Szymanów (gm. Dobromierz), dwór obronny

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Dobromierz, pow. świdnicki, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo śląskie, następnie księstwo wrocławskie i księstwo świdnickie.
• Nazwy historyczne: Symonis villa (1335), Semansdorf (1385-1391, 1407).

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Wieś położona jest w dużej części na równinie, na wysokości około 250 m n.p.m. Jej zachodnia, górna część, czyli przysiółek Siodłkowice, wznosi się do wysokości około 300 m n.p.m. Szymanów, wzmiankowany w 1335 roku jako Symonis villa, czyli Wieś Szymona, jest jedną z wielu wsi łanowych, nazywanych również łańcuchówkami, zakładanych pod koniec XIII wieku na prawie niemieckim w celu zagospodarowania obszarów leśnych. Zabudowania wsi ulokowano w jednym ciągu po obu stronach drogi.

Dawny dwór położony jest w ścisłym centrum wsi, około 200 m na wschód od kościoła. Obecnie jest to bezstylowy budynek z tarasem od strony zachodniej, podzielony na lokale mieszkalne i zamieszkany. O jego pierwotnie obronnym charakterze świadczą pozostałości sztucznie usypanego kopca ziemnego i fosa wodna, zachowana jeszcze na długości około dwóch trzecich obwodu. Obszerny folwark z zabudową gospodarczą skupioną wokół majdanu na planie kwadratu znajduje się po południowej stronie dworu.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1335 – kościół (RS 5409)
• 1385-1391 – Konrad i Jan Predel siedzący w Szymanowie (Landbuch II, nr 133, 853, 891)
• 1396, 25 lutego – Conrado Predil de Symonsdorf (LKŚJ III, nr 31)
• 1401, 24 sierpnia – Kunrad Predil czu Semansdorf gesessin (LKŚJ III, nr 1022)
• 1407 – Ruland Predel sprzedał żonie Agnieszce pięć grzywien czynszu na swoich chłopach w Szymanowie, w pobliżu dworu (hofe) Jana Schindela (Landbuch III, nr 1864)
• 1498 – kapliczka Jana Tschirnaua, Hansa Czirna, z herbem i inskrypcją na cmentarzu przykościelnym (Lutsch III, s. 370; Adamska 2005, s. 295)
• 1550 – Hans von Czettritz zu Simsdorf, z Szymanowa (Ritterdienste.SJ.1550, s. 220)
• 1602 – Christoph von Zedlitz, właściciel Szymanowa, a także Jaskulina, Siodłkowic, Srwinowa i Łąkoszowa, wsi zburzonej przy budowie Zalewu Dobromierz (Ritterdienste.SJ.1602, s. 80)
• 1717 – Carl Christoph von Warnsdorf, właściciel Szymanowa i Jaskulina (Matrykuła.SJ.1717, s. 51)
• 1731 – Carl Christoph von Warnsdorff, właściciel Szymanowa i Jaskulina (Matrykuła.SJ.1731, s. 53)
• Od 1742 – majątki Dobromierz i Szymanów stanowiły wspólną własność rodziny von Sternberg
• 1789 – hrabia von Sternberg sprzedał majątek rodzinie Seherr-Thoß
• 1825 – baron Seherr-Thoß wybudował klasycystyczny pałac na sztucznie utworzonym nasypie ziemnym. Autorstwo projektu przypisywane jest Karlowi Friedrichowi Schinklowi (1781-1841)

Dzieje własności dóbr ziemskich i obiektu na podstawie przyczynków źródłowych

W latach 1385-1401 wielokrotnie wspominano Konrada i Jana von Predel, a następnie samego Konrada jako „siedzących” w Szymanowie (Landbuch II, nr 133, 853, 891; LKŚJ III, nr 31, 1022). Oznacza to, że we wsi istniała już pierwsza siedziba rycerska, zapewne położona w pobliżu kościoła. Obecności drugiej siedziby, należącej do Jana Schindela, można domyślać się co najmniej od 1407 roku, gdy posłużyła jako punkt orientacyjny przy wskazaniu położenia gospodarstw chłopskich w Szymanowie (Landbuch III, nr 1864).

U schyłku XV wieku wieś należała do Hansa Czirna, w XVI wieku do Czettritzów, a na początku XVII wieku do Zedlitzów (Ritterdienste.SJ.1550, s. 220; Ritterdienste.SJ.1602, s. 80). W XVIII wieku wzmiankowano Warnsdorfów, a od 1742 roku Sternbergów. W 1789 roku hrabia von Sternberg sprzedał majątek rodzinie Seherr-Thoß.

Ćwierć wieku później, w nowym miejscu na pograniczu Szymanowa i przysiółka Siodłkowice, powstała neoklasycystyczna willa letnia przypisywana znanemu architektowi Karlowi Friedrichowi Schinklowi (1781-1841).

Historia budowlana obiektu

Faza 1, druga połowa XIV wieku

W drugiej połowie XIV wieku funkcjonował obronny dwór typu motte, należący do Hannosa von Predil z Szymanowa. Najstarszą częścią średniowiecznego założenia jest północny mur magistralny o długości 21,50 m. Zbudowano go z łamanego granitu na wapienno-piaszczystej, beżowobrązowej i dość twardej zaprawie, w której widoczne są grudki wapna. Mur wykracza w kierunku zachodnim poza obrys obecnego budynku i służy jako podstawa obszernego tarasu.

Bez przeprowadzenia badań architektoniczno-archeologicznych nie ma możliwości wiarygodnego ustalenia pełnych wymiarów założenia ani pierwotnej funkcji opisanego reliktu, który mógł stanowić mur obronny. Wiadomo natomiast, że założenie było otoczone fosą wodną, w dużym stopniu zachowaną do dziś. Biorąc pod uwagę kontekst przestrzenny i historyczny, czyli położenie w bliskim sąsiedztwie kościoła, obecność fosy oraz wymowę źródeł pisanych, można potwierdzić, że obecne założenie stanowi pozostałość obronnego dworu na kopcu z drugiej połowy XIV wieku. Trudno jednak określić, jak wyglądała część mieszkalna siedziby rodu von Predil.

Faza 2, pierwsza połowa XVI wieku

Założenie rozbudowano w kierunku zachodnim o piwniczkę, znajdującą się obecnie pod tarasem. Zachodni kraniec opisanego muru przedłużono, dostawiając ścianę widoczną z boku tarasu i pod nim, w piwnicy. Wykonano ją z kamieni polnych, czyli otoczaków, na mocnej beżowej zaprawie wapiennej z dużą ilością kruszywa użytego jako wypełniacz. Piwniczka uzyskała wewnętrzne wymiary 5,0 × 6,7 m. W części wschodniej znajdowało się przejście do dalszej, obecnie niedostępnej części obiektu. Na kamiennym sklepieniu kolebkowym odcisnęły się szerokie deski szalunkowe o szerokości około 40-45 cm. Zapewne nad piwnicą znajdowała się mieszkalna część dworu, lecz obecnie mieści się tam taras i ogródek.

Faza 3, druga połowa XVI-XVII wiek

Do zachodnich narożników założenia, stanowiących obecnie narożniki tarasu, dostawiono krótkie przypory. Wykonano je z otoczaków na twardej zaprawie wapiennej z dużym dodatkiem kruszywa.

Faza 4, XIX-XX wiek

W wyniku współczesnych przekształceń założenie dworskie zostało całkowicie lub częściowo splantowane. Na jego piwnicach, obecnie zagruzowanych, powstał budynek mieszkalny, być może z wykorzystaniem starszych ścian. Wschodnią i południowo-wschodnią część fosy zasypano w latach 70. XX wieku. Przywoływany w internecie klasycystyczny pałac lub dwór w Szymanowie, powstały w 1825 roku dla barona Seherr-Thoß, znajduje się w Siodłkowicach, przysiółku Szymanowa, i nie jest tożsamy z omawianym założeniem.

Konkretne wzmianki (wybór): RS 5409; Landbuch II, nr 133, 853, 891; LKŚJ III, nr 31, 1022; Landbuch III, nr 1864; Lutsch III, s. 370; Adamska 2005, s. 295; Ritterdienste.SJ.1550, s. 220; Ritterdienste.SJ.1602, s. 80; Matrykuła.SJ.1717, s. 51; Matrykuła.SJ.1731, s. 53.

@book{Adamska2005,

title = {Fundacje dewocyjne rycerstwa ksi\k{e}stwa \'{s}widnicko-jaworskiego w \'{s}redniowieczu},

author = {D. Adamska},

year  = {2005},

date = {2005-01-01},

urldate = {2005-01-01},

address = {Pozna\'{n}-Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Lutsch1891,

title = {Verzeichnis der Kunstdenkm\"{a}ler der Provinz Schlesien. Bd. III: Die Kunstdenkm\"{a}ler des Regierungsbezirk Liegnitz},

author = {H. Lutsch},

year  = {1891},

date = {1891-01-01},

urldate = {1891-01-01},

address = {Breslau},

note = {Bor\'{o}w Polski, s. 70-71;},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{matrykula1717,

title = {Matryku\la.SJ.1717 = Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen der F\"{u}rstenth\"{u}mber Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung der Weichbilder, wie solches von denen Herren Landes-Aeltesten. Anno 1717. revidiret werden},

year  = {1717},

date = {1717-01-01},

urldate = {1717-01-01},

volume = {243},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

series = {Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 243},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@techreport{matrykula1731,

title = {Matryku\la.SJ.1731 = Personal-Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen in diesigen beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung derer Weichbilder},

year  = {1731},

date = {1731-01-01},

urldate = {1731-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 245},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@collection{ritterdienste1550,

title = {Ritterdienste.SJ.1550 = Register der Ritterdiernste der Koen auch zu Hungern den Behemb K\"{o}niglichen Macht(...)},

year  = {1550},

date = {1550-01-01},

urldate = {1550-01-01},

volume = {4},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 4},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssapwr_ritterdiernste_1602,

title = {Ritterdienste.SJ.1602 lub APWr Ritterdiernste = Ritterdiernste Inn dem Beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern S: u. Jawer [1602]},

year  = {1602},

date = {1602-01-01},

urldate = {1602-01-01},

address = {Wroc\law},

note = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, alternatywnie "APWr Ritterdiernste"},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RSIV'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RS V'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29,

title = {CDS XXIX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. XXIX: 1334-1337 (RS nr 5279-6020)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bell\'{e}e},

year  = {1923},

date = {1923-01-01},

urldate = {1923-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29b,

title = {CDS XXX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342, Bd. XXX (RS nr 6021-6988)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bellee},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

publisher = {Breslau},

series = {Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. XXX},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch03,

title = {LANDBUCH III = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom III: 1396-1407},

author = {III LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2007},

date = {2007-01-01},

urldate = {2007-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}