Zamek w Piotrowicach Śląskich

Zespół dworski w Piotrowicach Świdnickich usytuowany jest w północnej części wsi, prawdopodobnie jako druga siedziba pańska na jej terenie. Obronna rezydencja, wzniesiona w 2. połowie XVI wieku przez Jakuba Zedlitza, ma rzut zbliżony do kwadratu, cztery narożne baszty alkierzowe i była otoczona fosą.

Lokalizacja	woj. dolnośląskie, pow. świdnicki, gm. Jaworzyna Śląska
Współrzędne	50.9375465, 16.4575010
Obszar AZP	83-23
Chronologia	nowożytność
Autorzy	Małgorzata Chorowska, Aleksandra Walkowska
Data udostępnienia	21.06.2026

PIOTROWICE ŚWIDNICKIE, dwór w widoku z południa, 2023 r. (fot. M. Bogdała) — PIOTROWICE ŚWIDNICKIE, dwór w widoku z południa, 2023 r. (fot. M. Bogdała, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [https://zamki.pwr.edu.pl/]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/])

piotro ePIOTROWICE ŚWIDNICKIE, dwór w widoku z lotu ptaka od strony wschodniej, fot. Marek Bogdała, 2023

piotro nPIOTROWICE ŚWIDNICKIE, dwór w widoku od strony północnej, fot. Marek Bogdała, 2023

piotro sPIOTROWICE ŚWIDNICKIE, panorama miejscowości z widocznym dworem w widoku od strony południowej, fot. Marek Bogdała, 2023

Jak cytować?

Małgorzata Chorowska, Aleksandra Walkowska, Piotrowice Świdnickie (gm. Jaworzyna Śląska), zamek, Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [https://zamki.pwr.edu.pl/piotrowice-swidnickie-zamek/]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/]. Data dostępu: 28.06.2026.

Opis

Przynależność administracyjna i toponomastyka

Współczesna: gmina Jaworzyna Śląska, pow. świdnicki, woj. dolnośląskie.
Historyczne jednostki administracyjne: w XIII wieku Piotrowice Świdnickie wchodziły w skład księstwa śląskiego, od 1296 roku w granicach księstwa świdnickiego, do 1741 roku w obrębie weichbildu świdnickiego, następnie Kreis Schweidnitz (1741-1932), Landkreis Breslau (1932-1945) i województwo wałbrzyskie (1975-1998).
Historyczne nazwy miejscowości: 1198-1201 – Petri villa, 1369 – Peterwicz, 1371 – Petirwiz, 1385 – Petirwicz, 1397 – Petirwitz, 1402 – Peterwiz.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Wieś położona jest w północnej części Równiny Świdnickiej, na wysokości około 200-205 m n.p.m., na prawie płaskim terenie. Przez jej północny skraj płynie płytką doliną potok Czarna Woda, prawy dopływ Strzegomki. Piotrowice Świdnickie leżą na terenie wczesnośredniowiecznego osadnictwa, którego ślady potwierdziły odkrycia archeologiczne. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1198 roku.

Pierwsza siedziba pańska znajdowała się w centrum wsi, tuż obok kościoła parafialnego. Druga została usytuowana na północnym skraju wsi, w rozlewisku utworzonym przez wody Czarnej Wody. Starszy dwór odnotowano jeszcze na mapie księstwa świdnickiego z 1736 roku oraz w spisie siedzib szlacheckich Friedricha Alberta Zimmermanna z 1785 roku. W pierwszej połowie XIX wieku musiał już jednak zniknąć, ponieważ Johann Georg Knie uwzględnił w 1830 roku jedynie dwór położony na krańcu wsi.

Omawiany dwór stoi w zabudowie folwarcznej i zamyka od północy czworoboczny dziedziniec. Frontem zwrócony jest na południe, w kierunku dziedzińca gospodarczego. Pierwotnie otaczała go fosa, współcześnie odtworzona, a do budynku prowadził pięcioprzęsłowy most.

Budynek wzniesiono na regularnym, niemal symetrycznym planie zbliżonym do kwadratu, o wymiarach około 27 × 29 m. Naroża zaakcentowano czterema basztami alkierzowymi na planie kolistym, w XIX wieku nakrytymi wysmukłymi dachami stożkowymi. Dwór zachował zasadniczo pierwotną formę architektoniczną, poza hełmami wież, szczytem północno-zachodnim oraz tynkowym wystrojem elewacji.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i obiektu

1198-1201 – dziesięcina należała do kościoła w Pożarzysku (SUb I, nr 70)
Około 1300 – biskup pobierał 15 małdratów zboża (LF, B 475)
1369 – Jarosław Ruland zastawił folwark Henrykowi Predel (Landbuch I, nr 386)
1371 – Konrad i Herman Tschirnau przekazali dobra matce Małgorzacie (Landbuch I, nr 492)
1385-1393 – dobra Konrada i Hermana Tschirnau (Landbuch II, nr 107, 1237)
1397, 1402 – wzmianki o nazwach Petirwitz i Peterwiz (Landbuch III, nr 309, 1506)
1469 – dobra w Piotrowicach nabył Diprand von Reibnitz, aktywny uczestnik życia politycznego na Śląsku w okresie wojen o sukcesję czeską (Reibnitz 1901, s. 23-29, 224)
1480 – Dyprand Reibnitz odkupił prawo patronatu kościoła od Zygmunta Atzego (AAWr, sygn. M9)
1502 – nagrobek Anny Libenthal (Adamska 2005, s. 275)
1536 – Niklas von Reibnitz; jego nagrobek z 1536 roku znajduje się w kościele w Piotrowicach (Zimmermann 1785, t. 5, s. 473; Adamska 2005, s. 275)
1541 – nagrobek Fabiana von Reibnitz (Adamska 2005, s. 275)
1548 – George von Reibnitz (Zimmermann 1785, t. 5, s. 473)
1550 – Georg von Reibnitz i Christof Schoff Gotsch jako właściciele dóbr w Piotrowicach Świdnickich (Ritterdienste.SJ.1550, s. 5-6)
1568, 1594 – Jakob von Zedlitz (Zimmermann 1785, t. 5, s. 473)
1576 – Jacob Zedlitz zu Peterwitz (Treblin 1908, s. 121)
1602 – Jacob von Zedlitz z Piotrowic Świdnickich (Ritterdienste.SJ.1602, s. 15)
1610 – Nikolaus von Reibnitz (Zimmermann 1785, t. 5, s. 473)
1619 – Abraham von Zedlitz (Zimmermann 1785, t. 5, s. 473)
1620 – sprzedaż dworu Zygmuntowi von Nostitz z Łan, który umieścił w nim zarząd folwarku (Zimmermann 1785, t. 5, s. 473)
1650, 1694-1703 – Otto Sigmund von Nostitz z Łan (Zimmermann 1785, t. 5, s. 473)
1716 – syn Ottona Sigmunda, Freiherr von Nostitz, oraz jego żona Beata Abigeil Freyin von Nostitz, z domu von Siegroth-Schlawkau (Zimmermann 1785, t. 5, s. 473; Werner-F-Sch, połowa XVIII wieku, s. 296)
1717 – Carl Gottlieb Freiherr von Nostitz posiadał Piotrowice Świdnickie i Łanów (Matrykuła.SJ.1717, s. 6)
1731 – Herr Carl Gottlieb Freyherr von Nostitz (Matrykuła.SJ.1731, s. 5)
Od 1775 – Mikołaj Burghaus, następnie rodzina von Pfeil (Kica 1994)

Dzieje własności dóbr ziemskich i obiektu na podstawie przyczynków źródłowych

Nie jest jasne, przy której ze średniowiecznych siedzib znajdował się folwark wzmiankowany w 1369 roku jako przynależny do Jarosława Rulanda i oddany w zastaw Henrykowi Predel (Landbuch I, nr 386). Niemal równoczesna wzmianka z 1371 roku oraz późniejsze informacje z lat 1385-1393 dotyczą własności Konrada i Hermana Tschirnau oraz ich matki Małgorzaty (Landbuch I, nr 492; Landbuch II, nr 107, 1237). Może to wskazywać, że w Piotrowicach istniały już wówczas dwa folwarki.

W 1469 roku Diprand von Reibnitz otrzymał majątek w Piotrowicach Świdnickich jako lenno od króla czeskiego. W latach 1450-1460 był podstarościm księstwa świdnicko-jaworskiego, a w latach 1460-1467 starostą. Posiadał także liczne inne majątki, między innymi w Sokoli, Gniewkowie, Czechach, Dzierżkowie, Domaniowie i Jaroszowie, a także lenno zamkowe w Strzegomiu. Nie jest więc pewne, czy rezydował stale w Piotrowicach.

W rękach Reibnitzów folwark w Piotrowicach pozostawał około 150 lat. W 1480 roku Diprand odkupił od Zygmunta Atzego prawo patronatu miejscowego kościoła, który stał się miejscem pochówku części przedstawicieli jego rodziny: Niklasa, Fabiana i Georga. Georg von Reibnitz został w 1550 roku wymieniony w księdze powinności wojskowych księstwa świdnicko-jaworskiego jako właściciel dwóch trzecich dóbr we wsi, podczas gdy pozostałą jedną trzecią dzierżył Christof Schoff Gotsch (Ritterdienste.SJ.1550, s. 5-6).

Z przytoczonych źródeł wynika, że Georg von Reibnitz posiadał nieistniejący dziś dwór przy kościele, natomiast Schaffgotschowie mieli dwór na północnym skraju wsi. W latach 1590-1599 Jacob von Zedlitz ufundował w Piotrowicach Świdnickich nowy dwór obronny. Na jego portalu, zaginionym w latach 90. XX wieku, znajdował się fryz heraldyczny z dwoma rzędami herbów rodów szlacheckich. W górnym rzędzie umieszczono herby ojcowskie i matczyne Jakuba Zedlitza, w dolnym herby jego żony Barbary Schaffgotsch.

W rękach rodu von Zedlitz majątek pozostał do lat 20. XVII wieku, kiedy odkupiła go rodzina von Nostitz. Nowy właściciel wybrał na stałą siedzibę pobliskie Łany, a dwór w Piotrowicach pozostawał mieszkaniem zarządcy folwarku. W okresie wojny trzydziestoletniej obiekt został zniszczony i splądrowany.

Po śmierci Karola Gottlieba von Nostitz, ostatniego z rodu, właścicielką dworu została jego żona Beata Abigait, a następnie, od 1775 roku, jej siostrzeniec Mikołaj A. von Burghaus. Po wymarciu rodu Burghausów w 1885 roku majątek przeszedł w ręce rodziny von Pfeil. Folwark piotrowicki do ostatnich lat przed II wojną światową był dzierżawiony i zamieszkiwany przez dzierżawcę. Po 1945 roku pozostawał nieużytkowany i uległ zrujnowaniu.

Stan badań i ochrona konserwatorska

Friedrich Albert Zimmermann w 1785 roku odnotował we wsi dwa folwarki. W inwentaryzacjach Johanna Georga Kniego z 1830 i 1845 roku widnieje już tylko jeden folwark, należący do rodziny von Burghaus. Hans Lutsch w 1889 roku opisał zaniedbany wówczas budynek zamku, a przy charakterystyce jego formy artystycznej wymienił portal z fryzem herbowym, sgraffita pokrywające ściany zewnętrzne oraz liczne kominki z XVI wieku. Historię własności powtórzył za Zimmermannem, dodając, że prawdopodobnym budowniczym zamku był Jakub Zedlitz, a portal wykazywał podobieństwo do portalu zamku Grodno.

Obiekt wpisano do rejestru zabytków 11 maja 1951 roku pod numerem A/4490/289. Park wpisano do rejestru 8 listopada 1980 roku pod numerem A/4491/746/WŁ, a folwark 31 grudnia 1998 roku pod numerem A/4492/1642/WŁ. Pierwszą interpretację układu funkcjonalno-przestrzennego dworu sporządziła Ewa Różycka-Rozpędowska w 1974 roku. W 1994 roku Ewa Kica opracowała kartę ewidencyjną zabytku, obejmującą opis budynku, inwentaryzację rzutu parteru i dokumentację fotograficzną. Po badaniach terenowych w latach 2014-2015 Przemysław Nocuń przedstawił wnioski dotyczące funkcjonowania obiektu, w tym problematyki ustępów latrynowych.

Historia budowlana obiektu

Faza 1, pierwsza połowa XVI wieku

W obrębie dworu północnego trudno jest wskazać jednoznacznie wydzielającą się partię średniowieczną, na przykład przez odmienną zaprawę lub czytelne styki murów. Uwagę zwraca jednak częstsze występowanie cegły palcówki o formacie średniowiecznym w obrębie wschodniego pasma tego budynku. Cegła ta była w użyciu do lat 60. XVI wieku i charakteryzowała się wysokością około 8-9 cm oraz odciskami palców na płaszczyznach dolnej i górnej.

Wprawdzie palcówka występuje jako materiał uzupełniający w większości kamiennych ścian dworu, ale stanowiła materiał wtórnie użyty i przemieszany z cegłą o mniejszym formacie. We wspomnianym paśmie wschodnim występuje ona wraz z kamieniem na ogół bez młodszych domieszek. Zwraca też uwagę użycie jej w jednym z otworów okiennych tego pasma, pierwotnie niskim, a po przebudowie podniesionym do wysokości pozostałych. Mógł to być relikt wnęki niewielkiego okienka w jednotraktowym dworze Schaffgotschów z pierwszej połowy XVI wieku, o wymiarach około 8 × 22-25 m, który można by identyfikować z pasmem wschodnim obecnego, trójpasmowego budynku. Po rozbudowie założenia przez Jakuba Zedlitza wnęka ta i otwór zostały zamienione na wykusz latrynowy, jeden z czterech omówionych poniżej, a po likwidacji starego systemu latryn ponownie na okno, ale znacznie większe.

Faza 2, koniec XVI wieku

Pod koniec XVI wieku powstał obronny dwór „na wodzie”, dostępny przez wieloprzęsłowy most nad fosą. Założenie otrzymało regularny, zwarty plan w typie kasztelu, zbliżony do kwadratu, o wymiarach 27 × 29 m. Było dwukondygnacyjne, w całości podpiwniczone, z wysokim, dwuspadowym dachem mieszczącym kondygnację poddasza. Narożniki bryły zaakcentowano basztami alkierzowymi, które w XIX wieku ponownie nakryto smukłymi, stożkowymi dachami.

Potężny korpus został podzielony na trzy pasma. W środkowym mieściły się sienie, dolna i górna, nawiązujące wielkością i funkcją do idei wewnętrznego dziedzińca. Z nich można było dostać się do apartamentów umieszczonych w pasmach bocznych, skupionych przy czterech szachtach latrynowych, rozmieszczonych symetrycznie po dwa w każdym z pasm. Podobny system można dostrzec w rozmieszczeniu przewodów kominowych. W ten sposób w urządzenia grzewcze, czyli piece i kominki, oraz sanitarne wyposażono wszystkie pomieszczenia, niezależnie od funkcji mieszkalnej czy reprezentacyjnej.

Na liczną obecność kominków zwrócił już uwagę Hans Lutsch (Lutsch II, s. 185); wiele z nich, choć w reliktach, przetrwało do dziś. Szachty sanitarne były ukryte w grubości murów zewnętrznych i odprowadzały nieczystości z latryn, które nadal, sposobem średniowiecznym, wystawały z elewacji. Ślady dawnych urządzeń higienicznych w Piotrowicach poddał systemowej analizie Przemysław Nocuń (Nocuń 2015). Zwrócił on uwagę zarówno na latryny znajdujące się we wnętrzu budynku, jak i na latryny nadwieszone na jego zewnętrznych elewacjach. Na każdej z elewacji bocznych znajdowały się po dwa pionowe kanały odprowadzające nieczystości. Funkcjonowały dwa typy latryn:

latryny z widocznym niewielkim wykuszem krytym daszkiem oraz położonym na styku z nim szybem latrynowym w postaci wyraźnej, opracowanej bruzdy lub kanału na całej wysokości budynku,
latryny umieszczone w miejscach, w których ściany działowe dochodziły do murów zewnętrznych. Czytelne są one zarówno we wnętrzu budynku, jak i na zewnątrz. Z analizy dostępnych reliktów wynika, że były to niewielkie pomieszczenia nakryte kolebką. Były wewnątrz tynkowane i posiadały niewielką wnękę, czyli niszę na źródło światła.

Główna klatka schodowa o prostych, tunelowych biegach krytych kolebkami dostępna była z sieni. Dwie mniejsze, cylindryczne klatki ze schodami krętymi zostały usytuowane symetrycznie względem siebie w pasmach bocznych. Łączyły one piwnice, skąd czerpano zapasy i piwo, z reprezentacyjnymi izbami na pierwszym piętrze, na przykład dużą jadalnią. Wnętrza tych ostatnich oraz północnego alkierza wyposażone były w przyokienne sedilia. Wszystkie okna uzyskały jednorodne, fasciowe obramienia, a elewacje pokryto sgraffitem.

Zaginiony dziś portal główny wykazywał podobieństwo do portalu przedbramia zamku Grodno, zwłaszcza w edikulowej kompozycji całości z fryzem herbowym i segmentowym podziałem archiwolty, co odnotował już Zimmermann (Zimmermann 1785, s. 473). Agnieszka Gryglewska datuje portal z Grodna na czas sprzed 1575 roku (Gryglewska 2021, s. 55), jednak wtórność kompozycji portalu w Piotrowicach względem Grodna i słabszy poziom artystyczny reliefów skłaniają do przybliżenia czasu budowy analizowanego dworu w Piotrowicach do lat 80. XVI wieku.

Faza 3, druga połowa XVII wieku

Trzecia faza obejmowała odbudowę dworu po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej.

Faza 4, 1799 rok

W 1799 roku przeprowadzono modernizację dworu dla Mikołaja Burghausa lub Siegrotha von Schlawkau(K. Czartoryski 2014). Wówczas zapewne zastąpiono strop nad sienią na pierwszym piętrze sklepieniem żaglastym na gurtach, dziś odbudowanym jako krzyżowe.

Faza 5, lata 1874-1876

W latach 1874-1876 wprowadzono wysoki dach dwuspadowy z trzykondygnacyjnymi szczytami od południowego wschodu i północnego zachodu oraz tynkowego wystroju elewacji (Kica 1994). Kolejny remont przeprowadzono w 1894 roku.

Faza 6, lata 1972-1976 i współczesność

W latach 1972-1976 obiekt remontowano ze zniszczeń powojennych przez PP PKZ Oddział Wrocław według projektu technicznego zabezpieczenia murów i odbudowy dachu autorstwa Stanisława Wojdona. Dwór w Piotrowicach od kilkunastu lat znajduje się w rękach prywatnych. Po częściowej odbudowie sklepień i pracach zabezpieczających jest przystosowywany do celów ekspozycyjnych, jako Muzeum Wsi Dolnośląskiej, oraz udostępniany zwiedzającym.

Literatura

Konkretne wzmianki (wybór): SUb I, nr 70; LF, B 475; Landbuch I, nr 386, 492; Landbuch II, nr 107, 1237; Landbuch III, nr 309, 1506; Reibnitz 1901, s. 23-29, 224; AAWr, sygn. M9; Adamska 2005, s. 275; Zimmermann 1785, t. 5, s. 473; Ritterdienste.SJ.1550, s. 5-6; Treblin 1908, s. 121; Ritterdienste.SJ.1602, s. 15; Werner-F-Sch, połowa XVIII wieku, s. 296; Matrykuła.SJ.1717, s. 6; Matrykuła.SJ.1731, s. 5; Lutsch II, s. 185; Różycka-Rozpędowska 1974; Kica 1994; Nocuń 2015.

(Ed.)

Geschichte der Herren und Freiherren von Reibnitz 1241 bis 1901 Collection

Berlin, 1901.