Grzmiąca (gm. Głuszyca), zamek Rogowiec

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Głuszyca, pow. wałbrzyski, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo fürstenberskie (1291-1321), następnie księstwo świdnickie (do 1741), Kreis Schweidnitz (1741-1818), Kreis Waldenburg (1818-1945), województwo wrocławskie (1945-1975), województwo wałbrzyskie (1975-1998).
• Historyczne nazwy miejscowości: 1427 – Donnerau.
• Historyczne nazwy obiektu: 1292 – Hornsberch, 1364 – Hornsberg, 1483 – burgstal Horrnstein.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Warownia jest zlokalizowana w Górach Suchych, stanowiących pasmo Gór Kamiennych w Sudetach Środkowych. Założenie obronne zajmuje szczyt góry Rogowiec, która wznosi się na wysokość 864 m n.p.m., co czyni je najwyżej położonym zamkiem w Polsce. Szczyt góry zajmuje zamek górny, a jej stoki międzymurze, zamek dolny i dodatkowe urządzenia.

Wśród tych ostatnich wymienić można kamieniołom, suchą fosę na przełęczy oddzielającej masyw Rogowca od sąsiedniego szczytu Jeleniec, wznoszącego się na wysokość 902 m n.p.m., bezodpływowe zagłębienie terenu, czyli staw pełniący funkcję ujęcia wody dla zamku, oraz sieć dróg oplatających masyw Rogowca. Część z nich ma niewątpliwie średniowieczną metrykę.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i obiektu

• 1292-1299 – kasztelanem zamku był Reinczko Schwenkenfeld (SUb VI, nr 65, 416)
• 1316 – wzmianka dotycząca zamku w Kronice książąt polskich (MPH, t. 3, s. 518)
• 1340 – Bolko II świdnicki potwierdził, że bracia Marcin, Piotr i Hanco zwani Schwenkfeld sprzedali Witkowi Böhme 7½ grzywny czynszu ze swoich pięciu łanów w Witoszowie Górnym, które wcześniej należały do kasztelanii w Rogowcu. Łany były wolne od wszelkich służb, bez prawa menniczego i wyższego sądownictwa (RS 6474)
• 1353 – Rogowiec wymieniony w dokumencie Karola IV dotyczącym przejęcia księstwa po Bolku II (RŚl II, nr 888, 889)
• 1364 – Rogowiec wymieniony w układzie między Karolem IV a Ottonem V Długim (LuBS I, s. 508)
• 1369 – Mikołaj Bolcze ochmistrzem na dworze i burgrabią zamku (LuBS I, s. 513)
• 1410-1430 – dokument Piotra Pezelera wystawiony na Rogowcu (APWr, Dokumenty miasta Wrocławia, nr 1859)
• 1483 – Maciej Korwin oświadczył, że po długotrwałym pozostawaniu zamku Książ z przyległościami i miejscem po zamku Rogowiec w zastawie królów czeskich wykupił zastaw i przywrócił dobra Koronie Czeskiej (LuBS I, s. 532)

Dzieje własności dóbr ziemskich i obiektu na podstawie przyczynków źródłowych

Pierwsze dwie wzmianki o zamku Rogowiec pochodzą z 1292 i 1299 roku, gdy wspomniany został Reinsko castellanus in Hornsberch jako świadek na dokumentach Bolka I fundującego klasztor cystersów w Krzeszowie. Kolejna informacja o warowni pochodzi z Kroniki książąt polskich. Według tego źródła w 1316 roku zamek Rogowiec stał się bazą wypadową księcia Władysława Legnickiego, który wraz z miejscowym rycerzem, nieznanym z imienia, miał najeżdżać ziemie swojego brata Bolesława Brzeskiego.

Epizod ten nie zmienił faktu, że warownia pozostała w rękach Piastów świdnickich i odgrywała istotną rolę jako ośrodek administracji książęcej oraz warownia na pograniczu śląsko-czeskim. W 1353 roku, przy okazji układów zawieranych między cesarzem Karolem IV Luksemburskim a księciem Bolkiem II, zamek Rogowiec odnotowany został wśród najznaczniejszych twierdz księstwa świdnicko-jaworskiego. Warownię wspomniano także w dyplomie Karola IV z 1364 roku, wyliczającym posiadłości, które miał odziedziczyć Wacław IV, syn cesarza z małżeństwa z Anną Świdnicką. Po śmierci Bolka II w 1368 roku zamek Rogowiec nadal utrzymał status książęcej twierdzy znajdującej się pod zarządem burgrabiów. W 1369 i 1388 roku funkcję tę pełnił Nickel Bolz, będący także ochmistrzem na dworze świdnickim księżnej wdowy Agnieszki (zm. 1392). Po jej śmierci, gdy księstwo świdnicko-jaworskie zostało inkorporowane do Korony Czeskiej, król Wacław IV w 1404 roku nadał zamek wraz z przyległościami Janowi Krušinie z Lichtenburka, staroście księstwa świdnickiego. Po śmierci czeskiego możnowładcy w 1407 roku zamek wrócił do domeny królewskiej, o czym świadczą wystąpienia sądowe burgrabiów zamku w postępowaniach procesowych w Świdnicy: Franczkego von Adelingspach w 1409 roku oraz dwukrotnie niewymienionego z imienia burgrabiego w 1423 roku.

Pomimo położenia warowni na granicy śląsko-czeskiej źródła pisane milczą na temat jej roli w walkach prowadzonych podczas wojen husyckich. Po 1423 roku zamek przejęli przedstawiciele rodziny Schellendorf. Ich związki z Rogowcem potwierdzone są od 1429 roku, gdy odnotowany został Herr Wentzel von Schellendorff dem Hornisberge gesessen. Po jego śmierci majątek przejęli synowie Hans i Nikolaus. W 1466 roku obaj powiększyli ojcowiznę o dobra zastawne zamku Książ, czyli Fürstenstein. Wówczas Rogowiec wszedł w skład dóbr książańskich i jednocześnie zniknął z tytulatury Schellendorfów na rzecz znaczniejszego Książa. Niebawem Schellendorfowie podzielili swój majątek, a Książ, najpewniej wraz z Rogowcem, pozostał przy Hansie. Obaj bracia należeli do stronnictwa wspierającego interesy królów czeskich na Śląsku, najpierw Jerzego z Podiebradów, a następnie Władysława Jagiellończyka. Konsekwencją tego było znalezienie się w opozycji wobec miasta Wrocławia, prowadzącego własną politykę, a następnie wobec sprzymierzonego z nim króla węgierskiego Macieja Korwina.

W okolicznościach wojny o sukcesję śląską w drugiej połowie XV wieku doszło do oblężenia, zdobycia, zniszczenia i ostatecznego porzucenia zamku Rogowiec. Najpewniej nastąpiło to podczas wyprawy stanów śląskich i łużyckich pod wodzą starosty śląskiego Georga Steina na Książ w 1482 roku. W trakcie badań archeologicznych na terenie zamku odkryto ślady pobojowiska oraz monety, których chronologia potwierdza datę zdobycia warowni. Dodatkowym argumentem wspierającym tę interpretację jest list Georga Steina do króla Macieja Korwina, datowany na 25 kwietnia 1483 roku, w którym jest mowa o pozbawieniu Schellendorfów zamków Książ i Rogowiec oraz przejęciu ich przez Koronę Czeską. Określenie zamku Rogowiec jako burgstal Horrnstein niedwuznacznie wskazuje, że warownia pozostawała już wówczas w stanie ruiny.

Historia budowlana obiektu

Faza 1, 1292 – połowa XIV wieku

Początek pierwszej fazy rozwoju zamku można wiązać z fundacją księcia Bolka I oraz realizacją budowy warowni przez kasztelana Reinska w latach 1292-1299. Zamek, wzniesiony z miejscowego kamienia łamanego, miał zarys zbliżony do trójkąta i powierzchnię około 700 m². Od strony wschodniej ograniczała go pionowo opadająca ściana skalna.

W narożniku północno-wschodnim zamku wzniesiono cylindryczną wieżę o średnicy około 10 m, wpisaną w obwód obronny. Wzdłuż wschodniego odcinka obwodu, nad skalnym uskokiem, powstał budynek pałacowy o wymiarach około 7 × 25 m. Zamkowi górnemu towarzyszył wał zewnętrzny zamykający teren późniejszego międzymurza oraz ograniczający wąską przestrzeń podzamcza, czyli pierwotną redakcję zamku dolnego.

Faza 2, druga połowa XIV – początek XV wieku

Druga faza zabudowy jest hipotetycznie datowana na drugą połowę XIV i początek XV wieku. Wiązała się z całkowitą przebudową zamku górnego oraz powstaniem murowanego obwodu obronnego międzymurza. Mogło to być następstwem zarówno ruchów masowych niestabilnego podłoża, jak i zniszczeń powstałych w trakcie wojny Jana i Karola Luksemburgów z Bolkiem Świdnickim w 1345 roku.

Po pęknięciu wieży na trzy części została ona zredukowana do wysokości muru obwodowego, a jej fundament wzmocniono. Przebudowano również obwód obronny zamku górnego. Zlikwidowano budynek pałacowy, a zamiast niego wzniesiono nowy obiekt mieszkalny w narożniku północno-wschodnim zamku górnego. Jego dolną kondygnację stanowiła wykuta w skale piwnica, przykryta kamiennym sklepieniem kolebkowym, do której od południowego wschodu prowadziła pochylnia.

Ściany nadziemnej części budowli od strony południowej i zachodniej najpewniej wzniesiono w konstrukcji ryglowej. W narożniku północno-wschodnim budynku, będącym zarazem narożnikiem muru obwodowego, z parteru na piętro prowadziły spiralne schody, umieszczone w przestrzeni wykusza o cylindrycznym zarysie.

W tym czasie wzniesiono także mur obwodowy międzymurza, otaczający zamek górny od południowego zachodu po północny wschód. Przestrzeń międzymurza zamykała brama prowadząca na podzamcze, której broniła baszta łupinowa. Do bramy dochodził także mur obwodowy biegnący wzdłuż krawędzi urwiska skalnego i łączący tę konstrukcję z południowym narożnikiem zamku górnego.

Faza 3, przełom lat 20. i 30. XV wieku – 1482 rok

Trzecia faza rozwoju zamku była związana z wielką przebudową dokonaną na przełomie lat 20. i 30. XV wieku, którą udało się datować na podstawie znalezisk numizmatycznych. Objęła ona cały teren warowni, a jej najbardziej spektakularnym efektem było powstanie rozległego zamku dolnego. Szeroki zakres prac budowlanych najpewniej przewidziano od początku inwestycji, czego dowodem było wzniesienie wapiennika poniżej bramy na międzymurze. Ponadto na potrzeby budowy uruchomiono kamieniołom na południowym stoku góry zamkowej.

Na zamku górnym, w miejscu zniszczonego podpiwniczonego budynku, powstał niewielki dziedziniec. Na kulminacji wzniesienia postawiono budynek, który mógł przybrać formę czworobocznej wieży mieszkalnej. Nadbudowano także wyższe partie muru oraz rozbudowano budynek bramny prowadzący na międzymurze.

Znacznie poszerzono obszar dawnego podgrodzia, tworząc rozległą powierzchnię zamku dolnego. W tym celu na stoku wzniesienia wzniesiono mur obwodowy, który jednocześnie pełnił funkcję muru oporowego. Różnicę wysokości poziomu gruntu w obrębie obwodu obronnego zniwelowano różnorodnym materiałem sypkim pochodzącym z terenu warowni. Główną bramę zamku dolnego ulokowano na jego północnym skraju.

Zabudowę wewnętrzną zamku dolnego tworzył dom przylegający do południowo-wschodniego narożnika muru obwodowego. Budynek miał wymiary 6 × 12 m i najpewniej konstrukcję wieńcową. Od zachodu sąsiadowała z nim kuźnia, wzniesiona częściowo nad zasypanymi reliktami wapiennika. Północnej ścianie budynku o konstrukcji ryglowej od strony dziedzińca towarzyszyło palenisko i wiata wsparta na słupach. W tym samym czasie po przeciwległej, północnej stronie zamku dolnego funkcjonował budynek kuchni z rozległym czworobocznym paleniskiem.

Kres funkcjonowania zamku przyniosło jego oblężenie w 1482 roku przez wojska stanów śląskich i łużyckich pod wodzą starosty Georga Steina. W jego trakcie mury warowni burzono przy użyciu artylerii, prawdopodobnie moździerzy, wystrzeliwującej granitowe kule o średnicy około 30 cm i masie około 50 kg.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb VI, nr 65, 416; MPH, t. 3, s. 518; RS 6474; RŚl II, nr 888, 889; LuBS I, s. 508, 513, 532; APWr, Dokumenty miasta Wrocławia, nr 1859; Boguszewicz 1993, s. 385-397; Boguszewicz 2010a, s. 12-38; Boguszewicz, Dwojak, Ziółkowski 1990, s. 337-372; Boguszewicz, Dwojak, Ziółkowski 1991, s. 263-299.

@techreport{APW_WSP\'{S}_719,

title = {APW WSP\'{S} lub APWr = Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, Wydzia\l Samorz\k{a}dowy Prowincji \'{S}l\k{a}skiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{boguszewicz_2010,

title = {Corona Silesiae: zamki Piast\'{o}w f\"{u}rstenberskich na po\ludniowym pograniczu ksi\k{e}stwa jaworskiego, \'{s}widnickiego i zi\k{e}bickiego do po\lowy XIV wieku},

author = {A. Boguszewicz},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

number = {39},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{boguszewicz1993,

title = {Zamek Rogowiec \textendash relikty architektury odkryte w latach 1990-1991},

author = {A. Boguszewicz},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

journal = {\'{S}l\k{a}skie Sprawozdania Archeologiczne},

volume = {34},

pages = {385-397},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@inbook{boguszewicz2010a,

title = {Zamki a konflikty zbrojne na \'{S}l\k{a}sku w drugiej po\lowie XV wieku},

author = {A. Boguszewicz},

editor = {T. Ciesielski},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

booktitle = {Zamki, twierdze i garnizony Opola, \'{S}l\k{a}ska i dawnej Rzeczypospolitej},

pages = {12-38},

address = {Zabrze},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@article{boguszewiczdwojakziolkowski1990,

title = {Zamek Rogowiec \textendash badania 1988 roku},

author = {A. Boguszewicz and A. Dwojak and W. Zi\'{o}\lkowski},

year  = {1990},

date = {1990-01-01},

journal = {\'{S}l\k{a}skie Sprawozdania Archeologiczne},

volume = {31},

pages = {337-372},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{boguszewiczdwojakziolkowski1991,

title = {Zamek Rogowiec. Wyniki prac archeologiczno-architektonicznych w 1989 r.},

author = {A. Boguszewicz and A. Dwojak and W. Zi\'{o}\lkowski},

year  = {1991},

date = {1991-01-01},

journal = {\'{S}l\k{a}skie Sprawozdania Archeologiczne},

volume = {32},

pages = {263-299},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{kerber_1885,

title = {Geschichte des Schlosses und der Freien Standesherrschaft F\"{u}rstenstein in Schlesien},

author = {P. Kerber},

year  = {1885},

date = {1885-01-01},

urldate = {1885-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RSIV'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RS V'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29,

title = {CDS XXIX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. XXIX: 1334-1337 (RS nr 5279-6020)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bell\'{e}e},

year  = {1923},

date = {1923-01-01},

urldate = {1923-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29b,

title = {CDS XXX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342, Bd. XXX (RS nr 6021-6988)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bellee},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

publisher = {Breslau},

series = {Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. XXX},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssMPH03_1878,

title = {MPH III = Monumenta Poloniae historica = Pomniki dziejowe Polski. T. 3},

editor = {August Bielowski},

year  = {1878},

date = {1878-01-01},

urldate = {1878-01-01},

volume = {III},

address = {Lw\'{o}w},

series = {MPH},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_2,

title = {R\'{S}l II = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. II, 1349-1354},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1983},

date = {1983-01-01},

urldate = {1983-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}