Pietrzyków (gm. Dobromierz), dwór

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Dobromierz, pow. świdnicki, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo jaworskie (1277–1286), księstwo lwóweckie (1286–1290), księstwo fürstenberskie (1290–1321), 1321–1741 księstwo świdnickie, dystrykt strzegomski.
• Nazwy historyczne: Pietrzyków (niem. Hohenpetersdorf, Kr. Bolkenhain / Kreis Jauer); zapisy: 1369 – vorwerg zu Petersdorf, vorwerk Petrsdorf; 1393 – capella villa Petersdorf; 1396 – vorwerk czu Petirsdorf (…) mit hofe; 1397 – capelle yn Petirsdorf / capelle czu Petirsdorf, vorwerg yn dem dorfe czu Petirsdorf; 1401 – furwerke czu Petirsdorf; 1407 – capelle uf dem hofe zu Petersdorf.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Pietrzyków to mała wieś, wzmiankowana od 1369 roku, która na ogół wchodziła w obręb większych majątków ziemskich. Rycerski dwór obronny znajduje się w jej górnej części (Hohenpetersdorf), przy folwarku. Prócz niego na wzgórzach położonych na wschód od wsi przetrwały pozostałości dwóch innych założeń obronnych (obiekty 1 i 2) dość mocno oddalone od centrum. Ich związek z Pietrzykowem nie jest jasny, zwłaszcza założenia, które znajdowało się po drugiej stronie zalewu utworzonego po 1945 roku, na gruntach przysiółka Łąkoszów (pobliska wieś zalana przez wody zalewu w Dobromierzu).

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1369 – Jan Czirn zostawił w zastaw, jak wcześniej obiecał, swojemu szwagrowi Konradowi Liebenthal folwark w Pietrzykowie (Landbuch I, nr 371).
• 1369 – Mikołaj Stolcz sprzedał Janowi Czirnowi folwark w Pietrzykowie w dystrykcie dobromierskim (Landbuch I, nr 376).
• 1369 – Henryk Tschertitz przekazał Janowi Czirnowi wszystko, co ma we wsi Pietrzyków w dystrykcie dobromierskim (Landbuch I, nr 377).
• 1371 – Jan Czirn przekazał w oprawie swojej żonie Małgorzacie wszystkie czynsze w Pietrzykowie w dystrykcie bolkowskim (Landbuch I, nr 637).
• 1375 – Jan Czirn przekazał Konradowi Czirn 20 grzywien rocznego czynszu z Pietrzykowa i Łąkoszowa (ob. część Dobromierza) (Landbuch I, nr 948).
• 1385 – Gunter Rohnau, jako opiekun nieletniego Mikołaja, syna swojego brata Mikołaja Rohnau, wydzielił z ojcowizny Annie, swojej siostrze i żonie Koppe Zedlitza, 6 grzywien rocznego czynszu ze wsi Pietrzyków w dystrykcie bolkowskim (Landbuch II, nr 86).
• 1385 – Gunter Rohnau, w imieniu swoim i nieletniego Mikołaja, syna brata Mikołaja, sprzedał Gunczelowi Keulen, a po jego śmierci jego braciom Henrykowi i Janowi, 10 grzywien rocznego czynszu ze wsi Pietrzyków w dystrykcie bolkowskim (Landbuch II, nr 152).
• 1385 – Mikołaj Gelhorn siedzący w Pietrzykowie (Landbuch II, nr 141).
• 1387 – Henczel Koppe Zedlitz sprzedał Piotrowi Rosicz 6 grzywien rocznego czynszu ze wsi Pietrzyków w dystrykcie bolkowskim (Landbuch II, nr 433).
• 1387 – Anna, żona Koppe Zedlitza, sprzedała Piotrowi Rosicz 6 grzywien rocznego czynszu ze wsi Pietrzyków w dystrykcie bolkowskim (Landbuch II, nr 463).
• 1393 – Konrad Czirn prosi o zatwierdzenie przekazania 14 grzywien rocznego czynszu na ołtarz w kaplicy [na dworze] we wsi Pietrzyków pw. NMP i Wszystkich Świętych (Landbuch II, nr 1208).
• 1393 – Konrad Czirn zwany von der Wezen przekazał 3 grzywny rocznego czynszu z Pietrzykowa panu Janowi altarzyście [na dworze] w Pietrzykowie i jego następcom (Landbuch II, nr 1237).
• 1396 – Konrad Czirn zwany von der Wezen sprzedał Mikołajowi Schweinichen, synowi zmarłego Mikołaja, swój folwark w Pietrzykowie w dystrykcie bolkowskim z dworem tamże i stawami (dwa z przodu i trzy z tyłu dworu) oraz z lennem ołtarzowym na tymże dworze (Landbuch III, nr 641).
• 1397 – Mikołaj Baumgarten, altarzysta w kaplicy [na dworze] NMP i Wszystkich Świętych w Pietrzykowie (Landbuch III, nr 309).
• 1397 – Mikołaj Schweinichen, za zgodą żony Anny (z której wiana to pochodziło), sprzedał Mikołajowi Baumgarten, altarzyście w kaplicy [na dworze] NMP i Wszystkich Świętych w Pietrzykowie w dystrykcie bolkowskim, wszystko, co ma we wsi, wraz z 2 grzywnami rocznego czynszu (Landbuch III, nr 311).
• 1397 – Mikołaj Schweinichen, za zgodą żony Anny (z której wiana to pochodziło), sprzedał Danielowi Ohme i jego braciom Mikołajowi i Janowi 3 grzywny rocznego czynszu ze swojego folwarku w Pietrzykowie (Landbuch III, nr 1055).
• 1398–1406 – posiadaczem dóbr w Pietrzykowie Mikołaj Rohnau i jego syn Mikołaj (Landbuch III, nr 350, 974, 1642).
• 1401 – Mikołaj Schweinichen, syn zmarłego Mikołaja, sprzedał altarzyście kaplicy [na dworze] w Pietrzykowie Mikołajowi Lewtolf i jego rodzinie 1 grzywnę rocznego czynszu z zagrodników z folwarku w Pietrzykowie (Landbuch III, nr 1084).
• 1407 – posiadaczem dóbr w Pietrzykowie Heinze Rohnau Młodszy (Landbuch III, nr 1901).
• 1407 – Gyrwig altarzystą w kaplicy na dworze w Pietrzykowie (Landbuch III, nr 1925, 1927).
• 1550 – Sigmund von Borschnitz posiadaczem majątku w Pietrzykowie (Hochenpetersdorf), w górnej części wsi oraz przysiółka Łąkoszów, wsi Serwinów i Bronów (Ritterdienste 1550, s. 214).
• 1602 – Hans von Tschirnhaus z Sadów Górnych posiada Pietrzyków, ale w nim nie mieszka (Ritterdienste 1602, s. 79–80).
• 1658 – Christoph Gottlieb von Nimptsch (Zimmermann 1785, s. 113).
• 1717 – spadkobiercy Bernarda von Schweinitz będący prócz Pietrzykowa posiadaczami dolnej i górnej Kłaczyny, Ciechanowic, Myślinowa i Pastewnika (Matrykuła 1717, s. 49).
• 1731 – Anna von Berg z domu Schweinitz (Matrykuła 1731, s. 52).
• 1740 – Frau von Berg (Zimmermann 1785, s. 113).
• po 1740 – Alexander v. Maxen (Zimmermann 1785, s. 113).
• 1785 – Frau Obristin von Hohendorf – z Owiesna (Zimmermann 1785, s. 113).

Przemiany własności dóbr ziemskich

Kiedy wieś Pietrzyków wzmiankowano po raz pierwszy, oba założenia obronne na wzgórzach już nie funkcjonowały. Dokonane zostały wówczas trzy transakcje majątkowe. W maju 1369 roku Nitsche Stolcz sprzedał Hannoszowi von Czirnowi folwark w Pietrzykowie w dystrykcie dobromierskim i Łąkoszów. Kolejnym nabytkiem Hannosza były wszystkie dobra, które miał Heydenrich von Zettritz w Pietrzykowie i Łąkoszowie. Trzy dni później ten sam Hannosz przekazał folwark w Pietrzykowie swojemu szwagrowi Konradowi von Lienbentalowi. Wspomniany Hannos von Czirn w 1371 roku przekazał w dożywocie swojej żonie Małgorzacie wszystkie czynsze, które miał w Pietrzykowie i Łąkoszowie. Na szczególną uwagę zasługuje kolejna transakcja dokonana przez Hannosa von Czirna z 1375 roku, gdy zbył 20 grzywien rocznego czynszu ze swych dóbr w Pietrzykowie i Łąkoszowie na rzecz Konrada von Czirna dawniej z Gorzanowic koło Bolkowa (Landbuch I, nr 948).

Tymczasem od 1385 roku w Landbuchach księstwa świdnickiego zaczęły pojawiać się zapisy mówiące o obecności we wsi jeszcze innych majątków. Gunter Rohnau, jako opiekun nieletniego Mikołaja, syna swojego brata Mikołaja Rohnau, wydzielił z ojcowizny Annie, swojej siostrze, a żonie Koppe Zedlitza, 6 grzywien rocznego czynszu ze wsi Pietrzyków w dystrykcie bolkowskim. Następnie Gunter Rohnau, w imieniu swoim i nieletniego Mikołaja, syna brata Mikołaja, sprzedał Gunczelowi Keulen, a po jego śmierci jego braciom Henrykowi i Janowi, 10 grzywien rocznego czynszu ze wsi Pietrzyków. W tym samym roku wzmiankowano Mikołaja Gelhorna „siedzącego w Pietrzykowie”, co oznacza, że miał on tam swoją siedzibę. W 1387 roku Henczel Koppe Zedlitz sprzedał Piotrowi Rosicz 6 grzywien rocznego czynszu ze wsi Pietrzyków w dystrykcie bolkowskim i następnie to samo zrobiła jego żona Anna (Landbuch II, nr 433, 463).

Pierwsza wzmianka na temat obecności dworu we wsi wystąpiła w 1393 roku, kiedy to Konrad von Czirn zwany Małym dokonał nadania czynszu 14 grzywien na ołtarz w kaplicy we dworze pw. NMP i Wszystkich Świętych w Pietrzykowie (Landbuch II, nr 1208). Dodatkowo, w tym samym roku Konrad von Czirn (tu nazywany z Wezen, czyli z Łąkoszowa) uposażył 3 grzywnami rocznego czynszu z Pietrzykowa tamtejszego altarystę Jana i jego następców. W 1396 roku Konrad Czirn sprzedał Mikołajowi Schweinichen, synowi zmarłego Mikołaja, swój folwark w Pietrzykowie w dystrykcie bolkowskim z dworem tamże i stawami (dwoma z przodu i trzema z tyłu dworu) oraz z lennem ołtarzowym na tymże dworze (Landbuch III, nr 641).

Dalsze informacje na temat sprzedaży czynszów w obu wsiach, zmian altarystów, a nawet stanu posiadania właścicieli wydają się być mało istotne, podobnie jak dane na temat właścicieli dworu w 1550 roku – Sigmunda von Borschnitz i na początku XVII wieku – Hansa von Tschirnhaus z Sadów Górnych. Pierwszy z nich, prócz majątku w Pietrzykowie i Łąkoszowie, był posiadaczem wsi Serwinów i Bronów (Ritterdienste 1550, s. 214); drugi miał główny majątek w Sadach (Ritterdienste 1602, s. 79–80). W 1658 roku dwór posiadał Christoph Gottlieb von Nimptsch (Zimmermann 1785, s. 113), a w 1717 spadkobiercy Bernarda von Schweinitz, będący prócz Pietrzykowa posiadaczami dolnej i górnej Kłaczyny, Ciechanowic, Myślinowa i Pastewnika (Matrykuła 1717, s. 49). Ostatecznie dwór w Pietrzykowie odziedziczyła Anna von Berg z domu Schweinitz i zamieszkiwała w nim co najmniej w latach 1731–1740 (Matrykuła 1731, s. 52; Zimmermann 1785, s. 113). Dwór ten pozostawał siedzibą szlachecką także w drugiej połowie XVIII wieku i w XIX wieku (Zimmermann 1785, s. 113) i zapewne na te czasy przypadają jego główne przebudowy. Ostatecznie uformowano jego bryłę w czworobok z niewielkimi przybudówkami, o trzytraktowym układzie wnętrz (Pilch 2005, s. 267).

Historia budowlana

Faza 1 (4. ćwierć XIV w.)

Dwór obronny Czirnów, położony w górnej części wsi, wzmiankowany wraz z kaplicą i pobliskim folwarkiem od lat 90. XIV wieku. Zapewne był on już wówczas murowany, gdyż nawet pobieżna lustracja piwnic obecnego pałacu w Pietrzykowie pokazuje, że pasmo północne (wymiary 9 x 20 m) zostało zbudowane w okresie średniowiecza (Błoniewski 2018), a pasmo południowe jest nowożytne. To pierwsze wzniesiono z kamienia z niewielkim dodatkiem cegły na jasnobrązowej, dość słabej zaprawie wapiennej, w której występują charakterystyczne grudki wapna. O istnieniu starszych fragmentów murów może również świadczyć lekkie załamanie elewacji południowej. Jednakże oględziny dworu przeprowadzono jedynie w piwnicach i to bez wnikania w węzły murów. Żeby powiedzieć coś więcej potrzebne są badania architektoniczne, zwłaszcza jego części nadziemnej.

Faza 2 (1. poł. XVII w.)

Dwór po rozbudowie zyskał plan czworoboczny, zbliżony do kwadratu i oblany wodą fosy. Wejście doń prowadziło przez most, od strony wschodniej, a oba wschodnie narożniki fasady wzmocniły skośne przypory. Portal główny, ujęty w pilastry dekorowane grubym liściem akantu i zwieńczony rozerwanym naczółkiem powstał zapewne bliżej lat 40. XVII wieku (Czartoryski 2013). Wnętrze podzielono na 3 pasma – w środkowym znalazła się sklepiona sień, prowadząca do tunelowych schodów na piętro. Nakryto ją kolebkowo-krzyżowo, a krawędzie i dół wysklepek obwiednio szeroką, dekoracyjną listwą.

Faza 3 (poł. XIX w.)

Przebudowa w duchu historyzmu i nakrycie dworu wysokim dachem dwuspadowym z dwukondygnacyjnymi szczytami od strony wschodniej i zachodniej. Z tej fazy pochodzą m.in. neogotyckie gzymsy kapnikowe nad regularnie rozmieszczonymi oknami na elewacjach dworu.

Konkretne wzmianki (wybór): Landbuch I, nr 371, nr 376, nr 377, nr 637, nr 948; Landbuch II, nr 86, nr 141, nr 152, nr 433, nr 463, nr 1208, nr 1237; Landbuch III, nr 309, nr 311, nr 350, nr 641, nr 974, nr 1055, nr 1084, nr 1642, nr 1901, nr 1925, nr 1927; Ritterdienste 1550, s. 214; Ritterdienste 1602, s. 79–80; Zimmermann 1785, s. 113; Matrykuła 1717, s. 49; Matrykuła 1731, s. 52; Pilch 2005, s. 267

@collection{@Zimmermann1795b,

title = {Beitr\"{a}ge zur Beschreibung Schlesien, Bd V},

editor = {Friedrich Albert Zimmermann},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

volume = {5},

publisher = {Tramp, Johann Ernst},

address = {Brieg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@phdthesis{Bloniewski2018,

title = {Zamki rycerskie w ksi\k{e}stwie \'{s}widnickim},

author = {Piotr B\loniewski},

year  = {2018},

date = {2018-01-01},

urldate = {2018-01-01},

address = {Wroc\law},

school = {Wydzia\l Architektury Politechniki Wroc\lawskiej},

note = {praca doktorska napisana na Wydziale Architektury Politechniki Wroc\lawskiej pod kierunkiem Ma\lgorzaty Chorowskiej, wydruk komputerowy w Centrum Wiedzy i Dokumentacji Naukowo-Technicznej PWr},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@techreport{matrykula1717,

title = {Matryku\la.SJ.1717 = Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen der F\"{u}rstenth\"{u}mber Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung der Weichbilder, wie solches von denen Herren Landes-Aeltesten. Anno 1717. revidiret werden},

year  = {1717},

date = {1717-01-01},

urldate = {1717-01-01},

volume = {243},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

series = {Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 243},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@techreport{matrykula1731,

title = {Matryku\la.SJ.1731 = Personal-Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen in diesigen beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung derer Weichbilder},

year  = {1731},

date = {1731-01-01},

urldate = {1731-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 245},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@collection{ritterdienste1550,

title = {Ritterdienste.SJ.1550 = Register der Ritterdiernste der Koen auch zu Hungern den Behemb K\"{o}niglichen Macht(...)},

year  = {1550},

date = {1550-01-01},

urldate = {1550-01-01},

volume = {4},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 4},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssapwr_ritterdiernste_1602,

title = {Ritterdienste.SJ.1602 lub APWr Ritterdiernste = Ritterdiernste Inn dem Beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern S: u. Jawer [1602]},

year  = {1602},

date = {1602-01-01},

urldate = {1602-01-01},

address = {Wroc\law},

note = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, alternatywnie "APWr Ritterdiernste"},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch03,

title = {LANDBUCH III = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom III: 1396-1407},

author = {III LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2007},

date = {2007-01-01},

urldate = {2007-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}