Łażany (gm. Żarów) – zamek i późniejszy pałac

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: powiat świdnicki, gmina Żarów,
• Historyczne jednostki administracyjne: przed 1741: weichbild Striegau, 1741–1932: Kreis Striegau, 1932–1945: Landkreis Schweidnitz;
• Nazwy historyczne miejscowości: 1335 Laszano (RS 5, nr 5409), 1366 Lazan (Landbuch I, nr 41), 1550 Lasen (Ritterdienste.SJ.1550, s. 23), do 1945 Laasan;

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan obecny obiektu

Czas założenia wsi Łażany pozostaje nieustalony. Pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z 1335 r. (odnotowano tutejszy kościół) (RS 5, nr 5409), ale położenie osady na przedpolu Sudetów zasiedlanym przez ludność słowiańską sugeruje metrykę wczesnośredniowieczną. Brzmienie najstarszej nazwy wsi pozwala przyjąć, że Laszano to osada założona w miejscu wykarczowanego lasu (Treblin 1908, s. 24), którego reliktem może być Hummelwald – kompleks leśny między Łażanami a Ruskiem, notowany w źródłach pisanych i na mapach (Homann 1736). Na genezę przedkolonizacyjną wskazuje typ rozplanowania wsi – oparty na modelu wsi niwowych, który stosowano w XIII–XIV w. przy reorganizacji przestrzennej i ustrojowej starszych osad.

Niwa zagrodowa Łażan zachowała do dziś tylko niektóre komponenty rozplanowania średniowiecznego: ulice obrzeżające dawny plac wiejski (nawsie, Anger), drogi zagumienne (północna – tylko we fragmencie), drogi poprzeczne do osi placu wyprowadzające w pola z centrum wsi, gdzie stanął kościół, granice parcelacyjne dawnych gospodarstw zagrodowych na 2/3 powierzchni niwy. Pozostała 1/3, zajęta przez rezydencję szlachecką, uległa gruntownemu przekształceniu, ale jeszcze w połowie XVIII w. klasyczny prostokątny obrys niwy wciąż był czytelny (Regler ok. 1770, ark. 59).

Przed 1945 r. obszar rezydencji tworzyły następujące budowle i obszary:

1. pałac – stojący w bezpośredniej bliskości kościoła, na czworobocznym majdanie, otoczony nawodnioną fosą (zasilaną przez niewielki potok płynący wzdłuż dawnego nawsia), wyznaczający główną oś kompozycyjną założenia pałacowo-folwarcznego;
2. zespół kilkunastu budynków gospodarczych i oficynowych skupionych przy wydłużonym prostokątnym podwórzu, który wyznaczał poprzeczną oś kompozycyjną oraz przy podwórzu prowadzącym do bramy północnej (stanowiącym część osi głównej); obszar ten był otoczony murowanym parkanem, który w partii północnej zarysowuje trójkątną przestrzeń (poza linią dawnej drogi zagumiennej); wśród budowli wyróżniają się dwie quasi-basteje (w strefie północnej), XVIII-wieczny budynek magazynowy z monstrualnym podpiwniczeniem i grottą ogrodową (na wschodnim krańcu podwórza) oraz kuźnia z 1. ćwierci XX w. o cechach architektury regionalnej wkomponowana w oś główną (położona na wprost wejścia do pałacu);
3. założenie ogrodowe o formule krajobrazowej, po wschodniej i północno-wschodniej stronie podwórzy i budynków folwarcznych, ujęte murowanym parkanem; w jego środku ciężkości wzniesiono murowaną pergolę w typie antycznego perypteru (ale z samą kolumnadą, od południa przylegała do niej oranżeria), na zboczu doliny stworzono założenie tarasowe z pawilonem na szczycie (na podobieństwo winnicy?).

Gmach pałacowy był założeniem czteroskrzydłowym z niewielkim wewnętrznym dziedzińcem, piętrowym, częściowo podpiwniczonym, z dachami wielospadowymi. Bryłę rozrzeźbiały alkierze i przypory. Układ przestrzenny tworzył trakt pomieszczeń zajmujący całą głębokość skrzydeł oraz wąski trakt komunikacyjny (galeria) okalający wewnętrzny dziedzińczyk z trzech stron (w skrzydle południowym – wyraźnie płytszym od pozostałych – przejście wiodło przez pomieszczenia). Rozplanowanie to jest czytelne jeszcze dziś, mimo tego, że już w latach 50. XX w. pałac zaczął niszczeć, potem uległ rujnacji i do dziś zachowały się jedynie mury obwodowe skrzydeł i galerii, część ścian wewnętrznych oraz kilka sklepionych pomieszczeń. Jednak od kilku lat ruina ma troskliwego właściciela, który dąży do zabezpieczenia budowli.

Przemiany własności dóbr ziemskich

Położenie pałacu (pierwotnie zamku) w centrum wsi, niemal w obrębie pierwotnego nawsia, wskazuje, że albo Łażany stanowiły posiadłość rycerską już w momencie reorganizacji przestrzennej, albo majątek rycerski został utworzony poprzez wykup dziedzicznego sołectwa. Źródła pisane dokumentują rycerskich właścicieli od połowy XIV w.: pod rokiem 1347 został odnotowany Cunemann von Sedlitz auf Lassan (Sinapius 1720, s. 882), w latach 1349–1352 był wzmiankowany Johannes de Lazan zwany de Sydelicz, i to zapewne on zapoczątkował linię rodu von Seidlitz piszącą się „z Łażan” (RŚl II, nr 139, 616; Jurek 1998, s. 286), która od XV w. rozwijała się w Czechach jako Bechyňové z Lažan (niem. Bechinie von Lazan) (por. hasło „Bechyňové z Lažan”, b.d.). Jego potomkami dzierżącymi Łażany byli: Gunzel (wzmiankowany 1363–1375, władał majątkiem początkowo razem z bratem, a po dziale spadkowym z 1369 samodzielnie) (Landbuch I, nr 41, 351, 993), bracia Hannos, Gunczil i Nickel vom Lasan (synowie Guncela), odnotowani wspólnie w 1385, bez Hannosa w 1389 i 1394, z trzema [młodszymi] braćmi noszącymi to samo imię Heincze – w 1393 (Landbuch II, nr 72, 730, 1160, 1161, 1246). Późniejsze źródła nie potwierdzają związków majątkowych rodu von Seidlitz z Łażanami, ale przydomek „z Łażan” był często używany przez kolejne pokolenia tej rodziny na Śląsku.

Nie ma jednak podstaw, aby wzmiankowanych w XV w. panów „z Łażan” uznawać za posiadaczy dóbr w tej wsi. Dotyczy to m.in. Heinczego von Lazan, starosty księstw świdnickiego i jaworskiego w latach 1417–1419, oraz Heinczego von Lazan zwanego Rabe, podstarościego w 1418 r. (VerfSJ, s. 71). W regestrze dokumentu z 1440 r. wymieniono wprawdzie „Hans und Georg von Seidlitz Gebrüder zu Lasan”, ale nie ma pewności, czy regest wiernie oddaje treść oryginału (Reichenbach 1906, s. 85, nr 431).

Nie wiadomo, w jakich okolicznościach dobra w Łażanych zyskali bracia Nitsche i Hentschil von Schindel o przydomku Rosicz, odnotowani w 1398 i 1399 roku (Landbuch III, nr 476, 509). Już wkrótce dobra te zostały kupione przez rycerza Fritsche von Landeskron, o czym informuje zapis z 1402 roku (Landbuch III, nr 1121). Przemiany własności w kolejnych dekadach pozostają dotychczas nierozpoznane.

Według ustaleń L. Radlera i w świetle źródeł XVI-wiecznych od połowy XV w. majątek należał do członków rodu von Mühleim o przydomku Buschke / Puschke („Puschkau”? = „z Pastuchowa”). Właścicielami byli: Heinz (wzm. 1455), Hans (w źródłach notowany 1491–1494) (Radler 1956), Christoph (w źródłach od 1513, zm. 1550) i Jorge (zm. 1549) (Radler 1956; Hoffmann 1939, s. 27); w latach 1550–1567: Sigismund (zm. 1567), pan na Łażanach i Ligocie Wielkiej w dystrykcie dzierżoniowskim, ożeniony z Formosą z domu Nimitz, która w 1569 zbudowała przy tutejszym kościele rodową kaplicę grobową (Ritterdienste.SJ.1550, s. 25, 129; Radler 1956; Hoffmann 1939, s. 22); w latach 1567–1594: Sigismund [Młodszy] auf Lahsen und Groß Elgot (zm. 1584) ożeniony z Ursulą z domu Peterswalde (Sinapius 1728, s. 822; Ritterdienste.SJ.1602, s. 36; Lutsch 1889, s. 267; Hoffmann 1939, s. 23; Radler 1956). Być może czasowo majątek był oddany w zastaw – w spisie podatkowym z 1579 został odnotowany Nickel Ecke zu Poßelwitz, mający w Łażanach prawa zwierzchnie do 20 kmieci i 24 łanów gruntu (Treblin 1908, s. 122).

Hoffmann (1939, s. 27) odnotował płyty nagrobne właścicieli z datami zgonu, a na s. 22 przytoczył inskrypcję z zachowanej tablicy fundacyjnej. Przytoczona przez niego inskrypcja nagrobna zawiera błędną datę (Hoffmann 1939, s. 23).

W 1595 r. posiadłość obejmującą Łażany i Żarów zakupił na licytacji Friedrich von Zedlitz z Mościska auf Merzdorf (zm. 1606), radca cesarski, ożeniony z Hedwig von Mühlheim (siostrą Sigismunda [Młodszego]) (Zedlitz 1938, tabl. 14, poz. 17; tabl. 15, poz. 1). Po jego śmierci posiadłość łażańską objął najmłodszy syn Christoph (zabity 1628), w 1618 ożeniony z Ursulą von Motschelnitz (zm 1644); w 1622 sprzedał jednak ten majątek i przeniósł się do Tworzyjanowa (Zedlitz 1938, tabl. 15, poz. 12).

W latach 1622–1641 Łażanami władał Sigismund von Nostitz (zm. 1641, 18.12), pan na Piotrowicach Świdnickich, ożeniony z Evą von Bibran (Radler 1956); w latach 1641–1663: jego syn Sigismund (zastrzelony w sporze granicznym 1663, 17.07), ożeniony z Barbarą von Ratselin; następnie w latach 1663–1703 wnuk Sigismunda i Evy – Otto Sigismund (ur. 1662, 11.12, zm. 1703, 28.01), pan na Łażanach, Piotrowicach, Żarowie, oraz na Pielaszkowicach, Sokolnikach i Johnsdorf odziedziczonych w 1699 po swej żonie Susannie Barbarze geb. von Seher-Thos, poślubionej w 1684 roku (Sinapius 1728, s. 163; Krane 1905, s. 293; Hoffmann 1939, s. 23; Ciesielski 1993, s. 51; Ciesielski, Mucha 2022). Ojcowskie dobra odziedziczył Karl Gottlieb von Nostitz (ur. 27.10.1690, zm. 1742), szambelan elektora Saksonii i króla Polski Augusta II Mocnego, ożeniony w 1716 r. z Beatą Abigeil z domu von Siegroth (Sinapius 1728, s. 163–164; Hoffmann 1939, s. 24; Ciesielski 1993, s. 51). To właśnie jemu należy przypisać przekształcenie zamku łażańskiego w siedzibę pałacową; być może również nazwanie lasu Hummelwald – Beatenwald (na cześć żony). Po śmierci Karla wszystkie jego posiadłości przypadły wdowie.

Inskrypcję epitafium upamiętniającego przedstawicieli rodu Nostitzów przytoczył Hoffmann (1939, s. 23).

Beata Abigeil (ur. 1700, zm. 1770, 26.07) poślubiła Wilhelma Diettricha v. Buddenbrock (zm. 1757), feldmarszałka wojsk pruskich (Saring 1955); posiadała majątki: Lahsan, Peterwitz, Sarau, Metschkau, Pleßwitz, Zuckelnick, Johnsdorf und Beatenwald (Meyer 1757; Schulz 1842, s. 19). [W testamencie ustaliła podział swych dóbr na dwie części:] 1) dobra Lahsan, Peterwitz, Sarau i Beatenwald miał uzyskać jeden z [jej siostrzeńców] hrabiów von Burghaus na drodze losowania (drugi miał otrzymać kwotę 10.000 guldenów); 2) Metschkau, Pleßwitz, Zuckelnick, Johnsdorf miał otrzymać pasierb General-Lieutenant [Johann Jobst] v. Buddenbrock (Schulz 1842, s. 20; Ciesielski 1993, s. 51).

W 1770 r. klucz dóbr łażańskich odziedziczył hrabia Rzeszy Nikolaus August Wilhelm von Burghaus (ur. 14.03.1750, zm. 5.05.1815), znany na Śląsku reformator rolnictwa, w 1783 odbudował folwark zniszczony w pożarze, uregulował koryto Strzegomki, zlecił budowę mostu (o prekursorskiej na Śląsku żeliwnej konstrukcji); w 1806 przekształcił posiadłości w ordynację (Fideikommiss) (Zimmermann 1785, t. 5, s. 227; Ciesielski 1993, s. 51–52). Później dobra dzierżyli: jego brat Ludwig (zm. 1815) (Ciesielski 1993, s. 52), następnie bratanek Friedrich Nikolaus, królewski szambelan (zm. 1885 jako ostatni męski przedstawiciel rodu von Burghaus) (ANPSA 1857, s. 40; SGA 1870, s. 61; SGA 1873, s. 128–129; SGA 1876, s. 110; SGA 1886, s. 159; Ciesielski 1993, s. 52). Spór o dziedziczenie toczony po jego śmierci przez spadkobierców został rozstrzygnięty na korzyść Friedricha Ludwiga von Pfeil und Klein Elguth. Friedrich, który w 1889 otrzymał prawo używania tytułu i herbu Burghausów, zmarł tragicznie w 1896 roku (SGA 1886, s. 159; SGA 1894, s. 155; Ciesielski 1993, s. 52). Jego łażańską ordynację (z majątkami ziemskimi przekazanymi w dzierżawę) dziedziczyli później kolejno członkowie hrabiowskiej rodziny von Pfeil-Burghaus: 1896–1905 Eduard (SGA 1898, s. 165; SGA 1902, s. 176–177; Ciesielski 1993, s. 52), 1905–1938 Richard (SGA 1905, s. 192; SGA 1909, s. 201; SGA 1912, s. 208; SGA 1917, s. 216; SGA 1921, s. 229; SGA 1926, s. 289; SGA 1930, s. 316; SGA 1937, s. 252; Ciesielski 1993, s. 52), 1938–1945: Friedrich Nikolaus (Ciesielski 1993, s. 52).

Historia budowlana obiektu

Architektura rezydencji w Łażanach stała się obiektem zainteresowań badawczych dopiero po roku 1945, gdy pojawiła się potrzeba zabezpieczenia zabytkowego pustostanu (Eysymontt 1959; Lutsch 1889, s. 287; Weber III, s. 14). Przedmiotem badań architektonicznych została dopiero w ostatnim ćwierćwieczu, gdy zabytek był już kompletną ruiną (Kwaśniewski 2009, s. 56, 57, 58, 60; Błoniewski 2018). Przeprowadzone tu badania ujawniły wielość przekształceń i dały bardzo zagmatwany obraz przemian budowli. Z uwagi na rozległe zmiany dokonywane w kolejnych fazach budowlanych (zwłaszcza gruntowne przebudowy ok. 1600 i ok. 1715), wielokrotne modernizowanie pomieszczeń, a także ze względu na ograniczony dziś dostęp do partii piwnic i murów na poziomie piętra (z powodu rujnacji pałacu) – na obecnym etapie badań możliwe jest jedynie wyróżnienie głównych faz i przyjęcie przybliżonych datowań.

Publikacje przedwojenne wzmiankowały przede wszystkim XVIII-wieczny wystrój budowli (Lutsch 1889, s. 287; Weber III, s. 14). Badania prowadzone przez Piotra Błoniewskiego i Artura Kwaśniewskiego w latach 2022–2024 nie były, według stanu opracowania z 2025 r., publikowane.

FAZA I: siedziba średniowieczna rodu von Sedlitz (panów „z Łażan”), sprzed 1369 r. – zapewne identyczna z siedzibą odnotowaną w źródłach przy okazji podziału spadkowego między Gunzelem von Lazan, a jego bratankiem Temchinem, w wyniku którego Guncelowi przypadła daz Dorf z udem Lazan mit dem hofe und gesesse daselbist (Landbuch I, nr 351).

Według Piotra Błoniewskiego najstarsze partie murowane istnieją we wschodniej części ruin pałacu i stanowią pozostałość trzykondygnacyjnego domu o wymiarach rzutu około 9,5 x 18,5 m, z murami o grubości 140 cm. Do dziś czytelne są relikty 2 wykuszy ubikacyjnych (na elewacji wsch.), wnęk okiennych. Na podstawie fragmentarycznych odsłonięć murów można przyjąć, że do budynku przylegał od zachodu dziedziniec otoczony murowanym obwodem, który ograniczał przestrzeń 14,4 x 16,1 m (przebieg kurtyny zachodniej nie jest jednak pewny). Od północy i południa mury kurtynowe wspierała pojedyncza przypora (w przybliżeniu w połowie ich długości). Majdan zajęty przez zabudowę murowaną i być może drewnianą był otoczony fosą. Wjazd do zamku znajdował się od strony północnej.

FAZA II: rozbudowa siedziby, dokonana być może w XV w. (np. przez Heinza von Mühlheim ok. 1455)

Na okres późnośredniowieczny datowane są również partie murów obwodowych pałacu od strony zachodniej, północnej (noszące po wewnętrznej stronie ślady pożaru) i południowej. Ich przebieg pozwala przyjąć, że istniejący w tym czasie zamek wyznaczył obrys i obszar siedziby nowożytnej. Relikty otworów zachowane na parterze przy narożu płn.-zach. i w murze południowym sugerują, wewnętrzny dziedziniec był obudowany z czterech stron, a poziomy użytkowe w poszczególnych partiach zamku były zróżnicowane.

Pierwotne niskie usytuowanie pomieszczeń, zmienione w fazie III, może tłumaczyć brak podpiwniczeń skrzydeł południowego i zachodniego oraz tylko częściowe podpiwniczenie skrzydła północnego.

FAZA III: przebudowa zamku, być może przez Sigismunda von Muhlheim [Starszego], w latach 50. XVI w.

Przekształcenia objęły m.in. ujednolicenie poziomów użytkowych pomieszczeń we wszystkich skrzydłach, wykonanie nowych wnęk i otworów okiennych, wprowadzenie nowej kamieniarki okiennej i drzwiowej – typowych dla 2. połowy XVI w. obramień fascjowych. Elementem charakterystycznym (a w przypadku siedzib nowożytnych – także datującym) są wnęki okienne z murowanymi siedziskami w izbach płd. wsch. i płd.-zach. (notowane w śląskich dworach i zamkach z lat 40.-60. XVI w.). Być może w tej fazie powstał alkierz izby płn.-wsch. (pierwotnie zaopatrzony w okienka dające się interpretować jako strzelnice). Zapewne w tej fazie powstały zachowane do dziś mury drugiej kondygnacji (oprócz skrzydła wschodniego), ale zastosowanie w ich konstrukcji szerokich wnęk ściennych i okiennych, których pozostałości odsłaniają się spod późniejszych nawarstwień, to rozwiązanie częstsze na Śląsku w końcu XVI wieku.

Porównywalne wnęki okienne z murowanymi siedziskami występowały m.in. w Będkowicach i Niwnicach.

FAZA IV: gruntowna przebudowa, zapewne przez Friedricha von Zedlitz ok. 1600 (między 1595 a 1606).

Liczne fragmenty obramień dekorowanych boniowaniem na przemian kwadratowym i prostokątnym (wtórnie użyte w oknach z fazy VI) sugerują, że na przełomie XVI/XVII w. nastąpiła gruntowna przebudowa zamku. Najpóźniej w tym czasie wszystkie skrzydła zamkowe uzyskały jednolitą wysokość 2 kondygnacji; fasady pokryto tynkami z dekoracja sgraffitową, która w partii podokapowej przypuszczalnie tworzyła fryz (z motywami figuralnymi). Alkierz izby płn.-wsch. zaopatrzony w okna „mieszkalne” stał się alkierzem widokowym; na rangę tej izby wskazują również pozostałości malowanych inskrypcji w partii podstropowej. Z fazy IV pochodziło również sklepienie izby płd.-wsch. dekorowane żebrowaniem z tynku imitującym sklepienie sieciowe (tego typu archaizacja wnętrz była dość powszechna w architekturze rezydencjonalnej na Śląsku ok. 1600). Skrzydło wschodnie i część północnego można więc uznać za strefę reprezentacyjną. Przeciwległe skrzydło zachodnie skupiało apartamenty mieszkalne i zaplecze gospodarcze domu (obszerną kuchnię zamkową).

FAZA V: hipotetyczna modernizacja wnętrz, dająca się przypisać Sigismundowi von Nostitz.

Z tą fazą można wiązać partie murowane zachowane w płn.-zach. części późniejszego pałacu: niektóre zamurowania otworów oraz sklepienie klasztorno-lunetowe w pomieszczeniu po zachodniej stronie sieni (rozwiązanie stosowane w architekturze śląskiej po wojnie trzydziestoletniej).

FAZA VI: gruntowna przebudowa zamku na siedzibę o cechach pałacowych, wraz z modernizacją sal, apartamentów, układu komunikacyjnego, przeprowadzona przez barona Karla Gottlieba von Nostitz zapewne ok. 1715 roku.

Karl Gottlieb von Nostitz uzyskał pełnoletność w 1711 r. i mógł wówczas przejąć odziedziczony po ojcu majątek; w 1716 r. poślubił Beatę Abigail z domu von Siegroth.

Zachowano układ murów konstrukcyjnych zamku, ale uwspółcześniono wystrój architektoniczny całkowicie likwidując lub przesłaniając wszystkie starsze elementy dekoracyjne. Elewacje zostały opięte dostawionymi pilastrami wielkiego porządku (z quasi-korynckimi kapitelami) wspartymi na kondygnacji cokołowej (jaką tworzyły mury obwodowe na poziomie piwnic); poprzez zmianę położenia osi okiennych (gruntowną przebudowę wnęk okien) i rozmieszczenie pilastrów uzyskano efekt symetrii i regularności. Oś środkową fasady akcentował portal balkonowy z ukośnie ustawionymi filarami (element charakterystyczny dla „późnobarokowych” rezydencji śląskich 1. połowy XVIII w.). Budynek (zarazem kondygnację piętra) podwyższono o ok. 0,5 m, w miejsce starszych dachów (i ozdobnych szczytów) wprowadzono dachy wielospadowe z lukarnami oraz wieżyczką pośrodku skrzydła północnego.

Udekorowanie okien parteru nadokiennikami i przyczółkami, a tym samym zaakcentowanie kondygnacji dolnej nadało siedzibie łażańskiej cech willowych (podobnie jak w przypadku francuskich maison de plaisant z tego czasu), zachowano jednak dookolną „zamkową” fosę, wznosząc nad nią nowy murowany most (bez żadnych aluzji do obronności). Willowość budowli wyrażał również alkierz wschodni zachowany ze starszej budowli. Motyw alkierza został powtórzony na elewacji południowej, którą rozrzeźbiono dostawiając dwa smukłe piętrowe aneksy podkreślające symetryczność kompozycji architektonicznej. Były to zarazem elementy infrastruktury budynku: umieszczono tam ubikacje z szachtami kloacznymi (parterowy aneks z ubikacjami powstał też przy elewacji wschodniej). „Wpięto je” w układ komunikacyjny tj. w korytarz (galerię) okalający wewnętrzny dziedziniec (z otwartymi arkadowymi podcieniami w parterze) – urządzony prawdopodobnie dopiero w fazie VI, w miejscu (hipotetycznych) starszych krużganków.

W trakcie modernizacji wymontowane detale kamieniarskie potraktowano jako budulec, który wtórnie użyto w nowych murach i ościeżach nowych okien. Archiwolta portalu bramnego z fazy IV (boniowana, polichromowana) została częściowo przekuta i użyta do konstrukcji nowego otworu bramnego.

FAZA VII: hipotetyczne inwestycje z czasu Nicolasa Augusta von Burghaus, po 1770 roku.

Zważywszy na aktywność gospodarczą hrabiego i fakt odbudowy (oraz rozbudowy) folwarku po pożarze z 1783 należy przypuszczać, że podjął on jakieś prace modernizacyjne we wnętrzach pałacu (np. odnośnie systemu ogrzewania), jednak z uwagi na całkowite zniszczenie wystroju pomieszczeń i bardzo skromną dokumentację fotograficzną wnętrz sprzed ich destrukcji – zakresu tych prac nie da się ustalić.

FAZA VIII i kolejne: modernizacje podejmowane w XIX w.

Zapewne z inicjatywy Friedricha Ludwiga von Pfeil-Burghauß und Klein Elguth, między 1889 a 1896 wprowadzono współczesną infrastrukturę wodno-kanalizacyjną, osadnik na ścieki (w obrębie majdanu, bezpośrednio przy murze zachodnim), a przede wszystkim przebudowano (wymieniono?) konstrukcję dachów likwidując przy tym wieżę nad skrzydłem północnym; nad wejściem głównym została osadzona płyta z herbem hrabiów von Pfeil-Burghauß.

Przed 1883 r. ukształtowany został ogród krajobrazowy z pergolą i oranżerią w centrum (Messtischblatt, ark. 2951, wyd. 1883).

Charakterystyka wartości kulturowych

Rezydencja łażańska to reprezentatywny przykład siedziby ziemiańskiej zamieszkiwanej niemal nieprzerwanie od XIV do XX w., i w związku tym wielokrotnie modernizowanej, ale bez naruszenia pierwotnego „zamkowego” charakteru – który w tym przypadku manifestował się poprzez obecność fosy wodnej okalającej mury budowli. To, co najcenniejsze w architekturze tej rezydencji – nie przetrwało do dziś. Przede wszystkim przepadł wystrój architektoniczny z ok. 1715 r., z jego dekoracyjnością (wręcz malowniczością), oryginalnym pomieszaniem konwencji pałacowej i willowej oraz najbardziej zaskakującym elementem wystroju – umieszczoną nad oknami parteru „galerią herbową”, której programu i znaczenia nie da się już dziś odtworzyć. Dużą – dziś już w znacznej mierze utraconą – wartością rezydencji łażańskiej było zagospodarowanie i zakomponowanie areału w XVIII-XX w.: rozmieszczenie budynków folwarcznych względem osi wyprowadzonej ze środka fasady pałacu, przedłużenie tej osi w krajobraz, mur parkanowy z quasi-bastejowymi pawilonami, założenie ogrodowe z tarasami (hipotetyczną „winną górą”) i monumentalną pergolą, budynek gospodarczy wzniesiony w bliskości ogrodu, z grottą i ogromnym pomieszczeniem piwnicznym (najśmielsza hipoteza odnośnie przeznaczenia tych podziemi: loża masońska).

Zamek w obecnej postaci może stanowić poligon zaawansowanych szkoleń w dziedzinie badań historyczno-architektonicznych – niektóre partie budowli tworzą zespół przemurowań i nawarstwień z 4-5 faz budowlanych. Ponieważ obecny prywatny właściciel ruin pałacu w pełni rozumie ich wartość zabytkową – można mieć nadzieję, że obiekt zostanie przywrócony do życia z jak najmniejszą ingerencją w autentyczną materię zabytku.

Chronologia: XIV–XX w. (późne średniowiecze, nowożytność)

Konkretne wzmianki: RS 5, nr 5409; RŚl II, nr 139, 616; Landbuch I, nr 41, 351, 993; Landbuch II, nr 72, 730, 1160, 1161, 1246; Landbuch III, nr 476, 509, 1121; Ritterdienste.SJ.1550, s. 23, 25, 129; Ritterdienste.SJ.1602, s. 36; Treblin 1908, s. 24, 122; Sinapius 1720, s. 882; Sinapius 1728, s. 163–164, 822; Jurek 1998, s. 286; Hoffmann 1939, s. 22–24, 27; Lutsch 1889, s. 267, 287; Weber III, s. 14; Krane 1905, s. 293; Ciesielski 1993, s. 51–52; Schulz 1842, s. 19–20; Radler 1956, s. 21–22; Kwaśniewski 2009, s. 56, 57, 58, 60; Błoniewski 2018; Zedlitz 1938, tabl. 14, poz. 17 i tabl. 15, poz. 1, 12; ANPSA 1857, s. 40; SGA 1870, s. 61; SGA 1873, s. 128–129; SGA 1876, s. 110; SGA 1886, s. 159; SGA 1894, s. 155; SGA 1898, s. 165; SGA 1902, s. 176–177; SGA 1905, s. 192; SGA 1909, s. 201; SGA 1912, s. 208; SGA 1917, s. 216; SGA 1921, s. 229; SGA 1926, s. 289; SGA 1930, s. 316; SGA 1937, s. 252; Reichenbach 1906, s. 85, nr 431; VerfSJ, s. 71; Zimmermann 1785, t. 5, s. 227; Regler ok. 1770, ark. 59; Messtischblatt, ark. 2951 (1883).

@collection{@Zimmermann1795b,

title = {Beitr\"{a}ge zur Beschreibung Schlesien, Bd V},

editor = {Friedrich Albert Zimmermann},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

volume = {5},

publisher = {Tramp, Johann Ernst},

address = {Brieg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@phdthesis{Bloniewski2018,

title = {Zamki rycerskie w ksi\k{e}stwie \'{s}widnickim},

author = {Piotr B\loniewski},

year  = {2018},

date = {2018-01-01},

urldate = {2018-01-01},

address = {Wroc\law},

school = {Wydzia\l Architektury Politechniki Wroc\lawskiej},

note = {praca doktorska napisana na Wydziale Architektury Politechniki Wroc\lawskiej pod kierunkiem Ma\lgorzaty Chorowskiej, wydruk komputerowy w Centrum Wiedzy i Dokumentacji Naukowo-Technicznej PWr},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@book{ciesielski1993,

title = {Gmina \.{Z}ar\'{o}w. Monografia historyczna},

author = {Tomasz Ciesielski},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

publisher = {Rada Miasta i Gminy w \.{Z}arowie},

address = {\.{Z}ar\'{o}w},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@online{ciesielskimucha2022,

title = {Historia miejscowo\'{s}ci \textendash \La\.{z}any},

author = {Tomasz Ciesielski and Bogdan Mucha},

url = {https://www.izba.centrum.zarow.pl/lazany-historia},

year  = {2022},

date = {2022-01-01},

urldate = {2022-01-01},

note = {\.{Z}arowska Izba Historyczna (online), data utworzenia: 24.01.2011},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {online}

}

@book{dobkiewicz2016,

title = {Miasto i gmina \.{Z}ar\'{o}w na dawnych poczt\'{o}wkach},

author = {Andrzej Dobkiewicz},

year  = {2016},

date = {2016-01-01},

publisher = {Errata},

address = {Wa\lbrzych, \'{S}widnica},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{hoffmann1939b,

title = {Die Kirchen in Saarau und Laasan},

author = {Hermann Hoffmann},

year  = {1939},

date = {1939-01-01},

publisher = {Frankes Verlag und Druckerei / Otto Bergmeyer},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Jurek1996,

title = {Obce rycerstwo na \'{S}l\k{a}sku do po\lowy XIV wieku},

author = {T. Jurek},

year  = {1996},

date = {1996-01-01},

urldate = {1996-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{krane1905,

title = {Ausz\"{u}ge aus der: },

author = {A. Krane},

year  = {1905},

date = {1905-01-01},

urldate = {1905-01-01},

journal = {Vierteljahrsschrift f\"{u}r Wappen-, Siegel- und Familienkunde},

volume = {33},

pages = {263\textendash307},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{krane1905b,

title = {Ausz\"{u}ge aus der: „Genealogia des Hoch-Gr\"{a}flich, Freiherrlich und Hochadelichen Deschlechts derer von Stosch etc (…)“ enthaltenen Ahnentafel},

author = {A. Krane},

year  = {1905},

date = {1905-01-01},

journal = {Vierteljahrsschrift f\"{u} Wappen- Siegel u. Familienkunde},

volume = {33},

pages = {263-307},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@inbook{kwasniewski2009,

title = {Higiena i technika. Ewolucja urz\k{a}dze\'{n} i instalacji higieniczno-sanitarnych w nowo\.{z}ytnej rezydencji wiejskiej XVI-XIX wieku na tle przemian kulturowych},

author = {Artur Kwa\'{s}niewski},

year  = {2009},

date = {2009-01-01},

booktitle = {Svornik 7/2009. Sbornik p\v{r}\'{i}spv{e}vkr{u} ze 7. konference stavebnv{e}historick\'{e}ho prr{u}zkumu uspo\v{r}\'{a}dan\'{e} 10.-13. 6. 2008 v J\'{a}chymovv{e}. Technick\'{a} infrastruktura budov a s\'{i}del},

pages = {47-68},

address = {Praha},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@book{meyer1757,

title = {Das Ruhmvolle und verewigte Ged\"{a}chtni\ss eines [...] Helden!},

author = {Christian Ludwig M\"{u}ller},

year  = {1757},

date = {1757-01-01},

urldate = {1757-01-01},

publisher = {Carl Gottfried Meyer},

address = {Bre\sslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{radler1956,

title = {Laasan},

author = {Leonhard Radler},

year  = {1956},

date = {1956-01-01},

journal = {T\"{a}gliche Rundschau},

pages = {21-22},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{ritterdienste1550,

title = {Ritterdienste.SJ.1550 = Register der Ritterdiernste der Koen auch zu Hungern den Behemb K\"{o}niglichen Macht(...)},

year  = {1550},

date = {1550-01-01},

urldate = {1550-01-01},

volume = {4},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 4},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{schulz1842,

title = {Nachrichten \"{u}ber die Gr\"{u}ndung und Erbauung der evangelischen Kirche zu Metschkau, Striegauer Kreises},

author = {Johannes Caspar Schulz},

year  = {1842},

date = {1842-01-01},

urldate = {1842-01-01},

publisher = {Grass, Barth und Comp.},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssanpsa_1857,

title = {ANPSA = Alphabetischer Nachweis (Adressbuch) des in den Preussischen Staaten in den Ritterg\"{u}ttern angesessenen Adels},

author = {K. Fr. Rauer},

year  = {1857},

date = {1857-01-01},

urldate = {1857-01-01},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssapwr_ritterdiernste_1602,

title = {Ritterdienste.SJ.1602 lub APWr Ritterdiernste = Ritterdiernste Inn dem Beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern S: u. Jawer [1602]},

year  = {1602},

date = {1602-01-01},

urldate = {1602-01-01},

address = {Wroc\law},

note = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, alternatywnie "APWr Ritterdiernste"},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29,

title = {CDS XXIX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. XXIX: 1334-1337 (RS nr 5279-6020)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bell\'{e}e},

year  = {1923},

date = {1923-01-01},

urldate = {1923-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch03,

title = {LANDBUCH III = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom III: 1396-1407},

author = {III LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2007},

date = {2007-01-01},

urldate = {2007-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1870,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 1. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1870},

date = {1870-01-01},

urldate = {1870-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1876,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 2. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1876},

date = {1876-01-01},

urldate = {1876-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1894,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 5. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1894},

date = {1894-01-01},

urldate = {1894-01-01},

address = {Breslau},

edition = {5. Ausgabe},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1902,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 7. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1902},

date = {1902-01-01},

urldate = {1902-01-01},

address = {Breslau},

edition = {7. Ausgabe},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1912,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 10. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1912},

date = {1912-01-01},

urldate = {1912-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1917,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 11. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1917},

date = {1917-01-01},

urldate = {1917-01-01},

address = {Breslau},

edition = {11. Ausgabe},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1921,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 12. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1921},

date = {1921-01-01},

urldate = {1921-01-01},

address = {Breslau},

edition = {12. Ausgabe},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1926,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 13. Ausgabe},

year  = {1926},

date = {1926-01-01},

urldate = {1926-01-01},

address = {Breslau},

edition = {13. Ausgabe},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1930,

title = {SGA 1930 = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

pages = {318},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1937,

title = {SGA 1937 = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1937},

date = {1937-01-01},

urldate = {1937-01-01},

pages = {255},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssinapius_1720,

title = {SINAPIUS = Schlesische Curiositaten darinnen die ansehnlichen Geschlechter des schlesischen Adels T.1},

author = {J. Sinapio},

year  = {1720},

date = {1720-01-01},

urldate = {1720-01-01},

address = {Leipzig},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sstreblin_1908,

title = {Beitr\"{a}ge zur Siedlungskunde im ehemaligen F\"{u}rstentum Schweidnitz},

author = {M. Treblin},

editor = {M. Treblin},

year  = {1908},

date = {1908-01-01},

urldate = {1908-01-01},

address = {Breslau},

note = {Spis maj\k{a}tk\'{o}w rycerskich 1576 r.},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sszedlitz1938,

title = {Das Geschlecht der Herren, Freiherren und Grafen von Zedlitz in Stammtafeln vom ersten Auftreten bis zur Gegenwart},

author = {Robert von Zedlitz und Neukirch},

year  = {1938},

date = {1938-01-01},

urldate = {1938-01-01},

publisher = {Verlag J. A. Stargardt},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{vonregler1763,

title = {Schlesien links der Oder ohne die Grafschaft Glatz},

author = {Ludwig Wilhelm Regler},

year  = {1763},

date = {1763-01-01},

urldate = {1763-01-01},

note = {Map, Scale ca. 1:24,000. Staatsbibliothek Berlin, Preu\ssischer Kulturbesitz, SBB IIIC Kart. N 1540, sheet 50},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_2,

title = {R\'{S}l II = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. II, 1349-1354},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1983},

date = {1983-01-01},

urldate = {1983-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}