Wałbrzych-Podgórze – zamek Nowy Dwór

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gm. Wałbrzych, pow. wałbrzyski, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo śląskie; księstwo wrocławskie; księstwo fürstenberskie (1293–1321); księstwo świdnickie (1321–1741); Kreis Schweidnitz (1741–1818); Kreis Waldenburg (1818–1945); województwo wrocławskie (1945–1975); województwo wałbrzyskie (1975–1998).
• Nazwy historyczne: miejscowość: ok. 1300 – Dittrichsbach quod pertinet in Waldenbergk, 1399 – Dietrichsbach; obiekt: 1364 – Waldemberg di vesten, 1394 – das haus Waldenberg, das Newe Haus genannt.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Obiekt znajduje się na szczycie samotnego wzgórza o stromych stokach, wznoszącego się na wysokość 620 m n.p.m. między doliną a łańcuchem górskim. Zamek zajmuje całą powierzchnię grzbietu o długości około 140 m. Składa się z dwóch członów: zamku górnego po stronie południowo-wschodniej i dziedzińca (zamku dolnego) od zachodu.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1364 – zamki w Wałbrzychu wymieniono w układzie sukcesyjnym między cesarzem Karolem IV Luksemburskim a jego zięciem, margrabią Ottonem V Wittelsbachem (LuBS I, s. 508)
• 1394 – Gunter Schaff zapisał synom Ulrykowi i Janowi swoje dziedzictwo oraz część zamku w Wałbrzychu, zwanego Nowym Dworem, którą posiadał (Landbuch II, nr 1334)
• 1426 – Ulryk Schaff sprzedał, w imieniu nieletnich synów swojego brata Henryka, Janowi Liebenthalowi dwór [Haus] w Wałbrzychu, zwany Nowym Dworem, wraz z przyległościami, w tym miasteczkiem Wałbrzych (Pflug, s. 5)
• 1434 – Jan i Konrad, synowie Jana Liebenthala, w imieniu swoim oraz nieletnich braci Ulryka i Henryka sprzedali Hermanowi Zettritzowi i jego żonie Małgorzacie zamek zwany Nowym Dworem wraz z przyległościami (Pflug, s. 5)
• 1437–1441 – dokumenty Hermana Zettritza wystawione na zamku (Czettritz, s. 114–115, 118)
• 1439 – Herman Zettritz, pan na zamku Nowy Dwór (AAWr, DCh, sygn. 22.03.1439)
• 1452–1462 – Hans von Zedlitz zwany Röchlitz, właściciel majątku w Kaczorowie w latach 1446–1466 (Königshaus 2004, s. 460), oponent polityki biskupa wrocławskiego i rady Wrocławia, stronnik króla Jerzego z Podiebradów oraz sojusznik braci von Czirn (zapewne ich krewny), rezydował [?] na zamku Nowy Dwór koło Wałbrzycha i sprzedał posiadłość synowi; w 1465 r. kupił zamek Wleń, Lehnhaus (Zedlitz R. 1938, tabl. 19.16)
• 1462 – Jan Zedlitz zwany Röchlitz przekazał Nowy Dwór Janowi Zettritzowi z Książa na podstawie zakupu, którego dokonał od Zedlitza zmarły ojciec Jana, Herman Zettritz (Pflug, s. 5)
• 1473–1477 – Jan Zettritz, pan na zamku (Czettritz, s. 221–222)
• 1475 – Jerzy i Jan Zettritz zobowiązali się zabezpieczyć zamek bronią i amunicją otrzymaną ze Świdnicy, Strzegomia i Jawora (APWr, Dokumenty miasta Świdnicy, nr 894/U 973)
• 1490 – król Maciej Korwin wykupił zamek od Hassego [Jana] Zettritza i przekazał go Fabianowi Tschirnhausowi (Pflug, s. 6)
• 1492 – Jan Zettritz wykupił zastaw zamku od Fabiana Tschirnhausa (Pflug, s. 6)
• 1493 – bracia Jan, Fryderyk, Zygmunt i Ulryk Zettritz otrzymali część ojcowskich dóbr, to jest zamek Nowy Dwór wraz z przyległościami: miasteczkiem Wałbrzych, Białym Kamieniem (obecnie część Wałbrzycha), Podgórzem (obecnie część Wałbrzycha), Sobięcinem (obecnie część Wałbrzycha) i położonym tam zamkiem [sloß], lasem oraz młynami (Czettritz, s. 211; Pflug, s. 6)
• 1547 – podział ojcowskiego majątku między Zygmuntem a Krzysztofem Zettritzem: Krzysztof otrzymał zamek Nowy Dwór wraz z lasem za zamkiem, kawałkiem ziemi [Scheibe] i pastwiskiem pod miasteczkiem Wałbrzych, a także samym Wałbrzychem, dwoma młynami i wzgórzem szubienicznym (Pflug, s. 7)
• 1550 – rodzina von Czettritz z Nowego Dworu (Neuhaus) posiadała zamek i majątek Nowy Dwór oraz Gorce (Gottesberg) (Ritterdienste.SJ.1550, s. 8)
• 1717 – Ernst Heinrich von Czettritz Neuhaus był właścicielem zamku Nowy Dwór koło Wałbrzycha, Sobięcina (Hermsdorf; obecnie część Wałbrzycha) i Podgórza (Dittersbach; obecnie część Wałbrzycha) (Matrykuła.SJ.1717, s. 6)
• 1731 – Ernst Heinrich von Czettritz und Nendhauß posiadał zamek Nowy Dwór koło Wałbrzycha, Sobięcin (Hermsdorf; obecnie część Wałbrzycha), Podgórze (Dittersbach; obecnie część Wałbrzycha), Gaj (Hain; obecnie część Wałbrzycha) oraz udział [Anteil] w Niedźwiedziej Dolinie (Bärengrund; część Wałbrzycha-Podgórza) (Matrykuła.SJ.1731, s. 6)

Dzieje własności dóbr ziemskich i obiektu na podstawie przyczynków źródłowych

W 1364 r. wśród zamków księstwa świdnicko-jaworskiego wymieniono Waldemberg di veste; lokalizacja tego obiektu nie jest jednak pewna. Sprawę komplikuje fakt, że w centrum Wałbrzycha istniało założenie obronne typu motte, zniszczone w drugiej połowie XIX w. Dopiero z 1394 r. pochodzi informacja, że zamek w Wałbrzychu był tożsamy z warownią zwaną Nowym Dworem – Haus Waldenburg, das Neuhaus genannt. Według tradycji zamek Nowy Dwór zbudował Bolko I, a Bolko II odnowił go po 1330 r. albo wzniósł od podstaw w 1366 r. Podawana jest także wersja, że warownię zbudował Ulrich Schaff (zmarły w 1412 r.). W 1372 r. księżna Agnieszka przekazała Reyntschowi Schaffowi zamek Grodno w Zagórzu Śląskim z przynależnościami, do których należały również dobra wałbrzyskie. W 1382 r. posiadłość tę dzierżył Ulrich Schaff II, dysponując m.in. folwarkiem i młynem w Wałbrzychu. W 1394 r. Gunter Schaff zrezygnował ze swojej części zamku Nowy Dwór, odziedziczonej po ojcu Reintsche, na rzecz Hanosa i Ulrycha Schaffów.

Już w 1402 r. Ulrich Schaff II sprzedał jednak warownię z przyległościami Ulrichowi Schaffowi III oraz Ulrichowi i Hansowi Schaffom. Ulrich Schaff III w 1426 r. sprzedał Johanowi Liebenthalowi zamek z przyległościami, m.in. stätichen Waldenburg (miasteczkiem Wałbrzych) oraz wsiami Dittersbach (Podgórze), Hermannsdorff (Sobięcin) i Weissenstein (Biały Kamień). Jego synowie Hans, Wilrich i Heinse w 1434 r. sprzedali posiadłość Hermanowi Czettritzowi, późniejszemu właścicielowi dóbr książańskich. Ten z kolei sprzedał posiadłości przynależne Nowemu Dworowi, będące wówczas dobrami zastawnymi, Hansowi Zedlitzowi, co nastąpiło między 1450 a 1453 r. Majątek wrócił jednak do rodziny von Czettritz w 1462 r. W czasie wojny sukcesyjnej warownię w 1475 r. zajęły wojska Macieja Korwina, a następnie dozbroili ją mieszczanie ze Strzegomia, Jawora i Świdnicy. W 1478 r. zamek miał ulec zniszczeniu.

Między 1490 a 1492 r. Nowy Dwór jako dobra zastawne dzierżył Fabian von Tschirnhaus z nadania Władysława Jagiellończyka. W 1492 r. majątek wrócił do rodziny Czettritzów, a zamek był użytkowany do 1581 r. W tym roku miał go strawić pożar wywołany uderzeniem pioruna, w następstwie czego warownię opuszczono, a rodową siedzibę przeniesiono do renesansowego dworu w centrum Wałbrzycha. Prawdopodobnie zamek nie został jednak całkowicie porzucony i pozostał potencjalnym miejscem schronienia na wypadek działań wojennych. Z okresem wojny trzydziestoletniej wiązany jest ostatni epizod dziejów warowni, kiedy miały być prowadzone prace fortyfikacyjne.

Historia budowlana obiektu

Za średniowieczną inwestycję uznaje się zamek górny, wzniesiony na planie przełamanego prostokąta. Zabudowa wewnętrzna ciągnęła się wzdłuż północnego i północno-wschodniego odcinka muru obwodowego. Od strony południowo-zachodniej znajdował się wąski dziedziniec wewnętrzny. Zachowały się ślady dwóch budynków. W narożniku północno-zachodnim położony był tzw. budynek załogi o wymiarach wewnętrznych 9,7 × 4,9 m. Do narożnika wschodniego dochodziła dłuższa budowla, „dom pański”, podzielona na trzy pomieszczenia. W części zachodniej widoczne są relikty sklepienia piwnicy i prowadzących do niej schodów wykutych w skale. Między budynkami, w środkowej partii muru obwodowego, znajdowała się brama. Różnice w strukturze murów wskazują, że zamek podlegał bliżej nieokreślonym przebudowom. Nierozstrzygnięta pozostaje funkcja amorficznych reliktów masywnego muru, z zachowaną wnęką po maczulcu, w południowym narożniku zamku górnego. Niewykluczone, że jest to pozostałość cokołu wieży.

Zamek górny od strony zachodniej zabezpiecza międzymurze o zarysie w kształcie litery U. Jego północny odcinek stanowił jednocześnie szyję bramną zamku górnego. Międzymurze od dziedzińca (zamku dolnego) oddzielała sucha fosa wykuta w poprzek stoku. W jej środkowej części wykuto czworoboczną cysternę.

Dziedziniec (zamek dolny) założono na planie wydłużonego trapezu z szerszą podstawą na wysokości fosy. Jedynym zachowanym elementem zabudowy jest obwód obronny. W narożniku zachodnim znajduje się brama z ostrołucznym przejazdem. Z muru obwodowego wyprowadzono dwie basteje: półokrągłą na odcinku północnym i trójkątną w kurtynie południowej. Powstanie dziedzińca (zamku dolnego) wiązane jest z okresem renesansu.

Najmłodszymi konstrukcjami warowni są dwa wieloboczne bastiony datowane na XVII w. Jeden ulokowano przy bramie prowadzącej na zamek dolny, drugi – niezwiązany z obwodem obronnym – poniżej południowego krańca zamku górnego.

Wszystkie zachowane elementy zabudowy wzniesiono z łamanego kamienia miejscowej skały. Jako domieszkę stosowano cegłę.

Chronologia: pełne średniowiecze, wczesna nowożytność.

Konkretne wzmianki (wybór): LuBS I, s. 508; Landbuch II, nr 1334; Pflug, s. 5–7; Czettritz, s. 114–115, 118, 211, 221–222; AAWr, DCh, sygn. 22.03.1439; Königshaus 2004, s. 460; Zedlitz R. 1938, tabl. 19.16; APWr, Dokumenty miasta Świdnicy, nr 894/U 973; Ritterdienste.SJ.1550, s. 8; Matrykuła.SJ.1717, s. 6; Matrykuła.SJ.1731, s. 6; Boguszewicz 2010a, s. 266–268; Boguszewicz 2010b, s. 12–38; Grundmann 1982, s. 101–102; Guerquin 1957, s. 61–62; Guerquin 1974, s. 207; Kajzer, Kołodziejski, Salm 2001, s. 525; Kerber 1885, s. 149–155; Rozpędowski 1960, s. 52–59.

@techreport{aawr_aab,

title = {AAWr = Archiwum Archidiecezjalne we Wroc\lawiu},

author = {AAWr},

institution = {Archiwum Archidiecezjalne we Wroc\lawiu},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{boguszewicz_2010,

title = {Corona Silesiae: zamki Piast\'{o}w f\"{u}rstenberskich na po\ludniowym pograniczu ksi\k{e}stwa jaworskiego, \'{s}widnickiego i zi\k{e}bickiego do po\lowy XIV wieku},

author = {Artur Boguszewicz},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

number = {39},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@inbook{boguszewicz2010a,

title = {Zamki a konflikty zbrojne na \'{S}l\k{a}sku w drugiej po\lowie XV wieku},

author = {Artur Boguszewicz},

editor = {T. Ciesielski},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

booktitle = {Zamki, twierdze i garnizony Opola, \'{S}l\k{a}ska i dawnej Rzeczypospolitej},

pages = {12-38},

address = {Zabrze},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@collection{czettritz1907,

title = {Geschichte des Geschlechts von Czettritz und Neuhaus},

author = {H. Neuhaus},

year  = {1907},

date = {1907-01-01},

urldate = {1907-01-01},

address = {G\"{o}rlitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{czettritz1911,

title = {Geschichte des Geschlechts von Czettritz und Neuhaus, Bd. 2 (Regesten)},

author = {H. Neuhaus},

year  = {1911},

date = {1911-01-01},

urldate = {1911-01-01},

address = {G\"{o}rlitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1974,

title = {Zamki w Polsce},

author = {B. Guerquin},

year  = {1974},

date = {1974-01-01},

urldate = {1974-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{haufler1932,

title = {Forschungen zur Geschichte des Waldenburger Berglandes},

author = {Ludwig H\"{a}ufler},

year  = {1932},

date = {1932-01-01},

volume = {1\textendash2},

address = {Breslau},

series = {Urkunden und andere Quellen zur Geschichte des Waldenburger Berglandes},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kajzer_kolodziejczyk_salm_2001,

title = {Leksykon zamk\'{o}w w Polsce},

author = {J. Kajzer and S. Ko\lodziejczyk and J. Salm},

year  = {2001},

date = {2001-01-01},

urldate = {2001-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kerber_1885,

title = {Geschichte des Schlosses und der Freien Standesherrschaft F\"{u}rstenstein in Schlesien},

author = {P. Kerber},

year  = {1885},

date = {1885-01-01},

urldate = {1885-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{konigshaus2004,

title = {Die Zisterzienabtei in Schlesien von ihrer Gr\"{u}ndung bis zum Ende das 15 Jahrhunderts},

author = {Waldemar P. K\"{o}nigshaus},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

pages = {460},

address = {Wiesbaden},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{matrykula1717,

title = {Matryku\la.SJ.1717 = Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen der F\"{u}rstenth\"{u}mber Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung der Weichbilder, wie solches von denen Herren Landes-Aeltesten. Anno 1717. revidiret werden},

year  = {1717},

date = {1717-01-01},

urldate = {1717-01-01},

volume = {243},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

series = {Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 243},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@techreport{matrykula1731,

title = {Matryku\la.SJ.1731 = Personal-Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen in diesigen beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung derer Weichbilder},

year  = {1731},

date = {1731-01-01},

urldate = {1731-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 245},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{pflug1878,

title = {Regesten zur Geschichte der Stadt Waldenburg},

author = {K. Pflug},

year  = {1878},

date = {1878-01-01},

urldate = {1878-01-01},

address = {Waldenburg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{ritterdienste1550,

title = {Ritterdienste.SJ.1550 = Register der Ritterdiernste der Koen auch zu Hungern den Behemb K\"{o}niglichen Macht(...)},

year  = {1550},

date = {1550-01-01},

urldate = {1550-01-01},

volume = {4},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 4},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{rozpedowski_1960,

title = {Zamek Grodno w Zag\'{o}rzu \'{S}l\k{a}skim i zamki: Nowy Dw\'{o}r, Radosno, Rogowiec},

author = {J. Rozp\k{e}dowski},

year  = {1960},

date = {1960-01-01},

urldate = {1960-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssapwr_ritterdiernste_1602,

title = {Ritterdienste.SJ.1602 lub APWr Ritterdiernste = Ritterdiernste Inn dem Beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern S: u. Jawer [1602]},

year  = {1602},

date = {1602-01-01},

urldate = {1602-01-01},

address = {Wroc\law},

note = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, alternatywnie "APWr Ritterdiernste"},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

Ilustracje

Lokalizacja