je ziemny wał obronny z czterema bastejami w narożnikach i piątą, położoną pośrodku kurtyny południowej. To spektakularne założenie dostępne było mostem przerzuconym nad fosą i bramą w typie fortecznym od północy, od strony rozległego folwarku. Całość założenia wraz z dawnym ogrodem ozdobnym, ogrodami użytkowymi i parkiem zamknął trzeci obwód umocnień złożony z murowanego parkanu ze strzelnicami i półcylindrycznych bastejek.

Zamek, mimo przebudów z XVIII i XIX w., które pozbawiły go hełmów na wieżach, wysokich dachów i renesansowych szczytów, przedstawia się okazale. Potężny wał ziemny, basteje i rozległa fosa są zachowane w niemal niezmienionej postaci.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• k. XII w. – według opata Piotra z Henrykowa źreb (villula) Witostowice znajdował się na obszarze z gródkiem (castellum) chłopa Kołacza; od jego imienia całe terytorium nazywano Kołaczowem (Colascowe), na którym znajdowały się Witostowice, Raczyce, Skalice i Jaworowice. Nieznana jest lokalizacja castellum, być może była to siedziba Sambora z Jagielna i Kazanowa (KH I 2, 36; Cetwiński 1982, s. 176; Cetwiński 2004, s. 108)
• 1263 – w dokumencie biskupa wrocławskiego Tomasza wymieniono dziesięciny z miejscowości należących do zespołu Colachov, w tym Vitostouici (SUb III, nr 448). Nie należy interpretować tej wzmianki jako potwierdzenia własności całej wsi przez cystersów
• do 1277 – Jan Żerzuchowic, kasztelan Barda, po nim zięć Nanker; w źródle występuje formuła zestawiająca obie nazwy – Ucostovic i Jansdorf. Zmiana nazwy z dzierżawczej słowiańskiej na „wieś Jana” mogła towarzyszyć reorganizacji osady i jej przeniesieniu na prawo niemieckie (KH I 2, 36; II 4, 155; Cetwiński 1982, s. 128; Adamska 2019, passim)
• 1318 – w bulli papieża Jana XXII potwierdzającej dobra i prawa cystersów henrykowskich wymieniono Witostowice. Kontekst wzmianki wiąże się przede wszystkim z prawami i dochodami klasztoru, w tym dziesięcinami (RS 3, 3802)
• 1319 – Bogusz z Jansdorf/Witostowic świadkował na dokumencie Burcharda ze Stoszowic (RS 3, 3897)
• 1328 – na dokumencie księcia ziębickiego Bolka wystąpił Witgo/Witko von Jansdorf, wymieniony wśród książęcych Getreue. Dokument zachował się w tradycji archiwalnej dokumentów klasztoru henrykowskiego (RS 4, 4730). Wzmianka potwierdza obecność osoby piszącej się z Witostowic w otoczeniu książęcym, ale sama w sobie nie stwierdza ani posiadania przez niego całej wsi, ani istnienia zamku. Wieczorek określił Witka jako Dienstmann des Herzogs i pisał, że „zamieszkiwał” on zamek (Wieczorek 1943, s. 41)
• 1333 – książę Bolko nadał Jeszko von Jonsdorf w lenno wieś Pogrodę i zwolnił ją od określonych ciężarów (RS 4, 5271). Dokument dowodzi wysokiej pozycji społecznej Jeska i jego przynależności do kręgu książęcych lenników
• 1351 – książę Mikołaj ziębicki poświadczył transakcję dotyczącą dóbr Piotra z Domanic w Jansdorph. Majątek obejmował pięciołanowe allodium, sołectwo, młyn położony przy wsi oraz dalsze przynależności. Żona Piotra, Zofia, zrzekła się praw do pięciołanowego allodium, które wniosła jako swoje zabezpieczenie majątkowe (BUWr, rkps M 1063, s. 30a–31b; RŚl II, nr 415; Pfitzner 1846, s. 369)
• 1351 – oficjał wrocławski ponownie poświadczył transakcję; Piotr z Domanic został określony jako dziedzic wsi i dóbr w Jansdorff. W skład majątku wchodziło pięć łanów allodialnych, las, łąki, młyn i sołectwo. W dokumencie wystąpili również dwaj sołtysi Witostowic – Maciej i Mikołaj, ławnicy Tylo i Henryk Grysaw, młynarz Henryk oraz inni mieszkańcy (BUWr, rkps M 1063, s. 31–32; RŚl II, nr 416; Wieczorek 1943, s. 41)
• 1352 – Piotr z Domanic świadkował w dokumencie księcia Mikołaja ziębickiego w grupie nobiles et fideles nostri – ludzi należących do elity książęcego otoczenia (AAWr, Dokumenty klasztoru w Henrykowie, nr 108)
• 1352 – w dokumencie papieskim wystąpił Elgerus Stosconis de Jandorf, kleryk diecezji wrocławskiej z rodziny Stosch, dla którego uzyskano prowizję na altarię w katedrze wrocławskiej (RŚl II, nr 877)
• 1374 – Wacław Haugwitz z Witostowic kupił od księcia Bolka III ziębickiego zamek wraz z istniejącym nadal w XX w. młynem wodnym (Pfitzner 1846, s. 369; Wieczorek 1943, s. 41)
• 1413 – według Wieczorka Bernard Dohna nabył Witostowice, a następnie dokupił również Kazanów. Autor nie podaje dokumentu stanowiącego podstawę tej informacji (Wieczorek 1943, s. 41)
• 1435 – Bernard Dohna zbył dobra rodzinie Stosch (Pfitzner 1846, s. 369)
• 1437 – Fryderyk Stosch von Jonsdorf (AAWr, DCh, sygn. 19.10.1437)
• do 1482 – Wieczorek podaje, że w tym okresie jako właściciele wymieniani są bracia Hans i Jerzy Stosch (Wieczorek 1943, s. 41)
• 1487 – posiadaczami majątku byli Piotr i Franciszek Stosch (Pfitzner 1846, s. 369; Wieczorek 1943, s. 41)
• 1504 – właścicielką Witostowic była Barbara Stosch, wdowa po Balzerze (Wieczorek 1943, s. 41)
• 1581 – według Wieczorka po śmierci Hansa dobra jako erledigtes Lehen – wygasłe lenno – przypadły cesarzowi; dobra nabył Zygunt Burghaus (Wieczorek 1943, s. 41)
• 1592 – cesarz nadał majątek Zygmuntowi Zedlitz und Neukirch (Wieczorek 1943, s. 41)
• 1601 – Mikołaj Burghaus, który związał swą karierę z dworem królewskim w Pradze, odkupił Witostowice. Wieczorek określa go jednocześnie jako Kgl. Amtsverwalter – królewskiego zarządcę urzędu (Wieczorek 1943, s. 42)
• 1619 – Mikołaj Burghaus, pisząc do księcia legnickiego Chrystiana w związku z obowiązkiem wystawienia pomocy wojskowej, zwracał uwagę na bardzo zły stan okolicznych wsi: w części z nich nie było już chłopów, a zaledwie po trzech lub czterech zagrodników, toteż wystawienie przez każdą wieś konia było nierealne (Wieczorek 1943, s. 41)
• 1632 – w czasie wojny trzydziestoletniej żona Burghausa, określanego jako starosta księstwa, uciekając do Witostowic, została według relacji wykorzystanej przez Wieczorka napadnięta przez Szwedów koło Henrykowa, ograbiona i zmuszona do dalszej drogi pieszo. Zamek miał w tym okresie ponownie pełnić funkcję miejsca schronienia (Wieczorek 1943, s. 41)
• 1653 – „Carl Heinrich Herr von Zierotin auf Schönjohnsdorf, Schildberg und Vogelgesang” (Wieczorek 1943, s. 42)
• 1680 – Wieczorek wymienia Karla Heinricha Freiherrn von Zierotin jako właściciela zamku i uznaje jego czasy za okres szczególnej świetności rezydencji. Witostowice miały stać się centrum dużego kompleksu dóbr (Wieczorek 1943, s. 42)
• 1682 – Karl Heinrich von Zierotin nabył część Targowicy. Na zamku miało wówczas kwitnąć życie dworskie, a przybywający goście podziwiali założone przez właściciela urządzenia wodne (Wasserkünste) (Wieczorek 1943, s. 42)
• 1701 – część Witostowic znajdowała się w rękach Anny Karoliny hrabiny Gallas, z domu von Mansfeld; jej udział został wykupiony przez klasztor henrykowski (Wieczorek 1943, s. 42)
• 1738 – rezydencja opatów henrykowskich; zadłużeni Hoditzowie utracili dobra, a opat henrykowski Gerhard Wiesner kupił majątek Witostowice dla klasztoru. Klasztor miał wcześniej pożyczyć Hoditzom 22 500 guldenów i dochodził ponadto 3240 guldenów odsetek (AAWr, Dokumenty klasztoru w Henrykowie, nr 263; Wieczorek 1943, s. 41–42; Pfitzner 1846, s. 222)
• 1749–1763 – za opata Candidusa Riegera zamek, który za Hoditzów miał znacznie podupaść, został poddany zasadniczej przebudowie (Wieczorek 1943, s. 42)
• 1778 – niedawno przebudowany zamek uległ pożarowi. Opat Konstantin I Haschke polecił odbudować go w formie, którą w zasadniczym zarysie zachowywał jeszcze w XX w. (Pfitzner 1846, s. 222)
• 1812 – po sekularyzacji dóbr państwo pruskie sprzedało dobra Friederike Luise Wilhelmine, księżniczce Orańskiej, z domu księżniczce pruskiej, późniejszej królowej Niderlandów (Pfitzner 1846, s. 222)
• 1837 – dobra znajdowały się w rękach Wilhelma Friedricha Georga Ludwiga, księcia Orańskiego i króla Niderlandów (Wieczorek 1943, s. 42; Pfitzner 1846, s. 250)
• 1863 – dobra znajdowały się w rękach Zofii, wielkiej księżnej Sachsen-Weimar-Eisenach (Wieczorek 1943, s. 42)
• 1897 – dobra znajdowały się w rękach wielkiego księcia Wilhelma Ernsta von Sachsen-Weimar, syna Zofii (Wieczorek 1943, s. 42)

Stan badań

• 1930 – zespół stanowisk obronnych w Witostowicach był znany archeologom przed 1945 r. i został ujęty przez M. Hellmicha (Hellmich 1930, s. 37–47). Dokumentacja NID potwierdza przedwojenne rozpoznanie i inwentaryzację obiektów.
• Powojenne rozpoznanie zespołu grodowego w Witostowicach prowadzili Jerzy Lodowski (1965, s. 318–322), Tadeusz Kaletyn (1968, s. 241–242), Marta i Tadeusz Kaletynowie oraz Jerzy Lodowski (Kaletynowie, Lodowski 1968, s. 151–152), Zofia Podwińska (1971, s. 102) i Sylwia Rodak (2017, s. 219).
• Zapis o grodzie Kołacza wywołał ożywioną dyskusję, którą zebrał i omówił Marek Cetwiński (2004, s. 104–109), ukazując trudności interpretacyjne związane z castellum zamieszkanym przez książęcego chłopa. Wcześniej Cetwiński (1980, s. 96) przyjmował, że Kołacz wykorzystał urodzajne gleby jeszcze starszego grodziska.
• Kurt Bimler wysunął hipotezę dotyczącą kształtu zamku w XV w. (Bimler 1841, s. 117–119). Powiązał z tą rozbudową zachowaną okrągłą basztę w południowo-zachodnim narożniku. Zamek miał zostać otoczony regularnym czworokątem murów obronnych z czterema basztami na narożach. Wejście prowadziło zapewne, jak obecnie, przez północną kurtynę. Do muru od wewnątrz przylegały budynki mieszkalne i gospodarcze, a od zewnątrz otaczała go fosa.
• Literatura kastellologiczna podaje niekiedy daty 1351 lub 1361 r. jako źródłowe poświadczenie obecności zamku wodnego w Witostowicach. Informacja ta jest powtarzana m.in. za Grundmannem (1982, t. 1, s. 163), jednak w ramach kwerendy publikowanych źródeł pisanych nie udało się odnaleźć dokumentów z 1351 lub 1361 r. ani potwierdzić ich istnienia.
• Krzysztof Eysymontt wysunął hipotezę dotyczącą możliwej obecności na zamku późnośredniowiecznej wieży mieszkalnej (Eysymontt 2010, s. 353–354).

Historia budowlana obiektu

Faza 1 (XIV w.) – siedziba rycerska w formie wieży na kopcu otoczonej fosą

Najstarszą budowlą murowaną na terenie zamku jest wieża mieszkalna wzniesiona na planie zbliżonym do kwadratu. Jej wymiary zapisano w materiale jako 13,3 × 9,5 m oraz 13,8 m. Wieża zajmuje narożnik na styku skrzydeł wschodniego i północnego, wyraźnie do niej dostawionych i węższych, czyli płytszych. Jej bryła wyróżnia się spośród sąsiednich budynków grubością ścian (ok. 1,2 m) oraz obecnością przypór, aczkolwiek później dodanych. Ma obecnie cztery kondygnacje, przy czym najwyższa, na poziomie poddasza, powstała dopiero w XVIII w. Znaczne partie wieży są otynkowane, co utrudnia obserwację lica ścian magistralnych. Można jednak stwierdzić, że wysoko wyniesione mury fundamentowe oraz dwie dolne kondygnacje wieży są kamienne, a większość okien została przebita przez starsze ściany. Jedynie nad obecnym terenem widoczne są zachowane in situ otwory szczelinowe, być może strzelnice.

Trzecia kondygnacja wieży jest we wnętrzu w dużym stopniu pozbawiona tynków, co umożliwia obserwację ceglanych wątków. Są one dwojakiego rodzaju: niderlandzkie, czyli blokowe, na ścianach działowych oraz gotyckie, jednowozówkowe, na ścianach obwodowych wieży. Te ostatnie wykonano z tzw. cegły palcówki o typowych wymiarach dla średniowiecznej ceramiki budowlanej (wysokość cegły wynosi 8–10 cm) i na beżowo-brązowej zaprawie wapiennej z charakterystycznymi grudkami wapna. Pierwotnie cegły te nie były tynkowane, a jedynie po pewnym czasie bielone. Na wczesną metrykę tej kondygnacji wskazuje negatyw po narożnym kominku z kapą stożkową oraz łęki wąskich, średniowiecznych otworów okiennych podbite szerokimi łękami renesansowych wnęk okiennych z sediliami. Na jednej ze ścian zwraca uwagę wnęka o funkcji szafy z odciskami trzech drewnianych półek. Nie ma wątpliwości, że w XIV–XV w. górna część wieży zawierała wygodną przestrzeń mieszkalną. Inaczej wyglądał ówczesny parter – znaczne wyniesienie ponad teren i nieobecność okien zdają się świadczyć o otoczeniu wieży wysokim kopcem usypanym z materiału pozyskanego podczas kopania fosy.

Pierwsza wzmianka o rycerzu Boguszu, piszącym się z Jansdorf/Witostowic, pochodzi z 1319 r., co może stanowić dolną granicę dla powstania w tej wsi siedziby w formie wieży na kopcu.

Faza 2 (XV w.) – czworobok zamku w murach kurtynowych (?); skrzydło wschodnie

Kolejne kamienne lica przyciągające uwagę badaczy pośród tynkowanych budynków zamkowych należały do odcinków niskiego muru kurtynowego ze strzelnicami, który zachował się po południowej i wschodniej stronie założenia, tuż nad fosą. Mur posiadał attykowe zwieńczenie w postaci półkolistych tarcz zakończonych profilowanym gzymsem, a tego typu grzebienie pojawiły się na Śląsku najwcześniej w 2. ćwierci XVI w. Według Bimlera mur ten zamykał plateau kwadratowego w planie zamku o wymiarach ok. 50 m, dookoła którego rozciągała się fosa. Przyjmując tego typu hipotezę, należy zauważyć, że niskie mury kurtynowe, potwierdzone na terenie Śląska od 3. ćwierci XV w., stanowiły element drugoplanowy wobec wysokich murów obronnych zamykających obwód założenia obronnego. Takich murów w Witostowicach nie można obecnie dostrzec z powodu tynków.

Jeśli więc założyć, że attykowym zwieńczeniem muru kurtynowego zastąpiono w XVI w. proste blanki, to przyjmując XV-wieczną metrykę kurtyn, trzeba również założyć powstanie w XV w. całości skrzydła wschodniego oraz częściowo południowego. Biorąc pod uwagę wysoki status rodzin dzierżących witostowicki dwór obronny zarówno w XIV stuleciu, jak i za czasów własności zastawnej Stoschów w latach 1435–1581, jest to możliwe, jednak musi zostać potwierdzone badaniami zewnętrznych ścian magistralnych tych skrzydeł.

Faza 3 (3. ćwierć XVI w.) – dom pański i dopełnianie wewnętrznej zabudowy zamku

Analiza materiału i technik budowlanych zastosowanych w poszczególnych członach nowożytnych skrzydeł zamkowych – północnego i częściowo południowego – pozwala wyróżnić dwa różne typy murów. Pierwszy, tradycyjny i zapewne starszy, wystąpił w ścianach zewnętrznych nowego „domu pańskiego”, wzniesionego w północno-zachodnim narożniku zamku, oraz półbastei związanej z tym domem. Charakteryzował się zastosowaniem kamienia łamanego z drobnymi wtrętami cegieł; cegły używano przede wszystkim przy kształtowaniu łęków wnęk i otworów.

Drugi typ muru, w znakomitej większości ceglany, miał strukturę złożoną ze smukłych filarów i arkad z wypełnieniami cegłą w wątku jednowozówkowym. Tak zbudowano tylne ściany dwóch wąskich budynków położonych po przekątnej założenia: jednego w skrzydle północnym, na wschód od bramy wjazdowej, oraz drugiego w skrzydle południowym, tuż przy narożnej baszcie. Ten ostatni stanął w linii omówionego wcześniej muru kurtynowego i zawierał nadbudowany nad nim kryty ganek obronny ze strzelnicami. Biorąc pod uwagę jednowozówkowy układ cegieł, stosowany na Śląsku do lat 60.–70. XVI w., można określić górną granicę czasu dopełniania zabudową trzech zachowanych skrzydeł zamkowych. Datowanie czwartego skrzydła, które F.B. Werner ukazał na rysunku określonym w materiale jako pochodzący z ok. połowy XVI w., wymaga badań archeologicznych. Z powyższych rozważań wynika, że za przeprowadzoną wówczas rozbudową zamku do postaci trój- lub czteroskrzydłowego założenia z cylindryczną basztą i półkolistą basteją na obu narożnikach zachodnich mogła stać rodzina von Stosch.

Nowy „dom pański” miał postać dwutraktowego budynku na planie zwartym o wymiarach 21 × 11 m i trzech kondygnacjach: wysoko wyniesionym, sklepionym parterze oraz mieszkalnym piętrze, zapewne przykrytym stropami. Poniżej znajdowała się w dużym stopniu „nadziemna” piwnica, której obecność można uzasadnić potrzebą wyjścia ponad dwukondygnacyjną basteję sprzężoną z tym domem. Większość okien w domu pańskim miała kamienne obramienia z wąską fazą zakończoną śmigą.

Faza 4 (4. ćwierć XVI–1. ćwierć XVII w.) – bastejowe „palazzo in fortezza” Burghausów

Gruntowna przebudowa zamku dokonała się za sprawą dwóch wybitnych przedstawicieli rodu von Burghaus: Zygmunta, właściciela dóbr w latach 1581–1587 i starosty księstwa ziębickiego w latach 1570–1580, oraz Mikołaja, właściciela w latach 1601–1632, który swą karierę związał z dworem królewskim w Pradze. Dokonano wówczas modernizacji wewnętrznego jądra zamku oraz otoczono je dwiema zewnętrznymi liniami umocnień: spektakularną ziemną fortyfikacją bastejową i kamiennym murem z bastejkami otaczającym folwark oraz rozległy teren.

W ramach modernizacji jądra zamku w południowo-wschodnim wewnętrznym narożniku wzniesiono wieżę z czterema biegami schodów obiegających kwadratowy szyb. Jest ona jedynym przykładem tego typu rozwiązania na Śląsku, a jej bryła, ukształtowana w typie bergfriedu, stanowiła ekwiwalent „starej” wieży zamkowej. Ku niej kierował się wzrok wkraczających na dziedziniec przez przejazdową sień budynku bramnego, który fortecznym portalem wystąpił przed północne skrzydło zamku. Budynki otaczające dziedziniec uzyskały wysokie szczyty z fantazyjnymi spływami wolutowo-okuciowymi, okna w obramieniach fasciowych z szeroko rozlaną simą oraz tzw. sgraffito ramowe – wyrafinowaną, dwubarwną dekorację tynkową, w której listwy w kolorze szarym tworzyły na białych polach prostokreślną sieć o dużych oczkach spowijającą elewacje. Jej resztki przezierają spod młodszych tynków na tylnej ścianie średniowiecznej wieży mieszkalnej. Wnętrza budynków otrzymywały sztukatorskie sklepienia. W skrzydle wschodnim na parterze urządzono kaplicę, a na jej sklepieniu wprowadzono sieć listew nawiązujących do późnogotyckich żeber sklepiennych.

Zewnętrzną linię obronną stanowił potężny wał ziemny z bastejami i szeroka fosa – całość zachowała się w niemal niezmienionej postaci. Wał ma narys kwadratu o boku ok. 100 m, wysokość ok. 5 m i szerokość u podstawy ok. 15 m. Na narożach umieszczono cztery koliste basteje o średnicy ok. 13 m, a piąta, na planie półkola, znajduje się pośrodku kurtyny południowej. Wewnątrz północnej części wału znajdują się kazamaty ze stanowiskami strzeleckimi i działobitniami. Pojedyncza kazamata o przeznaczeniu komunikacyjnym znajduje się również przy bastei pośrodku kurtyny południowej. Od strony zewnętrznej wał wzmocniono murkiem oporowym ze strzelnicami, sięgającym do połowy wysokości wału. Rozwiązanie to utrudniało atakującym wspięcie się na wał, a jednocześnie nadawało koronie, najbardziej narażonej na ostrzał, większą odporność na wybuchy pocisków artyleryjskich. Fosa, napełniana wodą z potoku – dopływu Oławy – ma szerokość od ok. 20 do ok. 60 m, osiągając największą szerokość od zachodu. Fortyfikacje zamku w Witostowicach są bardzo podobne do umocnień w Ciepłowodach. Dlatego wysunięto przypuszczenie, że ich twórcą był ten sam budowniczy – Giovanni Battista Parr (Zlat 1986, s. 46).

Na początku XVII w. cały zamek wraz z fosami oraz przyległy folwark z licznymi zabudowaniami gospodarczymi otoczono kamiennym, ok. dwumetrowej wysokości murem o zarysie nieregularnego wielokąta i wymiarach ok. 200 × 300 m, tworząc trzecią linię obronną. Mur wyposażono w strzelnice i wzmocniono niewielkimi półkolistymi wykuszami, umieszczonymi w większości – trzy z czterech – w pobliżu środków kurtyn. Mur był przeznaczony wyłącznie do użycia broni strzeleckiej, przede wszystkim muszkietów, mógł więc stanowić zaporę przeciw zbrojnym bandom, ale nie regularnym armiom. Ma imponującą długość ok. 1150 m i prawdopodobnie dzięki niemu podczas wojny trzydziestoletniej zamek mógł służyć okolicznej ludności jako schronienie przed grupami maruderów z różnych armii zajmujących się rabunkiem. Taka rola zamku została upamiętniona w miejscowej tradycji.

Faza 5 (po poł. XVIII w.) – cysterskie prace remontowe i działania w strefie przedzamcza

Zły stan zabudowy zamkowej zmusił nowych właścicieli – cystersów z Henrykowa – do przeprowadzenia prac remontowych, które według opisu fazy budowlanej trwały od przejęcia zamku w 1736 r. przez kadencje kolejnych opatów: Gerarda Wiesnera (1732–1749), Kandyda Rieglera (1749–1763) i Konstantyna Haschke (1763–1778). Już w 1739 r. przy fosie postawiono dwa barokowe pomniki – św. Floriana i św. Jana Nepomucena. Za czasów ostatniego z opatów powstał budynek gospodarczy na miejscu północnego skrzydła wału oraz ozdobny barokowy most. Niemal po zakończeniu prac zamek witostowicki spłonął. Zniszczeniu uległy m.in. renesansowe szczyty, dachy i sgraffita. Pożar i dokonana wkrótce odbudowa, podczas której odtwarzano przede wszystkim użytkową funkcję założenia, zatarły cechy stylowe renesansowej rezydencji.

Po sekularyzacji dóbr cysterskich w 1812 r. państwo pruskie sprzedało Witostowice Friederike Luise Wilhelmine, księżniczce Orańskiej, z domu księżniczce pruskiej, późniejszej królowej Niderlandów. Następnie w 1837 r. dobra trafiły w ręce Wilhelma Friedricha Georga Ludwiga, księcia Orańskiego i króla Niderlandów, w 1863 r. – Zofii, wielkiej księżnej Sachsen-Weimar-Eisenach, a w 1897 r. – jej syna, wielkiego księcia Wilhelma Ernsta von Sachsen-Weimar (Wieczorek 1943, s. 42; Pfitzner 1846, s. 222, 250). Już wówczas zamek niszczał. W 1897 r. umieszczono w nim szkołę, a w 1889 r. dobudowano neogotycki przedsionek do skrzydła północnego od strony dziedzińca i przebudowano okna kaplicy na neogotyckie. Okres po II wojnie światowej, gdy w zamku umieszczono magazyny i mieszkania pracowników PGR, dopełnił dzieła dewastacji. Obecnie jedyną użytkowaną i zadbaną częścią zamku jest kaplica.

Chronologia: XIV–XV w.; 3. ćwierć XVI w.; 4. ćwierć XVI–1. ćwierć XVII w.; poł. XVIII–XIX w.

Charakterystyka wartości kulturowych

Zamek zawiera w swoich murach średniowieczną wieżę mieszkalną, prawdopodobnie jedną z najstarszych wież rycerskich na Śląsku. Jego zabudowa, skomponowana addycyjnie przez dostawianie kolejnych budynków i wież, podkreśla „starożytność” rodowego gniazda, a potrójny obwód obronny, zwłaszcza potężne wały bastejowe, eksponuje militarny i prestiżowy aspekt założenia. Wieża z czterema biegami schodów obiegających kwadratowy szyb jest jedynym przykładem tego typu rozwiązania na Śląsku.

Konkretne wzmianki (wybór): KH I 2, 36; KH II 4, 155; SUb III, nr 448; RS 3, 3802, 3897; RS 4, 4730, 5271; BUWr, rkps M 1063, s. 30a–31b, 31–32; RŚl II, nr 415, 416, 877; AAWr, Dokumenty klasztoru w Henrykowie, nr 108, 263; AAWr, DCh, sygn. 19.10.1437; Cetwiński 1980, s. 96; Cetwiński 1982, s. 128, 176; Cetwiński 2004, s. 104–109; Pfitzner 1846, s. 222, 250, 369; Wieczorek 1943, s. 41–43; Hellmich 1930, s. 37–47; Lodowski 1965, s. 318–322; Kaletyn 1968, s. 241–242; Kaletynowie, Lodowski 1968, s. 151–152; Podwińska 1971, s. 102; Bimler 1841, s. 117–119; Grundmann 1982, t. 1, s. 163; Eysymontt 2010, s. 353–354; Goliński 2014, s. 815; Rodak 2017, s. 219; Kwaśniewski 2005, s. 129–146; Górska, Paderewska 1972, s. 218–223; Moździoch 1984, s. 180–188; Zlat 1986, s. 46.

@techreport{aawr_aab,

title = {AAWr = Archiwum Archidiecezjalne we Wroc\lawiu},

author = {AAWr},

institution = {Archiwum Archidiecezjalne we Wroc\lawiu},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{adamska2019_witostowice,

title = {Wie\'{s}, miasteczko, miasto. \'{S}redniowieczne osadnictwo w dorzeczu g\'{o}rnej i \'{s}rodkowej O\lawy},

author = {D. Adamska},

year  = {2019},

date = {2019-01-01},

address = {\Lomianki},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{bimler1941,

title = {Die Schlesischen Massiven Wehrbauten, Bd. II: F\"{u}rstentum Brieg},

author = {K. Bimler},

year  = {1941},

date = {1941-01-01},

urldate = {1941-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{cetwinski1980,

title = {Rycerstwo \'{s}l\k{a}skie do ko\'{n}ca XIII wieku. Pochodzenie \textendash gospodarka \textendash polityka},

author = {M. Cetwi\'{n}ski},

year  = {1980},

date = {1980-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{cetwinski1982b,

title = {Rycerstwo \'{s}l\k{a}skie do ko\'{n}ca XIII w.: biogramy i rodowody},

author = {Marek Cetwi\'{n}ski},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{cetwinski2004,

title = {Sedebat in castello rusticus. \'{S}l\k{a}skie \'{z}r\'{o}d\la pisane o uzbrojeniu i fortyfikacjach plebejskich},

author = {M. Cetwi\'{n}ski},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

journal = {\'{S}redniowiecze Polskie i Powszechne},

volume = {3},

pages = {104\textendash109},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{dehio2005_witostowice,

title = {Dehio-Handbuch der Kunstdenkm\"{a}ler in Polen. Schlesien},

year  = {2005},

date = {2005-01-01},

address = {M\"{u}nchen\textendashBerlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{eysymontt1964,

title = {Studium historyczno-architektoniczne zamku w Witostowicach},

author = {J. Eysymontt},

year  = {1964},

date = {1964-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {NID we Wroc\lawiu},

note = {maszynopis w archiwum NID we Wroc\lawiu},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Eysymontt2010,

title = {Architektura renesansowych dwor\'{o}w na dolnym \'{S}l\k{a}sku},

author = {K. Eysymontt},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@inbook{Golinski2014Miasto,

title = {Miasto, ksi\k{a}\.{z}\k{e} i zamki},

author = {M. Goli\'{n}ski},

editor = {S. Sochacka and P. Jusiak},

year  = {2014},

date = {2014-01-01},

urldate = {2014-01-01},

booktitle = {Scientia nihil est quam veritatis imago. Studia ofiarowane Profesorowi Ryszardowi Szczyg\lowi w siedemdziesi\k{e}ciolecie urodzin},

pages = {819},

address = {Lublin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@article{gorskapaderewska1972,

title = {Grodzisko w Witostowicach},

author = {I. G\'{o}rska and L. Paderewska},

year  = {1972},

date = {1972-01-01},

journal = {Z Otch\lani Wiek\'{o}w},

volume = {38},

number = {3},

pages = {218\textendash223},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{Hellmich1930,

title = {Schlesische Wehranlagen},

author = {Max Hellmich},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

journal = {Altschlesien},

volume = {3},

pages = {40\textendash41},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{kaletyn1968,

title = {Grodzisko wczesno\'{s}redniowieczne nr 2 w Witostowicach, pow. Strzelin},

author = {T. Kaletyn},

year  = {1968},

date = {1968-01-01},

journal = {Wiadomo\'{s}ci Archeologiczne},

volume = {33},

number = {2},

pages = {241\textendash242},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{kaletynowie_grodziska_1968,

title = {Grodziska wczesno\'{s}redniowieczne wojew\'{o}dztwa wroc\lawskiego},

author = {M. Kaletyn and T. Kaletyn and J. Lodowski},

year  = {1968},

date = {1968-01-01},

urldate = {1968-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{lodowski1965b,

title = {Witostowice, pow. Strzelin},

author = {J. Lodowski},

year  = {1965},

date = {1965-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {7},

pages = {318\textendash322},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{mozdzioch1984,

title = {Witostowice, woj. Wa\lbrzych},

author = {S. Mo\'{z}dzioch},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {26},

pages = {180\textendash188},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{pfitzner1846,

title = {Versuch einer Geschichte des vormaligen F\"{u}rstlichen Cisterzienser-Stiftes Heinrichau bei M\"{u}nsterberg in Schlesien},

author = {W. Pfitzner},

year  = {1846},

date = {1846-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{podwinska1971,

title = {Zmiany form osadnictwa wiejskiego na ziemiach polskich we wcze\'{s}niejszym \'{s}redniowieczu (\'{z}reb, wie\'{s}, opole)},

author = {Z. Podwi\'{n}ska},

year  = {1971},

date = {1971-01-01},

address = {Wroc\law\textendashWarszawa\textendashKrak\'{o}w\textendashGda\'{n}sk},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{rodak2017,

title = {Podstawy datowania grod\'{o}w z ko\'{n}ca X \textendash pocz\k{a}tku XIII wieku na Dolnym \'{S}l\k{a}sku},

author = {Sylwia Rodak},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

publisher = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RS V'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@article{wieczorek1943,

title = {Das Wasserschloss Sch\"{o}njohnsdorf},

author = {E. Wieczorek},

year  = {1943},

date = {1943-01-01},

journal = {Strehlener Heimatkalender},

pages = {41\textendash43},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{βR\'{S}l_2,

title = {R\'{S}l II = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. II, 1349-1354},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1983},

date = {1983-01-01},

urldate = {1983-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

Ilustracje

Lokalizacja