Świny (gm. Bolków) – zamek

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Bolków, pow. jaworski, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo świdnickie; do 1742 r. okręg bolkowski; do 1945 r. powiat jaworski.
• Nazwy historyczne: 1108 – Zvini; 1155 – Zpini; 1215 – Svinii; 1230 – Svina, Zvina; 1242 – Swina; 1248 – Zuini, Schweinhaus; 1265 – Swin; 1313 – Svyne; 1318 – Swyn; 1387 – Sweyn; 1464 – Sweynhaus; 1668 – Schweinhausen; 1726 – Schweinhaus; 1827 – Schweinhausburg, Schweinhaus; 1945 – Chlewiska, Świnka; 1946 – Świny.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Ruiny zamku są położone na krawędzi grzbietu górskiego, który od strony zachodniej i północnej jest podcięty doliną potoku i opada ku niej skalistymi zboczami. Zbocza te oraz sucha fosa po stronie północno-wschodniej wyodrębniają obszar trzech członów zamku: górnego – z donżonem, średniego – z ruiną domu zamkowego i wewnętrznym dziedzińcem, oraz dolnego – z nowożytnym pałacem w obwodzie bastejowo-bastionowym. Po stronie północno-wschodniej rozpościera się teren „podzamcza”, niegdyś ujęty murem, a obecnie zajęty przez tarasy i nasypy ziemne oraz kościół z cmentarzem, teren plebanii, dawny zwierzyniec na zboczu góry zamkowej, zespół zabudowy folwarcznej i areał przynależnych pól.

Wybór źródeł do dziejów zamku

• 1108 – wzmianka o Świnach zawarta w kronice Kosmasa: oppidum Zvini in Polonia (Kosmas 1923, s. 191, ks. 3, rozdz. 23)
• 1155 – wzmianka o obecności grodu w Świnach w bulli papieża Hadriana: Gradice Zpini (Schulte 1894, s. 421–422)
• 1230 – Tader castellano de Svina (CDS VII, cz. 1, s. 182; SUb II, nr 271)
• 1244 – Jaxa (SUb I, nr 314)
• 1248 – Piotr de Swin (CDS VII, cz. 1, s. 300; SUb II, nr 342)
• 1265 – Jaxo de Swin (CDS VII, cz. 2, nr 1197)
• 1272 – domine Iohanne de Swin (SUb IV, nr 181; Schweinichen 1904, s. 72; Schweinichen 1907, tabl. 2, nr 4). Johann von Schwein występował następnie jako świadek na dokumencie księcia Bolka I w 1288 r. oraz jako właściciel Świn w latach 1289, 1292 i 1296 (CDS VII, cz. 3, nr 2093; Schweinichen 1904, s. 72; Schweinichen 1907, tabl. 2, nr 4)
• 1313–1327 – Guncelin I, częsty świadek na dokumentach księcia Henryka jaworskiego, księżnej Kunegundy i księcia Bolka II (Schweinichen 1904, s. 73, 96, 99)
• 1316 – Konrad de Swyne, świadek na dokumencie księcia Henryka wrocławskiego (Schweinichen 1904, s. 73–74)
• 1316–1351 – w źródłach występuje Henryk de Swyn; w 1316 przy księciu Henryku jaworskim (RS 3594, Schweinichen 1904, s. 97), 1323 przy księciu ziębickim Bolku (RS nr 4264; Schweinichen 1904, s. 98; w tymże roku otrzymał papieski list odpustowy w związku z  wyprawą krzyżową na Rodos ( Schweinichen 1904, s. 76; Schweinichen 1907, Tabl. 2, Nr 7); 1329 ponownie na Śląsku, związał się z księciem ziębickim Mikołajem,  świadek na dokumentach Henryka jaworskiego (CDS XVIII, s. 20, reg. 3594; CDS XXIX, nr 5871) i Bolka II (CDS XVIII, nr 4264; CDS XXII, nr 5098, nr 5119, nr 5254, CDS XXX, nr  6852), właściciel rozległych dóbr; jego majątek obejmował: Świny, Gniewków, Wichrów, Czernica k. Jawora, Schönhausen (część Nowego Kościoła), Gozdno, Różana, Wolbromek, Waltersdorf (płd. cz. Bolkowa, Gorzanowice, Bronów, Sady, Małuszów, Zębowice, Mierczyce, Borów, Pogorzała, Myślinów, Roztoka, Skała, Jugowa oraz do 1351 r. poł. wójtostwa i 21 ław chlebowych w Bolkowie (Kwaśniewski 2016, s. 27–28); synowie – Günzel, Nickel, Henselin i Peter;
• 1. poł. XIV w. – majątek Henryka de Swyn obejmował Świny, Gniewków, Wichrów, Czernicę koło Jawora, Schönhausen – część Nowego Kościoła, Gozdno, Różaną, Wolbromek, Waltersdorf – południową część Bolkowa, Gorzanowice, Bronów, Sady, Małuszów, Zębowice, Mierczyce, Borów, Pogorzałę, Myślinów, Roztokę, Skałę, Jugową oraz do 1351 r. połowę wójtostwa i 21 ław chlebowych w Bolkowie. Pozostawił synów Günzela, Nickela, Henselina i Petera (Kwaśniewski 2016, s. 27–28)
• 1360–1368 – rycerze Günzel II i Nickel I, synowie Henryka, bracia von Swein, występowali często jako świadkowie przy księciu Bolku II świdnickim (Schweinichen 1904, s. 105–106)
• 2. poł. XIV w. – Peter, syn Henryka, wywędrował ze Świn do Prus i osiadł w ziemi dobrzyńskiej (Schweinichen 1907, tabl. 2, nr 12). Według genealogii zapoczątkował polską linię Świnków. Związki śląskich Schweinichenów ze Świnkami w Polsce, pieczętującymi się tym samym herbem, nie są jednak jasne, ponieważ gałąź polska osiadła w ziemi sieradzkiej już około połowy XIII w.
• 1370–1396 – Günzel II von Schweinichen, jedyny właściciel Świn, wyróżniający się rycerz na dworze księżnej Agnieszki w Świdnicy. Posiadał Wolbromek, a od 1374 r. także 14½ łanu w Paszowicach koło Jawora, nadanych mu przez księżną. W 1387 r. uposażył ołtarz w kościele w Świnach czynszami z Wolbromka i Bronowa (Landbuch II, 548; Schweinichen 1904, s. 111–112, 114, 117, 119). Dobra odziedziczyli jego synowie Günzel III, Hannus, Heinrich i Jone Heinze
• 1407/1409–1415/1422 – Hans von Schweinichen, samodzielny posiadacz dóbr w wymienionym okresie (Schweinichen 1904, s. 205–206, nr LXVIII)
• 1443–1503 – Günzel VI von Schweinichen,  właściciel Świn w wyżej wymienionych latach (Schweinichen 1907, tabela 20, nr 2) Güncel VI w 1448 i 1503 dokonał uposażenia ołtarza w Świnach  przekazując 30 marek rocznego czynszu; przypisuje się mu ufundowanie wraz z żoną ołtarza szafowego do kościoła w Świnach (Lutsch III 1891, s. 365); po śmierci został upamiętniony całopostaciowym nagrobkiem w kościele w Świnach. Według tradycji zwalczał zbrojnie rycerzy -rozbójników. Dane biograficzne za (Kwaśniewski 2016, s. 34–36).
• 1470 – bracia Günzel i Burgmann zostali odnotowani razem jako rezydenci Świn jeszcze za życia ich ojca Günzela VI (Schweinichen 1904, s. 155, 223–224)
• Burgmann von Schweinichen (1456–1566) – od 1534 r. był ławnikiem sądu szlacheckiego. Miał czterech synów i cztery córki (Schweinichen 1906, s. 19, 20, 22, 29, 30, 80)
• 1556 – Hans von Schweinichen (1510/20–1606), notowany „na Świnach” od tego roku. Był żonaty z Barbarą von Rothkirsch (†1586), a następnie z Katarzyną von Sommerfeld. Pozostawił czterech synów i córkę Małgorzatę (Schweinichen 1904, s. 40; Schweinichen 1906, s. 60, 61, 66, 69, 70, 71, 142; Schweinichen 1907, tabl. 21, nr 1; Kwaśniewski 2016, s. 43–48)
• 1606 – Hans Sigismund von Schweinichen (1591?–1664), właściciel kompleksu dóbr Świny, Gorzanowice i Wolbromek (Schweinichen 1906, s. 196)
• 1624 – Jakob Böhme dwukrotnie gościł na zamku Świny (Kwaśniewski 2025, s. 86, przyp. 30–32)
• do 1664 – Świny pozostawały w posiadaniu potomków Burgmanna – jego syna Hansa i wnuka Jana Zygmunta (Schweinichen 1907, tabl. 20, poz. 17; tabl. 21, poz. 5)
• do 1702 – zamek pozostawał w rękach rodu von Schweinichen (Stillfried 1833)

Przemiany własności dóbr ziemskich

Wzmianka o Świnach zawarta w kronice Kosmasa – oppidum Zvini in Polonia – odnosiła się już do 1108 r. Obecność grodu, określonego w bulli papieża Hadriana z 1155 r. jako Gradice Zpini, częściowo potwierdziły badania archeologiczne z lat 50. XX w. oraz z 2016 r. W 1. połowie XIII w. był to gród kasztelański, co wynika z dokumentów wymieniających książęcych urzędników: w 1230 r. Tadera castellano de Svina, w 1244 r. Jaxę, a w 1248 r. Piotra de Swin. Gród był rozległym, wieloczłonowym założeniem, którego pełne rozpoznanie wymaga dalszych badań archeologicznych. W wykopaliskach z lat 50. potwierdzono obecność nawarstwień wczesnośredniowiecznych (Kaźmierczyk 1959, s. 43), natomiast w 2016 r. natrafiono na skromny relikt wału na średnim zamku, w rejonie studni (Olszacki 2016, wykop 4).

Likwidacja kasztelanii w Świnach nastąpiła w 3. ćwierci XIII w. wskutek przeniesienia ośrodka władzy książęcej do Bolkowa. Było to również przyczyną prywatyzacji zamku Świny, do której doszło przed 1272 r. Został wówczas odnotowany rycerz księcia Bolesława Rogatki – Johann z predykatem „von Schwein”, pojawiający się następnie w źródłach w latach 1288–1289, 1292 i 1296. Stał się on protoplastą śląskiego rodu szlacheckiego używającego później nazwiska von Schweinichen. Kolejnym znacznym Schweinichenem rezydującym w Świnach był Henryk, aktywny w latach 1327–1355, syn – według opracowania – Guncelinusa de Swyne. Był uczestnikiem wyprawy krzyżowej na Rodos w 1323 r., świadkiem na dokumentach Henryka jaworskiego i Bolka II oraz właścicielem rozległych majątków ziemskich. Według Constantina von Schweinichen jego dobra obejmowały Świny, Gniewków, Wichrów, Czernicę koło Jawora, Schönhausen – część Nowego Kościoła, Gozdno, Różaną, Wolbromek, Waltersdorf – południową część Bolkowa, Gorzanowice, Bronów, Sady, Małuszów, Zębowice, Mierczyce, Borów, Pogorzałę, Myślinów, Roztokę, Skałę, Jugową oraz do 1351 r. połowę wójtostwa i 21 ław chlebowych w Bolkowie (Kwaśniewski 2016, s. 27–28). Pozostawił czterech synów: Günzela, Nickela, Henselina i Petera. Ten ostatni wywędrował do Prus i osiadł w ziemi dobrzyńskiej.

Przekazy pisane nie ułatwiają rozstrzygnięć w kwestii datowania dwóch następnych faz budowlanych. Inicjatorami fazy 2 mogli być zarówno Günzel II von Schweinichen (1370–1396), wyróżniający się rycerz na dworze księżnej Agnieszki w Świdnicy, jak i Hans von Schweinichen, samodzielny posiadacz dóbr w latach 1407/1409–1415/1422, który odznaczył się determinacją w przejmowaniu udziałów spadkowych od swych braci i skupił całą ojcowiznę w swoich rękach. Podobnie fazę 3 można przypisać Günzelowi VI von Schweinichen, właścicielowi Świn w latach 1443–1503, lub jego synom – Günzelowi VII i Burgmannowi. Günzel VI, właściciel wsi Bolków Zdrój, Niedaszów, Świny, Siekierzyce, Wolbromek, Zębowice i Waltersdorf, ożenił się przed 1448 r. z Elżbietą von Schindel und Jäschkendorf, z którą miał pięciu synów i trzy córki. W latach 1448 i 1503 dokonywał uposażeń ołtarza w miejscowym kościele i ufundował tu wraz z małżonką okazały tryptyk. Jego synowie Günzel VII i Burgmann jeszcze za życia ojca, w 1470 r., wystąpili w źródłach jako rezydenci Świn i współwłaściciele lenna zamkowego; na zamku żyły wówczas trzy rodziny. W 1494 r. odnotowano ich jako posiadaczy praw patronackich do kościoła w Świnach. Po 1518 r. Burgmann von Schweinichen (1456–1566) został samodzielnym właścicielem zamku i tutejszych dóbr ziemskich. Od 1534 r. był ławnikiem sądu szlacheckiego; miał czterech synów i cztery córki. Jego płyta nagrobna oraz płyta małżonki Margarethy von Borschnitz znajdują się w kościele w Świnach (Kwaśniewski 2016, s. 39).

Kolejnym właścicielem zamku o istotnym potencjale inwestycyjnym był Hans von Schweinichen (1510/20–1606), notowany „na Świnach” od 1556 r. Do podziału dóbr około 1564 r. występował w sprawach majątkowych razem z bratem Joachimem. Następnie przejął Świny wraz z kluczem dóbr złożonym z Wolbromka, Gorzanowic, Mierczyc, Chełmca, Raczyc i młyna w Skale. Ożeniony z Barbarą von Rothkirsch (†1586), a następnie z Katarzyną von Sommerfeld, spoczął w kaplicy grobowej w kościele w Świnach, gdzie zachowała się jego całopostaciowa płyta nagrobna, obok płyty Barbary. Pozostawił czterech synów i córkę Małgorzatę.

W 1606 r. spadkobiercą zamku został Hans Sigismund von Schweinichen (1591?–1664). Po uzyskaniu pełnoletniości objął kompleks dóbr Świny, Gorzanowice i Wolbromek. W latach 1608–1614 odbył podróż edukacyjną po Europie, obejmującą Niderlandy, Francję, Anglię i Włochy; w 1613 r. podjął studia w Sienie. Podróżował w grupie szlacheckiej młodzieży, m.in. z Henrykiem von Saebisch, młodszym bratem architekta Valentina. Na jego dalsze losy wpłynęło zabójstwo w pojedynku w 1616 r. jego przyjaciela Georga Wilhelma von Romnitz oraz oddziaływanie protestanckiego mistyka i filozofa-amatora Jakoba Böhme z Görlitz. Hans Sigismund doprowadził do wydania drukiem dwóch jego dzieł teozoficznych.

Po śmierci Böhmego w 1624 r. Schweinichen stał się samotnikiem i cierpiał na hipersomnię (Kwaśniewski 2025, s. 86, tam literatura). W 1627 r. zapisał swemu bratu Adamowi wszystkie posiadłości, lecz ponownie stał się ich posiadaczem po śmierci brata w 1643 r. Przed 1661 r. zapisał dobra Świny bratankom Hansowi i Ernstowi, przekazując im pełnię praw do majątków. Jego epitafium znajduje się w kościele w Świnach.

Historia budowlana obiektu

Faza 1 (koniec XIII w.–2. ćwierć XIV w.) – zamek z wieżą mieszkalno-obronną

Najstarszą fazę zamku tworzyła wieża mieszkalno-obronna – donżon – wzniesiona w najwyżej położonej części wzgórza. Jej wysokość wynosiła ok. 23 m, a zewnętrzny obrys ok. 18 × 12 m, przy grubości ścian 2,35–2,60 m. Mury zbudowano z lokalnego kamienia łamanego – czerwonych riolitów i riodacytów, z domieszką zlepieńca i zieleńca – na twardej, jasnoszarej zaprawie wapiennej z grudkami niedolasowanego wapna.

W wieży mieści się obecnie pięć kondygnacji, lecz pierwotnie były cztery. Posadowiono je na bardzo wysoko wyniesionych murach fundamentowych, obecnie mieszczących piwnice, około 4–5 m ponad dzisiejszym poziomem terenu. Na elewacji południowo-zachodniej widoczne są pozostałości licznych pierwotnych obramień okiennych, a także drzwiowych, prowadzących prawdopodobnie z ganku na górne piętra wieży. Większość była kamienna, ciosowa i ostrołuczna, jednak dwa zamurowane okna pierwszego piętra widoczne są w elewacji jako półkoliste, wymurowane z kamienia łamanego.

Główne wejście do wieży prowadziło od zachodu na poziom obecnej drugiej kondygnacji i było dostępne z podestu opartego na kamiennych konsolach. Jedna z konsol, zachowana in situ, wyznacza pierwotny poziom tego podestu na ok. 6–7 m ponad dzisiejszym terenem. Druga wypadła z gniazda i została odnaleziona pod murem wieży. Kamienny portal wejściowy był ostrołuczny i miał szeroką fazę od strony zewnętrznej. Osadzono go w grubości ściany północno-zachodniej i poprzedzono arkadowym przedsionkiem zamykanym żelazną broną. Prócz samego portalu i kanałów po belkach ryglujących drzwi w murach wieży przetrwały kamienne prowadnice brony, zachowane do poziomu podłogi obecnej trzeciej kondygnacji. Szczelina brony została zablokowana belką wykonaną z drewna ściętego około 1618/1619 r. (Konieczny 2020), co datuje generalną przebudowę prowadzoną w tym czasie. Obronność poziomu wejściowego zapewniała również szczelina strzelnicza dla łuku o prześwicie szerokości 13 cm i wysokości 132 cm, odkryta w ścianie południowo-wschodniej, vis-à-vis głównego wejścia, tuż obok wejścia obecnego. W grubości ściany prześwit rozszerzał się obustronnie, a lekko zaoblone glify tworzyły wnękę dla łucznika o wysokości ok. 2,5 m, nakrytą płaskimi kamiennymi płytami. W XVI w. przebudowano ją na prostokątną, a w XVII w. zamurowano. Ówczesny zamek nadal był otoczony wałem.

Czas budowy wieży nie został jednoznacznie ustalony. W badaniach archeologicznych z 1959 r. stwierdzono, że uległa ona częściowemu zniszczeniu wskutek pożaru i działań zbrojnych pod koniec XIII w. Wniosek wynikał z analizy zasypiska dolnej części budowli, gdzie odkryto przepaloną glinę, węgle drzewne, popiół i przepalone kamienie. Materiał kulturowy stanowiły ułamki naczyń glinianych, kości zwierzęce oraz groty bełtów kuszy (Kaźmierczyk 1959, s. 42). Wspomniano również o odnalezieniu obok wieży pozostałości dwóch pieców datowanych na początek XIV w., zniszczonych w latach 1315–1320, a także przepalonej srebrnej monety z 1309 r. (Kaźmierczyk 1959, s. 42–43). Teza o wcześniejszej metryce stoi w opozycji do datowania budowy donżonu na lata 1329–1351, wiązanego z osobą Henryka de Swyn – prominentnego rycerza z otoczenia książąt fürstenberskich, który w 1329 r. wrócił z wyprawy krzyżowej na Rodos (Chorowska 2003, s. 125–126). W obu przypadkach terminus ante quem budowy wieży stanowią lata 30. XIV w., kiedy wśród dóbr Henryka wymieniono hus/haus.

Faza 2 (pocz. XV w.) – kamienny mur obronny wokół wieży

Kamienny mur obronny otaczający wieżę został ukazany przez Valentina von Säbischa na planie pomiarowym zamku sporządzonym około 1615 r. Mur poprowadzono po północnym i wschodnim obrzeżu skalnego plateau oraz w rejonie wjazdu na zamek od południowego zachodu, gdzie rysunek odzwierciedla realia związane z XVI-wiecznym budynkiem bramnym. Säbisch nie pokazał przebiegu muru obronnego po stronie północno-zachodniej, w miejscu, gdzie donżon wyszedł poza kulminację skalną. Jak dotąd nie odnaleziono tam również jego fundamentu. Tomasz Olszacki odkrył go natomiast na odcinku północno-wschodnim, na długości ok. 10 m, oraz na zaoblonym narożniku południowym. Fundament miał 1,2 m szerokości, a w górnej części zaledwie ok. 0,8–0,9 m (Olszacki 2016). Mur dostawiono do podkutej skały, a wzdłuż niego biegła droga wybrukowana kamieniami. Odcinek drogi odsłonięto w wykopie na głębokości około 2 m poniżej obecnego poziomu terenu. Dojście do zamku prowadziło szerokim łukiem, obchodząc donżon od strony północno-wschodniej.

Faza 3 (XV w.) – średni zamek

Średni zamek założono na planie wydłużonego pięcioboku i obwiedziono murem obronnym wyprowadzonym z północnych narożników donżonu. Grubość muru przy podstawie wynosiła około 1,50–1,60 m. Wjazd na średni zamek prowadził od południa przez bramę poprzedzoną wysoką, arkadową wnęką na bronę, która poruszała się w kamiennych, piaskowcowych prowadnicach.

Faza 4 (2. poł. XV w.) – dom na zamku średnim i rozwój zamku dolnego

Dom wzniesiono po zachodniej stronie średniego zamku. Część wschodnia pozostała niezabudowana i utworzyła trapezoidalny dziedziniec z cysterną na wodę. Tomasz Olszacki odkrył ją w zaułku pomiędzy murem obronnym a domem. Dom miał dwa pasma i dwie kondygnacje oddzielone stropami, poza niewielkim pomieszczeniem w narożniku południowo-zachodnim, nakrytym kolebką. Z pierwotnych otworów okiennych zachowały się trzy – w postaci prześwitów w ciosowych, fazowanych obramieniach i z sediliami od strony wnętrza. Okna przebito przez mur obronny. Pasmo południowe było podpiwniczone; w toku badań archeologicznych ujawniono schody prowadzące do sklepionej komory piwnicznej domu.

Powierzchnia dziedzińca średniego zamku była niewielka, dlatego główna część zaplecza gospodarczego musiała znajdować się gdzie indziej, zapewne na dolnym zamku, również o metryce XV-wiecznej. Podczas badań architektonicznych XVII-wiecznego pałacu na dolnym zamku stwierdzono, że wschodnia ściana przejazdu bramnego powstała w miejscu średniowiecznego muru i zawiera znaczne pozostałości starszej substancji budowlanej, zapewne muru obwodowego dolnego zamku.

Dolny zamek obejmował z trzech stron – od północy, wschodu i południa – wypiętrzenie skalne będące podstawą wyżej położonych części warowni. Jego położenie i zasięg najlepiej ukazał Valentin von Säbisch na planie pomiarowym Świn z około 1615 r., gdzie zasięg dolnego zamku oznaczono numerem 8.

Faza 5 (2. poł. XVI w.) – modernizacja donżonu, zamku średniego i dolnego

Dom na zamku średnim został podwyższony o drugie piętro i nakryty dwoma równoległymi dachami dwuspadowymi. Nowe otwory uzyskały obramienia z profilem fasciowym, a elewacje pokryto sgraffitem z motywem bonii diamentowych. Przebudowa wjazdu na średni zamek polegała na likwidacji brony i wstawieniu w jej zamurowanie wykusza o formie machikułu. Odbyło się to w dwóch etapach. Najpierw otwór bramny obniżono do połowy poprzedniej wysokości, przesklepiono lekko zaostrzonym łękiem i zamknięto drewnianymi wrotami. Niezachowane skrzydła wrót o konstrukcji biegunowej osadzono w prostym drewnianym balu z otworami na bieguny. Światło prześwitu ponad nadprożem wypełniono ścianką z dwoma otworami okiennymi. Miały one obszerne wnęki i piaskowcowe obramienia, zapewne fasciowe. W drugim etapie przebudowy bramy prawy otwór został zamurowany konsolą machikułu. Zamurowanie prześwitu bramnego i machikuł pokryto sgraffitem z boniami diamentowymi.

Zamurowanie arkady brony wskazuje, że musiał wówczas istnieć inny obwód obronny z bramą, która przejęła militarne i semantyczne funkcje bramy zamku średniego. Był nim mur obronny dolnego zamku, rozpoznany dotychczas na niewielkim odcinku ściany sieni przejazdowej przez XVII-wieczny pałac, a precyzyjnie narysowany wraz z „górnym” zespołem bramnym, oznaczonym nr 7, na planie pomiarowym Säbischa z lat 1615–1620. Zespół ten składał się z budynku bramy wjazdowej, szyi bramnej i pomieszczenia na planie trójkąta. To ostatnie odkryto w wykopie archeologicznym wraz z odcinkiem muru obronnego i fragmentem „kamiennej drogi” biegnącej przez dolny zamek i łączącej górny zespół bramny z wjazdem na dolny zamek, oznaczonym nr 11. Wjazd prowadził od północnego wschodu przez zwodzony most nad wykutą w skale fosą. Jego relikty odkryto w 2023 r. podczas prac budowlanych (Błoniewski 2023).

Według planu Säbischa na dolnym zamku znajdowały się trzy budynki gospodarcze: budynek północny, oparty o skarpę skalną i usytuowany przy dolnej bramie na zamek; budynek południowy na planie trapezu; oraz wydłużony budynek wschodni o funkcji browaru, dobudowany do XV-wiecznego odcinka muru obronnego. Pozostałości browaru odkryto na poziomie piwnic i przyziemia w południowym skrzydle pałacu. Budynek miał metrykę XVI-wieczną (Chorowska, Błoniewski 2016). Modernizacja donżonu dotyczyła jego dolnej kondygnacji, gdzie powstały trzy komory piwniczne nakryte kolebami z lunetami, oświetlone oknami szczelinowymi. Obecnie w jednym z pomieszczeń znajduje się sklepienie odcinkowe na belkach stalowych. Spiżarniana funkcja tych pomieszczeń staje się jasna w kontekście kuchni dobudowanej najpóźniej w tym czasie do północno-wschodniej ściany wieży i połączonej z jej wnętrzem wielką arkadą przebitą przez mur fundamentowy donżonu.

Kuchnia została ukazana na rysunku pomiarowym Säbischa jako pomieszczenie na planie kwadratu z centralnym paleniskiem, oznaczone nr 9. W rzeczywistości znajdowała się około 1,8 m poniżej poziomu spiżarni w wieży. Różnicę poziomów wyrównano prostym biegiem schodów wykutych w skale. Zespół kuchni i spiżarni dopełniono wielką salą stołową – tafelstube – urządzoną na drugiej kondygnacji donżonu. W jej ścianie południowo-wschodniej znajdował się wykusz zawieszony na kamiennych konsolach, obecnie utrąconych (Chorowska, Błoniewski 2016).

Faza 6 (1615–1620) – rezydencja pałacowa typu palazzo in fortezza

Główna nowożytna przebudowa przekształciła założenie w monumentalną rezydencję pałacową typu palazzo in fortezza. Składały się na nią pałac i donżon na górnym zamku, połączone krótkim skrzydłem kuchenno-komunikacyjnym. Przebudową kierował wrocławski architekt i fortyfikator Valentin von Säbisch, który około 1615 r. sporządził dla Świn dwie wersje projektu przebudowy. Ostatecznie zamek uzyskał postać całkowicie odmienną od przedstawionych projektów, którą należy uznać za wspólne dzieło architekta i właściciela – Hansa Sigismunda von Schweinichen. Wbrew propozycjom projektowym Säbischa założenie zdominował nie donżon, lecz pałac. Jego trzykondygnacyjna, długa na 45 m fasada, ujęta cylindrycznymi basztami alkierzowymi, zamknęła widok z głównej drogi – alei lipowej – prowadzącej do zamku od strony folwarku i kościoła. Nowatorska koncepcja pałacu najdobitniej ujawniła się w rozplanowaniu dwóch pięter, gdzie schody tunelowe umieszczone na osi traktu frontowego rozdzieliły symetrycznie ukształtowane, wieloczłonowe apartamenty. Cały trakt tylny zajęła galeria długości około 40 m, stanowiąca pierwsze tego typu pomieszczenie na Śląsku.

Apartamenty na pierwszym piętrze składały się z czterech pomieszczeń połączonych amfiladowo: antykamery, izby lub kamery, sypialni i alkierza pełniącego funkcję gabinetu albo garderoby-retirady. Apartamenty na drugim piętrze zostały zredukowane o jedno pomieszczenie. System dwóch identycznych apartamentów przewidzianych dla pana i pani domu był zalecany przez włoskich teoretyków architektury, szczególnie Sebastiana Serlia. W przypadku osoby niemającej rodziny, np. duchownego lub biskupa, drugi apartament mógł służyć znamienitemu gościowi, np. królowi. W Świnach jeden z apartamentów pierwszego piętra wyróżniono dużym zdwojonym oknem w głównej izbie. W pałacu urządzono łącznie sześć apartamentów: dwa duże od frontu i jeden mały w skrzydle bocznym na każdym z dwóch pięter. Dodatkowo w donżonie zrealizowano kolejne trzy, po jednym na każdym piętrze wieży.

Rozbudowana skala rezydencji należącej do bezżennego i bezdzietnego szlachcica-samotnika rodzi pytanie o jej przeznaczenie. W materiale źródłowym postawiono hipotezę, czy wystarczającym uzasadnieniem była funkcja memorii rodowej, czy też rezydencja miała być miejscem pobytu i pracy Jakoba Böhme oraz dysput teologicznych prowadzonych w kręgu jego zwolenników. Należeli do niego m.in. śląscy szlachcice Abraham von Sommerfeld auf Warthau, David von Schweinitz auf Seifersdorf, Abraham von Franckenberg oraz Johann Theodor von Tschesch (Kwaśniewski 2016). W 1624 r. Böhme dwukrotnie gościł na zamku Świny, gdzie rozpoczął pisanie swojego ostatniego dzieła Betrachtungen göttlicher Offenbarung – 177 theosophische Fragen. Rozchorował się, opuścił Świny, a po dziesięciu dniach zmarł (Kwaśniewski 2025, s. 86, przyp. 30–32).

Apartamenty w donżonie składały się z izby z piecem i sypialni z własnym wykuszem ustępowym. Urządzono je nad salą stołową. We wnętrzach panował jednorodny wystrój: bielone ściany oddzielano od stropów sztukatorskimi fryzami z motywami rolwerkowych kartuszy, główek aniołków, herbów i sznurów. Belkowe stropy wsuwkowe również zdobiono sztukaterią, dzieląc pola wsuwek na kasetony wypełnione motywami heraldycznymi i rozetami. Dekoracje wykonywano z zaprawy wapiennej na glinie (Różycka-Rozpędowska 1971, s. 80). Tego typu sztukaterie były jeszcze zachowane w latach 60. XX w. w pałacu w Starej Kraśnicy należącym do siostry Hansa Sigismunda – Małgorzaty. W przekazanym materiale jako analogię dotyczącą techniki wykonania sztukaterii z zaprawy wapiennej na glinie wskazano również opracowanie Gerharda Gesella Putz, Berlin, z lat 30. XX w. Zgodnie z upodobaniami epoki otwory okienne umieszczono w obszernych wnękach bez sediliów, zasklepionych krzyżowo. Krawędzie wysklepek podkreślały listwy, a pola sztukatorskie – taśmy i aplikacje. Jadalnię oświetlały cztery duże okna i portfenetr, przez który można było wyjść na taras.

Zamek pozostawał według opisu historii budowlanej w rękach Schweinichenów do 1695 r. Po 1735 r. zaczął popadać w ruinę, która od 1925 r. posiada status „trwałej”.

Chronologia: X–XII w. – gród; XIII w. – gród kasztelański; koniec XIII–2. ćwierć XIV w. – zamek z donżonem; pocz.–2. poł. XV w. – rozwój zamku średniego i dolnego; 2. poł. XVI w. – modernizacja założenia; 1615–1620 – przebudowa na rezydencję pałacową typu palazzo in fortezza.

Konkretne wzmianki (wybór): Kosmas 1923, s. 191; Schulte 1894, s. 421–432; CDS VII, cz. 1, s. 182, 300; SUb I, nr 314; SUb II, nr 271, 342; SUb IV, nr 181; CDS VII, cz. 2, nr 1197; CDS VII, cz. 3, nr 2093; RS 3594, 4264; CDS XVIII, s. 20, nr 4264; CDS XXII, nr 5098, 5119, 5254; CDS XXIX, nr 5871; CDS XXX, nr 6852; Schweinichen 1904, s. 40, 72–76, 96–99, 105–106, 111–119, 155, 205–206, 223–224; Schweinichen 1906, s. 19–30, 60–80, 142, 196; Schweinichen 1907, tabl. 2, nr 4, 7, 12; tabl. 20, nr 2, poz. 17; tabl. 21, nr 1, poz. 5; Landbuch II, nr 548; Lutsch III 1891, s. 365; Kaźmierczyk 1959, s. 41–44; Rozpędowski 1960, s. 89–120; Różycka-Rozpędowska 1971, s. 80; Różycka-Rozpędowska 1974, s. 247–292; Chorowska 2003, s. 125–126; Kwaśniewski 2016, s. 27–28, 34–39, 43–48; Kwaśniewski 2025, s. 75–97, zwł. s. 86, przyp. 30–32; DB Burg Schweinhaus 1887, s. 62–63; Schaecke 1912, s. 6–17.

@phdthesis{Bloniewski2018,

title = {Zamki rycerskie w ksi\k{e}stwie \'{s}widnickim},

author = {Piotr B\loniewski},

year  = {2018},

date = {2018-01-01},

urldate = {2018-01-01},

address = {Wroc\law},

school = {Wydzia\l Architektury Politechniki Wroc\lawskiej},

note = {praca doktorska napisana na Wydziale Architektury Politechniki Wroc\lawskiej pod kierunkiem Ma\lgorzaty Chorowskiej, wydruk komputerowy w Centrum Wiedzy i Dokumentacji Naukowo-Technicznej PWr},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@techreport{bloniewski2023,

title = {Badania uzupe\lniaj\k{a}ce. Zamek w \'{S}winach (pow. jaworski). Etap 1},

author = {P. B\loniewski},

year  = {2023},

date = {2023-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum DWKZ, Delegatura w Legnicy},

note = {archiwum DWKZ, Delegatura w Legnicy},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@article{burgschweinhaus1887,

title = {Aus der schlesischen Renaissance des 17 Jahrhunderts, II. Burg Schweinhaus},

year  = {1887},

date = {1887-01-01},

journal = {Deutsche Bauzeitung},

volume = {21},

pages = {62-63},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{chorowska_2003,

title = {Rezydencje \'{s}redniowieczne na \'{S}l\k{a}sku. Zamki, pa\lace, wie\.{z}e mieszkalne},

author = {Ma\lgorzata Chorowska},

year  = {2003},

date = {2003-01-01},

urldate = {2003-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{chorowskabloniewski2016,

title = {Badania architektoniczne mur\'{o}w zamku \'{S}winy. Studium historyczno-architektoniczne zamku \'{S}winy (pow. jaworski)},

author = {M. Chorowska and P. B\loniewski},

year  = {2016},

date = {2016-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum DWKZ, Delegatura w Legnicy},

note = {archiwum DWKZ, Delegatura w Legnicy},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{kazmierczyk1959,

title = {Wyniki wst\k{e}pnych bada\'{n} wykopaliskowych na zamku w Bolkowie i \'{S}winach},

author = {J\'{o}zef Ka\'{z}mierczyk},

year  = {1959},

date = {1959-01-01},

journal = {\'{S}l\k{a}skie Sprawozdania Archeologiczne},

volume = {2},

pages = {41-44},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{kosmas1923,

title = {Die Chronik der B\"{o}hmen des Cosmas von Prag},

editor = {B. Bretholz},

year  = {1923},

date = {1923-01-01},

address = {Berlin},

note = {przy wsp\'{o}\lpracy W. Weinberger; Monumenta Germaniae Historica, Scriptores Rerum Germanicarum Nova Series II},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{kwasniewski2016,

title = {Zamek \'{S}winy (pow. jaworski). Kwerenda oraz krytyczna analiza \'{z}r\'{o}de\l i opracowa\'{n} nt. historii i architektury rezydencji. Konkluzje badawcze nt. przekszta\lce\'{n} zamku i area\lu zamkowego},

author = {Artur Kwa\'{s}niewski},

year  = {2016},

date = {2016-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum DWKZ, Delegatura w Legnicy},

note = {archiwum DWKZ, Delegatura w Legnicy},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@inbook{kwasniewski2025,

title = {Zamek jako memmoria. Manifestowanie przesz\lo\'{s}ci \'{s}rodkami architektonicznymi w \'{s}rodkowoeuropejskich rezydencjach doby z\lotego wieku},

author = {Kwa\'{s}niewski},

editor = {A. Boche\'{n}ska and P. Mrozowski},

year  = {2025},

date = {2025-01-01},

booktitle = {Zamki z\lotego wieku. Pomi\k{e}dzy tradycj\k{a} a innowacyjno\'{s}ci\k{a} w Polsce XVI stulecia},

volume = {4},

pages = {75-97},

address = {Warszawa},

series = {Colloquia Castrensia},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@book{Lutsch1891,

title = {Verzeichnis der Kunstdenkm\"{a}ler der Provinz Schlesien. Bd. III: Die Kunstdenkm\"{a}ler des Regierungsbezirk Liegnitz},

author = {H. Lutsch},

year  = {1891},

date = {1891-01-01},

urldate = {1891-01-01},

address = {Breslau},

note = {Bor\'{o}w Polski, s. 70-71;},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{lutsch1903,

title = {Bildwerk schlesischer Kunstdenkm\"{a}ler. Textband},

author = {H. Lutsch},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Muller1837,

title = {Vaterl\"{a}ndische Bilder, in einer Geschichte und Beschreibung der alten Burgfesten und Ritterschl\"{o}sser Schlesiens},

author = {K. A. M\"{u}ller},

year  = {1837},

date = {1837-01-01},

urldate = {1837-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{olszacki2016,

title = {Sprawozdanie z bada\'{n} archeologicznych przeprowadzonych na zamku w \'{S}winach, gm. Bolk\'{o}w w maju-czerwcu 2016 roku},

author = {Tomasz Olszacki},

year  = {2016},

date = {2016-01-01},

institution = {Archiwum DWKZ, Delegatura w Legnicy},

note = {archiwum DWKZ, Delegatura w Legnicy},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@inbook{rozpedowski1960,

title = {Zamek w \'{S}winach},

author = {Jerzy Rozp\k{e}dowski},

year  = {1960},

date = {1960-01-01},

booktitle = {Bolk\'{o}w. Zamek w \'{S}winach},

pages = {89-120},

address = {Wroc\law},

note = {Seria: \'{S}l\k{a}sk w zabytkach sztuki},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@techreport{rozpedowski1961,

title = {Ruiny zamku w \'{S}winach. Studium historyczno-architektoniczne},

author = {Jerzy Rozp\k{e}dowski},

year  = {1961},

date = {1961-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa we Wroc\lawiu},

note = {PP PKZ we Wroc\lawiu; archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa we Wroc\lawiu, sygn. PDNW 609},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@phdthesis{rozyckarozpedowska1971,

title = {Pa\lace w \'{S}winach i Starej Kra\'{s}nicy na tle p\'{o}\'{z}norenesansowej architektury \'{S}l\k{a}ska},

author = {E. R\'{o}\.{z}ycka-Rozp\k{e}dowska},

year  = {1971},

date = {1971-01-01},

address = {Wroc\law},

school = {Instytut Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wroc\lawskiej},

note = {dysertacja doktorska; archiwum CWINT PWr},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@inbook{rozyckarozpedowska1974,

title = {P\'{o}\'{z}norenesansowe dwory \'{s}l\k{a}skie. Z bada\'{n} nad architektur\k{a} \'{s}wieck\k{a} \'{S}l\k{a}ska XVI-XVII w.},

author = {E. R\'{o}\.{z}ycka-Rozp\k{e}dowska},

editor = {T. Hrankowska},

year  = {1974},

date = {1974-01-01},

urldate = {1974-01-01},

booktitle = {Sztuka oko\lo roku 1600},

pages = {247-292},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@article{schulte1894,

title = {Die Kastellanei Suini},

author = {W. Schulte},

year  = {1894},

date = {1894-01-01},

journal = {Zeitschrift des Vereins f\"{u}r Geschichte und Alterthum Schlesiens},

volume = {28},

pages = {421-432},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{schweinichen1907,

title = {Stammtafeln und Ahnentafeln derer von Schweinichen},

author = {C. Schweinichen},

year  = {1907},

date = {1907-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssCDS07a,

title = {CDS VII/1 = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. VII, Th. 1: Bis zum Jahre 1250 (RS nr 1-729)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen},

url = {https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144561},

year  = {1868},

date = {1868-01-01},

urldate = {1868-01-01},

booktitle = {Regesten zur schlesischen Geschichte},

volume = {VII},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS07b,

title = {CDS VII/2 = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. VII, Th. 2: 1251-1290 (RS nr 746-1647)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen},

url = {https://www.wbc.poznan.pl/publication/11888},

year  = {1875},

date = {1875-01-01},

urldate = {1875-01-01},

booktitle = {Regesten zur schlesischen Geschichte},

volume = {VII},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS07c,

title = {CDS VII/3 = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. VII, Th. 3: 1281-1300 (RS nr 1648-2615)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen},

url = {https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144562},

year  = {1886},

date = {1886-01-01},

urldate = {1886-01-01},

booktitle = {Regesten zur schlesischen Geschichte},

volume = {VII},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RSIV'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RS V'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29,

title = {CDS XXIX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. XXIX: 1334-1337 (RS nr 5279-6020)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bell\'{e}e},

year  = {1923},

date = {1923-01-01},

urldate = {1923-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29b,

title = {CDS XXX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342, Bd. XXX (RS nr 6021-6988)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bellee},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

publisher = {Breslau},

series = {Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. XXX},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssrschwein,

title = {RSchweis/Schweinichen I = Zur Geschichte des Geschlechts derer v. Schweinichen, Bd. 1},

editor = {Constantin v. Schweinichen},

year  = {1904},

date = {1904-01-01},

urldate = {1904-01-01},

booktitle = {Zur Geschichte des Geschlechts derer von Schweinichen, Bd. 1},

publisher = {Wilh. Gottl. Korn},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssrschweinII,

title = {RSchweis/Schweinichen II = Zur Geschichte des Geschlechts derer v. Schweinichen, Bd. 2: Regesten und Urkunden (1501\textendash1815) nebst Nachtr\"{a}gen und Gesamt-Register zu Bd I und Bd II (1108\textendash1815), Bd. 2},

editor = {Constantin Schweinichen},

year  = {1906},

date = {1906-01-01},

urldate = {1906-01-01},

publisher = {Wilh. Gottl. Korn},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub01,

title = {SUb I = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. I: 971-1230},

editor = {H. Appelt and W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109853},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

urldate = {1963-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub05,

title = {SUb V = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. V: 1282-1290},

author = {V SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06b,

title = {SUb IV = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. IV: 1267-1281},

author = {IV SUB},

editor = {W. Irgang},

year  = {1988},

date = {1988-01-01},

urldate = {1988-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{\ssweber_1905,

title = {Schlesische Schl\"{o}sser, Bd.1},

author = {R. Weber},

year  = {1905},

date = {1905-01-01},

urldate = {1905-01-01},

address = {Dresden-Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssweber_1910,

title = {Schlesische Schl\"{o}sser, Bd .2},

author = {R. Weber},

editor = {R. Weber},

year  = {1910},

date = {1910-01-01},

urldate = {1910-01-01},

address = {Dresden, Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{weber_1909,

title = {Schlesische Schl\"{o}sser, Bd. 3},

editor = {R. Weber},

year  = {1909},

date = {1909-01-01},

urldate = {1909-01-01},

publisher = {Verl. des Deutschen Schl\"{o}sser Albums},

address = {Dresden},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{werner_1785,

title = {Topographia oder Prodromus Silesiae Volumen III. das ist Representatio und Beschreibung derer St\"{a}dte, Flecken, Cl\"{o}ster, Schl\"{o}sser, Rittersitz, Kirchen, Bethh\"{a}user, G\"{a}rten, Lust und Zier G\"{a}rten, Dorfschaften etc. derer F\"{u}rstenth\"{u}mer: M\"{u}nsterberg mit Frankenstein, Oels, Schweidnitz, Jauer, Trachenberg, Mit den Baronats der Standesherrschaften Wartenberg und Militsch, Wie auch den Kleinen Staaten Freyhan und Sulau (…) Durch (…)},

author = {F. B. Werner},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

note = {r\k{e}kopis w zbiorach Staatsbibliothek Berlin, oddzia\l Geheimes Staatsarchiv Preu\ssischer Kulturbesitz, HA Schlesien Rep. 135 Handschriften Nr 526/2},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

Ilustracje

Lokalizacja