Bolków – zamek

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gm. Bolków, powiat jaworski, woj. dolnośląskie
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo legnickie (1247–1277), księstwo jaworskie (1277–1286), księstwo lwóweckie (1286–1290), księstwo fürstenberskie (1290–1321), księstwo świdnickie (1321–1741), dystrykt bolkowski/Weichbild Hain/Bolkenhein (1276–1741), Kreis Bolkenhain (1741–1932), Kreis Landeschut (1932–1945), województwo wrocławskie (1945–1975), województwo wałbrzyskie (1975–1998)
• Historyczne nazwy miejscowości: 1272 – Hain, districtus circa Hayn ok. 1300 r., in districtu Haynensi 1325 r.
• Historyczne nazwy obiektu: 1277–1278 – in Hayn castro nostro, 1364 – Hayn hus und stat, 1371 – burglehn uf dem huse zu dem Hain, 1321, 1325, 1329, 1330 – Bolkenhain, Polkenhain (CDS VII, 4147, 4401, 4862, 4868, 4932), Bolkoburg bei Bolkenhain

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Bolków położony jest na pogórzu wałbrzysko-bolkowskim. Założenie stanęło na wyniosłym wzgórzu, na wysokości 396 m n.p.m, pomiędzy rzeką Nysą Szaloną a miastem, około 3 km na pn. od znanego od 1155 r. grodu, a później zamku – Świny. Od strony rzeki zbocze miało postać urwiska, od strony miasta opadało łagodnie. Miasto wzmiankowane po raz pierwszy w 1272 r. (SUb. IV, nr 181) było położone na skrzyżowaniu dróg handlowych – starego szlaku o kierunku równoleżnikowym i znaczeniu strategiczno-administracyjnym, łączącym stare grody Strzegom, Świny, Wleń i szlaku południowego, prowadzącego z Czech przez Przełęcz Lubawską i Kamienną Górę, który pod Bolkowem łączył się z drogą prowadzącą do Wrocławia. Po utworzeniu w 1248 r. samodzielnego księstwa legnickiego znaczenie dróg o układzie południkowym zaczęło wzrastać, co w konsekwencji doprowadziło do osłabienia pozycji Świn i rozwoju warowni sprzężonej z miastem Bolków jednym systemem warownym.

Zamek o kształcie wrzecionowatym (pow. ok. 7600 m²) zajmuje cały grzbiet wzgórza nad miastem. Składa się z zamku górnego o zarysie nerkowatym i pow. 2350 m², otoczonego przez system dziedzińców-podzamczy; od pn.-zachodu znajduje się wydłużony dziedziniec II, od południowego-zachodu owalny w zarysie dziedziniec III, a od południowego po pn.-wsch. dziedziniec IV.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i obiektu

• 1277–1278 – dokumenty Bolesława Rogatki wystawione na zamku w Bolkowie (SUb IV, nr 316, 336)
• przed 1301 – Bolko I zgromadziwszy wielką ilość pieniędzy z ziem zarówno synów, jak i swoich; część z nich złożył na zamku Bolkowie, który był zabezpieczony murem (MPH, t. 3, s. 508)
• 1349 – burgrabią w Bolkowie Konrad Czirn zw. Juvenis (APWr, Rep. 83, nr 90); Konrad Młodszy był aktywny przy boku księcia w latach 1326–1349, zmarł przed 1352 r. (Sikorski 2012, s. 87)
• 1353 i 1356 – zamek wymieniony w spisach miast i warowni księstwa świdnicko-jaworskiego wykonanych odpowiednio przez: ks. Bolka II oraz przez króla Karola IV (LuBS I, nr 12, s. 497–498, nr 16, s. 504)
• 1364 – w układzie Karola IV Luksemburskiego z margrabią Otto Brandenburskim w księstwie świdnicko-jaworskim wymieniono zamek i miasto Bolków (LuBS I, s. 508)
• 1369 – Hanco von Logow burgrabią w Bolkowie i sędzią dworskim w Jaworze (LuBS I, s. 512)
• 1369 – księżna Agnieszka Habsburżanka przekazała, w uznaniu wiernej służby, Mikołajowi Schwein 30 grzywien z czynszu z cła Kamiennej Górze dopóty nie otrzyma on lenna zamkowego w Bolkowie lub innego (LANDBUCH I, nr 345)
• 1371 – Jan Logau sprzedał i zrezygnował z lenna zamkowego w Bolkowie, które otrzymał od zmarłego księcia Bolka II, na rzecz Gocze Schaffa (LANDBUCH I, nr 562); Gotsche Schaff zmarł w 1420 r., po nim lenno zamkowe przejąć miał Konrad Schweinichen (Schubert 1895, s. 4)
• 1379–1381 – Henryk Kittlitz Młodszy burgrabią w Bolkowie (LANDBUCH I, nr A 51, A 77)
• 1386 – do lenna zamkowego w Bolkowie przynależały dochody ze wsi Jaroszów i Gościsław w dystrykcie strzegomskim (LANDBUCH II, nr 195)
• 1392 – po śmierci księżnej Agnieszki warownia wraz z księstwem staje się częścią Korony Czeskiej i przechodzi pod zarząd czeskich starostów
• 1399 – posiadaczem zastawu lenna zamkowego w Bolkowie Benesz Dohna (Schubert 1895, s. 5)
• 1407 – Benesz Dohna zapisał żonie Katarzynie 600 grzywien z lenna zamkowego w Bolkowie i jego przyległości oraz z dworu klucznika i młyna w Bolkowie (Schubert 1895, s. 5)
• 1408 – Benesz Dohna sprzedał Henrykowi Czirn z zastawu, który przekazał żonie Katarzynie, 10 grzywien rocznego czynszu (Schubert 1895, s. 5)
• 1412 – starosta świdnicko-jaworski Janko z Chotěmic nabył za 1100 kop groszy od Katarzyny, wdowy po Beneszu Dohna zamek [Haus] w Bolkowie z miastem, z wyjątkiem lasu zwanego Ruhbank, który wykupił za 500 kop groszy (APWr, Rep. 83, nr 185/170)
• 1417 – starosta świdnicko-jaworski Zygmunt z Pogorzelów nabył od Janka z Chotěmic zamek [Haus] w Bolkowie z miastem (Schubert 1895, s. 6)
• 1428 – zamek został zniszczony w wyniku najazdu hustytów (Grünhagen, Hussittenkämpfe, s. 197)
• 1441 – zamek w rękach Haina Czirna (Schubert 1895, s. 8)
• 1444 – zamek został splądrowany przez czeskie wojska pod dowództwem Jana Ebersbacha; najeźdźcy dostali się drabinami przez mury miejskie i „w drodze na zamek zostali pokonani” (SRS XIII, s. 17)
• 1457–1459 – dokumenty Haina Czirna wystawione na zamku (Schubert 1895, s. 9)
• 1457 – Hain Czirn sprzedał Mikołajowi Tunkel podzamkowy folwark zwany Nekusch (Schubert 1895, s. 9)
• 1463 – miasto i zamek Bolków znalazły się w rękach Jerzego z Podiebradów (Eschenloer, s. 412).
• 1463 – Jerzy z Podiebradów przekazał zamek z rąk Wanka Warnsdorfa swojemu lennikowi Janowi Czirn (Eschenloer I, s. 224)
• 1466 – zamek ośrodkiem partii panów zamkowych prowadzących wojnę partyzancką przeciwko Wrocławiowi (Eschenloer, s. 518).
• 1468 – wojska świdniczan, wrocławian i biskupa wrocławskiego Rudolfa z Rüdesheim zdobyły Bolków i zamek Jana Czirna (SRS IX, s. 273)
• 1469 – wrocławianie przekazali zamek staroście Ulrykowi Hase z Hasenburga; za 1700 guldenów i 300 guldenów środków na budowę, jakie posiadał Wanko Warnsdorf, otrzymał go Ernest Zedlitz, z zastrzeżeniem możliwości wykupu zastawu przez króla Macieja Korwina za 2000 guldenów (Schubert 1895, s. 11)
• 1469 – burgrabia Ernst Zedlitz zapisał dobra w oprawie żonie Małgorzacie (Schubert 1895, s. 12)
• 1470 – burgrabia Ernst Zedlitz, za zgodą żony Małgorzaty, sprzedał połowę lenna zamkowego z przyległościami Krzysztofowi Schaff z Chojnika i jego niedzielnym braciom; król Maciej Korwin zwolnił Zedlitza i Schaffa z hołdu lennego (APWr, Dokumenty majątku Schaffgotschów, nr 629/ Fach 26 b nr 4; Schubert 1895, s. 12)
• 1470 – król Maciej Korwin odkupił za 2000 guldenów i objął opieką zastawiony zamek (APWr, Dokumenty majątku Schaffgotschów, nr 628/Fach 26 b nr 3)
• 1475 – Maciej Korwin zobowiązał się przekazać Ernestowi Zedlitz i Krzysztofowi Schaff odszkodowanie z lenna zamkowego w Bolkowie (APWr, Dokumenty majątku Schaffgotschów nr 633/Fach 26 B nr 7)
• 1475 – Maciej Korwin wypłacił Ernestowi Zedlitz i Krzysztofowi Schaff jako odszkodowanie za utracone lenno zamkowe w Bolkowie 1000 guldenów (APWr, Dokumenty majątku Schaffgotschów, nr 632/Fach 26 C nr 6)
• 1476 – zastaw lenna zamkowego przeszedł w ręce starosty Jana Solcz (Schubert 1895, s. 13)
• 1483 – wzmiankowane prace budowlane (Schubert 1895, s. 13–14)
• 1484 – panem zastawnym lenna Stefan Zápolya, który posiadał 10 hakownic, 2 kije do ładowania broni, 1 kosz, 3 kamienne prochy (SRS III, s. 231)
• 1486–1489 – burgrabią Paweł Reichenstein (Schubert 1895, s. 13)
• 1491 – namiestnik króla Władysława Jagiellończyka, książę Kazimierz Cieszyński oblega i zdobywa zamek (SRS, 1877)
• 1494 – zastaw lenna zamkowego z miastem wykupili za 3100 kop groszy bracia Fabian i Jan Tschirnhaus; otrzymali także pozwolenie na przeznaczenie 100 kop groszy na budowę Hornwerku prace budowlane na zamku, gdzie jest to potrzebne, [Hornwerke] (APWr, Rep. 83, nr 269/281; Schubert 1895, s. 14–15)
• 1494 – zgoda króla Władysława na budowę hornwerku za 100 kóp groszy czeskich (Schubert 1895, s. 14)
• 1496–1499 – dokumenty wystawione na zamku przez braci Fabiana i Jana Tschirnhaus (APWr, Dokumenty miasta Świdnicy, nr 5242, 5245, 5249)
• 1496 – Fabian Tschirnhaus kupił karczmę w Klein Waltersdorf (ob. Bolków, ul. Kopernika) pod zamkiem (Schubert 1895, s. 15)
• 1497 – Fabian Tschirnhaus wybudował nowy młyn przy lennie zamkowym (Schubert 1895, s. 15)
• 1534–35 – budowa cysterny na górnym dziedzińcu, na pn. od wieży (Schubert 1895, s. 19)
• 1539 – przebudowa zamku przez mistrza Jakuba Paara; m.in. zwiększenie obszaru warownego, attyki budynków i wieży.
• 1540 – rada miejska domaga się przebudowy zwieńczenia wieży z drewnianego na murowane po tym, jak zimowa burza zrzuciła z niej jeden wykusz i ciężko uszkodziła dach (Czerner 1963, s. 86)
• 1565 – Benno von Salza zobowiązał się przebudować zniszczone sklepienia na II piętrze i „przykryć zamek cegłą”; na ten cel król przekazał 400 talarów (Schubert 1895, s. 26). Wydaje się, że wzmianka dotyczy ceglanego sklepienia krzyżowo-żebrowego na II piętrze sekcji B1 i zastąpienia wcześniejszego pokrycia, być może gontowego.
• 1577 – z opisu zamku wynika, że jest w złym stanie budowlanym – „ściana szczytowa w kierunku folwarku aż do ziemi zniszczona, dachy całkiem złe, belki zgniłe” (Schubert 1895, s. 30)
• 1611 – data na oknie nad otworem furty prowadzącej do miasta
• 1640 – oblężenie; 1646 zamek zajęty przez Szwedów: zniszczone 3 basteje
• po:1646, 1703–1715 – renowacje: pocz. XVII w.
• 1703 – zamek posiadłością cystersów z Krzeszowa; do 1715 trwał remont (Lutterotti 1928, s. 95)
• 1810 – kasata klasztoru; zamek przechodzi na skarb państwa pruskiego i popada w ruinę (Schubert 1895, 62)
• 1850 – renowacja wieży: remont przedpiersia, wyłożenie tarasu kamiennymi płytami (Schubert 1895, 63)
• 1893, 1920–1923, 1927–1928, 1937–1938, 1957–1960 prace remontowe: attyki, pokrycie dachu domu niewiast, (Architektura 1995, s. 31–32, 301).

Stan badań

Obiekt ten, z pewnością od dawna należący do najbardziej znanych zamków śląskich, ma wyjątkowo obszerną literaturę. Spośród starszych pozycji dotyczących bezpośrednio zamku lub też wymieniających obiekt najważniejsze to: Chronik des Martin von Bolkenhain (1883, s. 1–18); prace Ephraima Ignatio Nasone, (1667), Friedricha Bernharda Wernera (Werner-B2), w części, której obecnie brak w zbiorach śląskich; Friedricha Alberta Zimmermanna (Zimm. 5); czy znane szerzej dzieła Franza Schrollera (Schroller I-III) i Roberta Webera (Weber I -III).

Poważniejsze studia historyczne budowli rozpoczynają prace Karla Amanda Müllera (1837; 1844) i Hansa Schuberta (Schubert 1895). U Müllera (Müller 1844, s. 505–515) pojawia się wysoce niepewna informacja o rozpoczęciu budowy zamku przez ks. Henryka II Pobożnego w latach 1238–41; następnie w 1239 r. wzmiankowany burgrabia Stephan Rychenbach oraz: „książę Bolesław II miał wznieść mały budynek mieszkalny”. Jako pierwszy naukową analizą architektury zamkowej zajął się Hans Lutsch (Lutsch 1891, s. 351–353; 1903, s. 119–122, ryc. 58), dokonując rozwarstwienia założenia. Mimo, że duża część jego ustaleń nie wytrzymała próby czasu, trafne okazały się np. spostrzeżenia dotyczące tzw. Domu Niewiast, uważanego w powojennej literaturze niesłusznie za budowlę nowożytną. Olgierd Czerner przeprowadził pierwsze badania architektoniczne i studia historyczne obiektu (Czerner 1963, s. 133–197 i 279–352; Czerner, Rozpędowski 1963) wskazując na francusko-czeską proweniencję wieży typu bergfried. Badania archeologiczne zamku przeprowadził Józef Kaźmierczyk (Kaźmierczyk 1963a, s. 41–44; 1963b, s. 97–101), odkrywając relikty założenia z 2. poł. XIII w. Ten etap badań, jak i ewolucja zapatrywań na kolejność wprowadzania poszczególnych elementów zabudowy zamku, znalazły swoje odzwierciedlenie w pracach Bohdana Guerquina (Guerquin 1957, s. 35–38; 1974, s. 97–99). Zamek pojawiał się następnie w pracach Józefa Pilcha (Pilch 1978, s. 18–19) i Güntera Grundmanna (1982, s. 85–94), które powielają nieaktualne, błędne rozwarstwienie chronologiczne obiektu. O zamku piszą autorzy Leksykonu Zamków w Polsce (Kajzer, Kołodziejski, Salm 2001, s. 105–107; Boguszewicz 2010, s. 194–198), nie zabierając jednak głosu w kwestii rozwarstwienia obiektu. Wyniki nowszych badań terenowych (1999–2000) przedstawiła wraz z rozwarstwieniem chronologicznym Małgorzata Chorowska (Chorowska 2003, s. 70–74). Zostały one podtrzymane w badaniach architektonicznych z lat 2023–24, co w połączeniu z analizami dendrochronologicznymi Aleksandra Koniecznego (Konieczny 2023) skłania do przesunięcia czasu budowy murów górnego zamku na czas około 1277–1278. Od 2023 r. prowadzone są na zamku badania archeologiczne przez Instytut Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Muzeum Karkonoskie w Jeleniej Górze, które wspólnie z miastem Bolków jest gospodarzem obiektu. Już można mówić o imponujących odkryciach, lecz na wyniki trzeba zaczekać do końca prac.

Historia budowlana obiektu

FAZA 1 – zamek w 3. ćwierci XIII w.

W wyniku dotychczasowych badań archeologicznych odszukano nikłe pozostałości dwóch kamiennych piwniczek o podobnym sposobie budowania; jedną po płd., a drugą po pn. stronie obecnego zamku. Południową, odkrytą przez Józefa Kaźmierczyka w 1959 r. zlokalizowano częściowo pod wieżą z ostrzem, a częściowo na pn.-zach. od niej. Odnaleziono tam relikt muru o szerokości 82 i wysokości 86 cm, zbudowany z łamanego kamienia na zaprawie wapiennej. Miał on przebieg mniej więcej równoległy do muru obwodowego zamku i oddalony był od jego lica o 4,65–5,20 m, co nie daje podstaw do ustalenia ich relacji chronologicznej. Mur był posadowiony na głębokości -2,45 m w stosunku do obecnego poziomu dziedzińca i przylegał do skały (Kaźmierczyk 1963a, s.97–98; 1963b, s. 42). We wnętrzu odkrytej piwniczki, na cienkiej warstewce gliny i sproszkowanego węgla drzewnego położono posadzkę z nieregularnych płytek kamiennych. Wchodziła ona pod fundament wieży z ostrzem. Zasypisko budowli wyznaczonej kamiennym murem stanowiły: przepalona glina, węgiel drzewny, popiół, przepalone kamienie i fragment zwęglonej belki. Treść kulturową zasypiska w postaci ułamków ceramiki, kości zwierzęcych oraz grotów bełtów kuszy pozwoliła badaczowi na datowanie momentu zniszczenia piwniczki przez pożar na około poł. XIII w. (Kaźmierczyk 1963a, s.97–98; 1963b, s. 42). Druga piwnica, odkryta w toku prac archeologicznych przez Muzeum Karkonoskie w sezonach 2023–2026 przedstawia się również jako wykuta w skale i oblicowana kamiennym murem. Badaniami kierowali Stanisław Wilk i Tomasz Niszczyk z Muzeum Karkonoskiego w Jeleniej Górze oraz Przemysław Nocuń z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie Brak łączności stratygraficznej pomiędzy nimi nie pozwala na określenie ich wzajemnej chronologii.

Faza 2 – 4. ćwierć XIII w.

Wśród wczesnych obiektów zachowanych na górnym zamku można wymienić obwód murów obronnych z bramą w części płd.-zach. i cysterną w pobliżu oraz ścianę frontową trójkondygnacyjnego pałacu, który znajdował się w zaoblonej, północnej części założenia. Ściana ta na wschodnim krańcu była powiązana z murem obronnym, co przesądza o ich równoczesnym budowaniu. Według Kaźmierczyka te obiekty oraz wieża z ostrzem były stratygraficznie młodsze od budowli z piwniczką spaloną ok. poł. XIII w. Górną granicę ich budowy stanowią lata 1289/90 przebicia przez mur obwodowy otworu z drewnianym nadprożem i krzyżem okiennym. Datowanie drewnianych elementów metodą dendrochronologii wykonano w ramach realizacji grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki moduł Dziedzictwo Narodowe nr NPRH/DN/SP/495215/10.

Mur obwodowy o grubości 2,0–2,05 m zwieńczono murowanym przedpiersiem i gankiem bojowym. Od poziomu dziedzińca do poziomu ganku jego wysokość wynosiła 6 m, od zewnątrz dochodziła do 15 m. Na odcinku płd.-zach. przedpiersie miało formę blankowań. Do zamku wjeżdżało się od strony płd.-zach. przez wysoką, ostrołuczną bramę; obecnie zamurowaną. Znaczna różnica w pierwotnej wysokości otworów wjazdowych po zewnętrznej i wewnętrznej stronie zamku wyraźnie wskazuje, że podobnie jak na zamku Grodno i Gryf był on dodatkowo broniony i zamykany opuszczaną broną. Od północnego zachodu znajdował się stromy, niedostępny stok. Od południowego wschodu otoczono zamek fosami. Tam w murze od strony miasta, zapewne od początku funkcjonowania muru znajdowała się furta zamykana zwodzoną kładką. Pozostał po niej otwór, obecnie w obrębie budynku B4. Całość górnego zamku o wymiarach 80 x 22,5–29 m, miała powierzchnię (bez przedbramia) 2350 m². Po tym ostatnim zachowała się jedynie przypora o szerokości 2 m, wzmocniona w narożach ciosami porfiru. Jest ona widoczna na zewnątrz głównej bramy, od strony rzeki.

Piętrowy pałac zajmował mocno wyniesioną, północną część zamku, najbardziej oddaloną od bramy wejściowej. Jego wydłużona bryła o wewnętrznych wymiarach 20 x 5,8 m, na poziomie wysokiego parteru dzieliła się na 3 pomieszczenia. Środkowe stanowiła sień, do której wchodziło się przez kamienny, dziś niezachowany portal o szerokości 1,3 m, ryglowany od wnętrza. Po kamieniarce portalu pozostały jedynie bruzdy. Boczne pomieszczenia były oświetlone trójlistnymi okienkami umieszczonymi w obszernych wnękach. Zachowała się kamieniarka jednego z nich i dwie pary wnęk, co sugeruje, że trójlistnych otworów powinno być więcej. Dwie komory w przyziemiu pałacu były częściowo zagłębione pod poziomem dziedzińca i sklepione kamiennymi kolebami na podobieństwo piwnic. Wchodziło się do nich za pośrednictwem sklepionej szyi – pochylni, która jednocześnie służyła za podest wejściowy na parter pałacu. Pierwsze piętro pałacu miało charakter reprezentacyjny i było podzielone drewnianymi ścianami na co najmniej dwa pomieszczenia – aulę i książęcą komnatę. Prowadziły do nich dwa szerokie wejścia, również ryglowane i dostępne z zewnątrz. Są one obramione ciosami z różowego piaskowca. Na środku fasady, od strony wnętrza czytelne są do dziś ślady jednego, ale bardzo rozległego otworu (szerokość 3,4 m), który pierwotnie musiał być podzielony kolumienkami tworząc ażurowe przezrocza. Z proporcji oraz wymiarów innych trójlistnych otworów zachowanych na terenie zamku wynika, że mogło być to pentaforium. Bardzo dobrą, choć odległą analogię do tego otworu stanowi przezrocze we wczesnogotyckim pałacu na zamku Wasenbourg w pn.ch Vogezach, należącym do biskupa Strasburga Konrada de Lichtenberg z 1272 r. Było ono podzielone smukłym laskowaniem na 9 pól, a powyżej znajdowało się 6 okulusów. Obecność tego typu otworu wyznacza miejsce reprezentacyjnej auli. Komnata zapewne znajdowała się po pn.-zach. stronie pałacu, gdzie po obu stronach wejścia umieszczono szafki ścienne w formie wnęk.

W latach 2023–24, w trakcie badań wykopaliskowych przed pałacem, archeolodzy dokonali odkrycia fundamentów nieznanego bliżej budynku. Wzniesiony został w miejscu starszej, wymienionej powyżej, piwnicy wykutej w skale i oblicowanej kamiennym murem. Po kolejnych sezonach badań, zaplanowanych na lata 2025–27, powinno być możliwe określenie relacji tego budynku względem odkrytej również w trakcie tych prac cysterny na wodę, wzmiankowanej w 1535 r. (Schubert 1895, s. 19) – a co za tym idzie – także jego chronologii. Wtedy również będzie można stwierdzić, na ile prawdopodobna jest teoria, że budynek ten, znajdujący się vis-a-vis wejścia do komnaty na piętrze pałacu, mógł być kaplicą wczesnogotyckiego palatium. W lapidarium zamkowym znajdują się bowiem liczne późnoromańskie i wczesnogotyckie detale, które pochodziły z jakiejś zaginionej budowli sakralnej. Wśród nich można wymienić: fragment ościeża okiennego z dwoma glifami, dwoma wałeczkami i bruzdą na oszklenie, fragmenty profilowanych węgarów portalowych z wałeczkami o formie gruszkowej, relikty piaskowcowych zakończeń cokołów, mały fragment półośmiobocznej służki oraz późnogotyckie sakramentarium.

Dokładny czas budowy na zamku wieży z ostrzem (obiekt A) nadal pozostaje w sferze domysłów. Było to potężne dzieło ostatecznej obrony postawione w płd.-zach. części zamku by bronić go przed bombardowaniami. Wieżę wzniesiono od strony największego zagrożenia, dłuższą osią kierując do wjazdu na zamek górny. W swej głównej części miała plan koła o średnicy ok. 12 m. Ramiona ostrza o kącie wierzchołkowym 93° ustawiono styczne do okręgu. Wysokości wieży względem poziomu odniesienia (próg otworu wejściowego w parterze) wynoszą: do progu właściwego wejścia na wysokości I piętra + 9,0 m, do górnej krawędzi grzebieni attyki na ostrzu wieży + 25,0 m. Pierwotny poziom dziedzińca znajdował się na wysokości −0,95 m, gdzie zanotowano odsadzkę, fundament zaś był na poziomie −2,45 m. Grubość muru wieży w przyziemiu wynosi 4,02 m.

Mury wieży zbudowano z drobno łupanego w płaskie elementy kamienia. Kant ostrza tworzą do wysokości ganku obronnego duże ciosy piaskowca; wyżej – czerwonego porfiru, obrobione w ten sposób, że tworzy się na ostrzu w przekroju fragment wieloboku. W przyziemiu wieży znajduje się ciemne pomieszczenie sklepione kopulasto, tzw. loch głodowy o średnicy 3,20 m, dostępne pierwotnie przez otwór w sklepieniu. Jego dno znajduje się na poziomie −1,6 m.

Na I piętro wchodziło wprost z dziedzińca zewnętrznymi schodami. Poziom wejścia odpowiadał poziomowi ganku na murze obronnym. Stąd sklepionym kolebkowo korytarzykiem można się było dostać do pomieszczenia o średnicy 4,50 m i wysokości 6,50 m, Wnętrze I piętra było oświetlone wyłącznie przez otwór wejściowy. Stąd prowadziło przejście do schodów biegnących w górę lewoskrętnie w grubości murów. Pomiędzy przejściem a schodami znajduje się prosty, półokrągły portal piaskowcowy, za nim zaś, w odległości 1,20 m, wąskie okienko szczelinowe oświetlające tunel schodów. Tunel, przesklepiony kolebą, ma szerokość 0,80 m i wysokość 1,80 m. Sklepione pomieszczenie na II piętrze ma średnicę 5,5 m i wysokość 5,30 m. Na czaszy zarejestrowano ślady deskowania. Na taras wchodziło się schodami. Na wprost przejścia widnieje wąskie okienko oświetlające początek schodów i wnętrze. Na III piętrze znajduje się taras o rzucie analogicznym do obrysu wieży, otoczony murem o grubości 1,10 m. W nim zanotowano 9 otworów strzelniczych, które powstały wskutek zamurowania przerw blankowań. Dziesiąty otwór jest ujściem wody na wysunięty, kamienny rzygulec o długości 1,30 m. Dwa metry ponad tarasem znajduje się ganek o szerokości 0,90 m. Jego przedpiersiem jest grzebień attyki o grubości 0,45 m. i wysokości 1–1,20 m. Zestawiony jest on z elementów półkoli i ćwierćkoli, przy czym 3 półkola są wyższe (2,0 m.) i zaopatrzone z zewnątrz w poziome okapniki. Pierwotnie wieża zwieńczona była blankowaniami, i drewnianym hełmem stożkowym. W XV w. mogła mieć też hurdycje, na co wskazuje wzmianka historyczna z 1540 r. Wtedy to rada miejska domagała się przebudowy zwieńczenia wieży z drewnianego na murowane po tym, jak zimowa burza zrzuciła z niej jeden wykusz i ciężko uszkodziła dach.

Na podstawie analizy porównawczej z analogicznymi obiektami europejskimi, chronologii względnej obiektu oraz źródeł historycznych bolkowski bergfried datowany jest na lata 80. XIII w. Podobnie ukształtowane wieże z ostrzem o prostych ościeżach pojawiły się w pn. Francji w 2. poł. XII w., natomiast w Czechach i na Morawach w latach 50. XIII w. Wieża w Bolkowie w porównaniu z europejskimi obiektami tego typu zwraca uwagę swoją wielkością i doskonałym wykształceniem ostrza. To ostatnie było skierowane w stronę bramy i późniejszego dziedzińca III, skąd spodziewano się bombardowania umocnień zamkowych. Wjazd do zamku zorganizowano tak, aby oblegający mieli wszystkie urządzenia obronne po swej prawej ręce.

Ciąg budynków mieszkalnych (B1-B4) zaczęto budować w 1290 r. zaczynając od sekcji B1 usytuowanej w pobliżu wieży z ostrzem. Czas budowy tej sekcji ustalono w wyniku analizy dendrochronologicznej drewnianego krzyża i belek nadproża w okienku szczelinowym na parterze, przebitym przez kamienny mur obronny. Sekcja ta była trójkondygnacyjna o wymiarach 10,5 x 7,0 m i grubości murów w przyziemiu 2,1 m. Narożniki budowli od strony dziedzińca wzmocniono kwadrami z czerwonego, drobnoziarnistego zlepieńca. Narożnik zach. i prawie cała ściana płd.-zach. zostały zniszczone jeszcze przed powstaniem sekcji B2. Umiejscowienie sekcji B1 od zewnątrz obwodu obronnego wyznaczają otwory okienne: wspomniane okienko szczelinowe na parterze, okno ostrołuczne na I piętrze i szeroki otwór na II piętrze, zapewne stanowiący miejsce po biforyjnym przezroczu. Kolejne dwie sekcje (B2 i B3) o wymiarach 8,0 x 5,8 m i 10,5 x 6,0–7,5 m wzniesiono razem dobudowując je do B1, co nastąpiło do końca lat 90. XIII w. Jako ostatnia powstała sekcja B4, lecz czasu jej budowy nie znamy.

Ostatecznie wzdłuż wsch. odcinka muru obwodowego powstał długi, dwupiętrowy dom zamkowy dostawiany do niego plecami. W sekcji B2, na poziomie II piętra zachowały się trójlistne przezrocza – bliźniacze okienko (biforium) od strony dziedzińca i potrójne (triforium) od zewnątrz zamku. Są one obecnie zamurowane. Na I piętrze zachował się też ostrołuczny portal w ścianie frontowej, do którego z poziomu dziedzińca musiały prowadzić drewniane schody.

FAZA 3 – 1. połowa XIV w.

Pomiędzy murem obwodowym a wieżą istniały jakieś zabudowania. Pozostały po nich relikty dwóch lub trzech pieców, z których jeden zachował resztki sklepienia. Datownikiem tej fazy budowlanej może być przepalona moneta znaleziona obok pieca nr 2, wybita w 1309 r., zdeponowana zaś najpóźniej w latach 1315–20.

W tym czasie włączono zamek w obwód miejskich fortyfikacji, zbudowanych najpóźniej w 1. ćwierci XIV w., w identycznej technice i z tego samego materiału – zielonkawego łupku chlorytowego. Zapewne istniał już wówczas obszerny dziedziniec III, tzw. turniejowy położony na południe od zamku. Wpierw był on otoczony kamiennym murem obwodowym, a następnie mur ten wzmocniono czworobocznymi basztami łupinowymi o podobnej formie i zwieńczeniu do baszt w murze miejskim.

FAZA 4 – 2. połowa XV w.

Nie jest znany czas budowy najmłodszej sekcji domu zamkowego (B4). Była ona dostępna z poziomu dziedzińca przez głęboko profilowany portal, który został przeniesiony z jakiejś innej budowli, być może sakralnej. O wtórnym położeniu obramienia świadczy to, że na wewnętrznej stronie kamieniarki są negatywy po zdemontowanej kracie. Ponadto na obu węgarach brak jest śmig kończących fazowanie. Profile na obu słupkach schodzą tępo aż do poziomu progu otworu, co pokazuje, że pierwotnie musiał być wyższy. Na wtórnym złożu są również małe ostrołuczne okienka w obramowaniu z piaskowca, wmurowane w ścianę zachodnią sekcji B4, na poziomie I piętra. Do pomieszczeń na obu piętrach prowadziły wejścia w obramieniach z ciosów, dostępne z poziomu ganków.

Jest prawdopodobne, że budowa sekcji B4 wiązała się z rozbiórką średniowiecznej kaplicy zamkowej, jednakże nie jest wiadomy ani czas tej rozbiórki ani położenie. Kaplicę przeniesiono na I piętro domu zamkowego, do sekcji B1.

Następstwem działań wojennych z 2. połowy XV w. była modernizacja fortyfikacji zamkowych – dokonana bądź w latach 1483–84, bądź po 1491 r. Umocniono wtedy bramę i zbudowano kamienny ganek obronny wzdłuż muru. W 1494 r. król Władysław Jagiellończyk wydał zgodę na budowę hornwerku za 100 kóp groszy czeskich (Schubert 1895, s. 14). Identyfikujemy go z „rogatym” dziełem obronnym, które powstało na pn. od obecnej głównej bramy. Jego potężna, kamienna kurtyna jest widoczna ze ścieżki prowadzącej przez zbocze zach., tuż pod murami zamku. Widnieje w niej okienko lub strzelnica, co wskazuje, że hornwerk był skazamatowany. Mur ciągnie się na pn. aż do połowy dziedzińca II, po czym skręca na wsch. Olgierd Czerner rekonstruował go jako zadaszony budynek; należy jednak przypuszczać, że tworzył on rozległy taras strzelecki spójny z poziomem przedzamcza.

FAZA 5 – przebudowy renesansowe: 1539/40, 1565, 1580–86

Wiek XVI przynosi dostosowanie zamku do nowego sposobu prowadzenia walki, jak również zmianę wystroju architektonicznego. Zwieńczony został grzebieniem attyk z półkoli i ćwierćkoli, złożonych w tzw. jaskółcze ogony. Prostokąty okien obramiono opaskami – starsze z fascjowym profilowaniem, a młodsze profilami z szeroką simą. Na podstawie różnic zachodzących w dekoracji, materiale i technice budowy murów oraz wzmianek źródłowych jesteśmy w stanie wyróżnić trzy akcje budowlane toczące się wówczas na terenie zamku: w 1539/40, 1565 i 1580–86. Około 1560 r. nastąpiła widoczna zmiana wysokości cegły z 8–10 cm na 6,0–6,5. Już w ostatnich dekadach XV w. zaprawa stała się jasna, twarda i mocna z powodu dużego udziału, dobrze zlasowanego wapiennego spoiwa. W toku XVI w. zaprawa stawała się coraz to twardsza i mocniejsza, a w jej składzie prócz wapna i gruboziarnistego kruszywa widać było także żwir i fragmenty pokruszonej ceramiki.

W rzeczywistości zmiany te miały jednak charakter ciągły, który jedynie nasilał się w wyżej wymienionych okresach.

W końcu XV lub 1 poł. XVI w. powstał tzw. „Dom Niewiast”, dwupiętrowy, podpiwniczony budynek (D) o wieżowej dyspozycji, zlokalizowany nad stromym stokiem, na zewnątrz muru obronnego, przy pn.-zach. narożniku zamku, na styku z dawnym pałacem. Pierwotnie budynek był nieco niższy niż obecnie i zwieńczony szczytami w postaci środkowego półkola i ćwierćkoli. Z pewnością był on mieszkalny, ponieważ na jego pn. ścianie zawieszono wykusz ustępowy. Budynek ten składał się z dwu części: starszej – znajdującej się poza murem obwodowym zamku górnego, (o wymiarach 12,20 x 7,0 m) oraz loggii od strony dziedzińca. Tę ostatnią zbudowano ok. 1580 r. razem z okrągłą klatką schodową, zlokalizowaną w pn. narożniku dziedzińca i murowanym krużgankiem. Elewacje budynku (D), krużganek i attyki pokryto dekoracjami sgraffitowymi.

W 1534–35 zbudowano cysternę na górnym dziedzińcu, na pn. od wieży (Schubert 1895, s. 19). W 2023–24 archeolodzy odkryli kamienną cembrowinę zbiornika na wodę w pn.-zach. narożniku górnego zamku, vis-a-vis Domu Niewiast. W 1539 r. bp. Salza przedsięwziął duże prace przy zamku, które po śmierci biskupa realizował jego brat Matthaus, a właściwie bratanek Joachim. Przebudową kierował Włoch – mistrz Jakub Paar den Walen. Objęła ona m.in. zwiększenie obszaru warownego (Schubert 1895, s. 20–21). Zamek otoczono nowym, zewnętrznym pierścieniem murów, wzmocnionych kilkoma niewielkimi bastejami o różnych kształtach. Do tej funkcji zaadaptowano też dwie baszty murów miejskich, które włączono w obręb fortyfikacji zamku. Powiększeniu uległy w ten sposób dziedzińce północny i południowy (turniejowy) i powstał nowy – wschodni. Budynki skrzydła mieszkalnego otrzymały w zwieńczeniu bardzo efektowną, istniejącą do dziś attykę złożoną z naprzemiennie ułożonych półkoli i tzw. jaskółczych ogonów (krenelażowych tarcz z dwoma wieńczącymi ćwierćkolami). Attyką zwieńczono również wieżę. W 1540 r. rada miejska domagała się przebudowy zwieńczenia wieży z drewnianego na murowane po tym, jak zimowa burza zrzuciła z niej jeden wykusz i ciężko uszkodziła dach (Czerner 1960, s. 86).

Ściany budynków ozdobiono sgraffitami, a od strony dziedzińca wzdłuż zabudowań stanęły arkadowe krużganki. Pałac (C) został podwyższony o II piętro, a w wielkiej sali na parterze wprowadzono nowatorskie sklepienie, mocno spłaszczone u góry, zwane zwierciadlanym. Gęsto rozmieszczone lunety sklepienne spływały na kamienne wsporniki, z których w lapidarium zamkowym zachował się tylko jeden – z rzeźbą rozkraczonego zbrojnego w kolczudze.

W 1565 r. Benno von Salza obiecał przebudować mocno zniszczone sklepienia na II piętrze i „przykryć zamek cegłą”; na ten cel król przekazał 400 talarów (Schubert, s. 26). Rzeczywiście – pozostałości ceglanego sklepienia krzyżowo-żebrowego są do dziś widoczne na II piętrze sekcji B1, przy czym było to jedyne sklepienie żebrowe zrealizowane wówczas na zamku. Żebra, dziś silnie zerodowane, wykonano jako kształtki ceramiczne. Z opisu zamku z 1577 r., a zwłaszcza pałacu wynika, że nadal był w złym stanie budowlanym: ściana szczytowa w kierunku folwarku aż do ziemi zniszczona, dachy całkiem złe, belki zgniłe (Schubert 1895, s. 30). Analiza dendrochronologiczna pozostałości belek stropowych (ścinka drzewa w 1577–1579, Konieczny 2023) pokazała, że do napraw i przebudów przystąpiono w latach 1580–1586, za Matiasa von Logau, starosty księstwa świdnicko-jaworskiego, który kupił bolkowskie lenno zamkowe od cesarza Rudolfa II w 1591 r. (Schubert 1895, s. 28). Naprawiano wówczas sklepienie zwierciadlane w Sali na parterze. Do prac budowlanych zatrudniono wykonawców ze Świdnicy – murarzy Kaspara Hoffmanna i Andreasa Geberta (Schubert 1895, s. 26).

W budynku B nastąpiła wymiana stropów, urządzono izby i komory na piętrach wyposażając je w szafki ścienne. Oba skrzydła zabudowy podwyższono o kondygnację magazynu na poddaszu, co spowodowało nadbudowę i podwyższenie pasa attyk. Jednakże, szeroki wykusz ustępowy na II piętrze sekcji B3 wykonano z drewna ściętego w 1553 r. (Konieczny 2023), a więc w poprzedniej fazie.

Po śmierci Matiasa von Logau w 1593 r. zadłużony zamek przejęła rodzina von Zedlitz (Schubert 1895, s. 34). Na przełomie wieków podjęto prace przy głównej bramie wjazdowej na przedzamcze. Wiosną 1599 r. ścięto drzewa na wykonanie nadproży nad jej przejazdem (Konieczny 2023). Zachowane wskazują, że była zamykana wrotami na biegunach. Budynek bramny pokryto sgraffitem z postacią muszkietera. Prace te zbiegły się z przebudową przedpiersia głównego muru obronnego zamku na odcinku zach. Zostało ono wyposażone w dwa zadaszone drewniane wykusze. Prace przy przedpiersiu datuje ścinka zachowanego w nim drewna, dokonana w 1598 r. (Konieczny 2023). Zapewne w tym czasie przedzamcze zostało powiększone i uzyskało przedpiersie ze strzelnicami kluczowymi, dostosowanymi do ręcznej broni palnej. Najpóźniej wówczas zbudowano Basteję Prochową na dolnym obwodzie murów, od strony miasta.

FAZA 6 – XVIII w.

Po wielokrotnych oblężeniach zamku przez Szwedów w czasie wojny 30-letniej i dotkliwych zniszczeniach doznanych w 1646 r. (Schubert 1895, s. 39–40) nastał czas odbudowy. Rodzina Zeidlitzów nie mogąc sprostać temu zadaniu w 1703 r. sprzedała zamek cystersom z Krzeszowa. Majętny zakon przystąpił do remontu zamku, który trwał do 1715 r. i objął zwłaszcza dom zamkowy B mieszczący apartament opata, pokoje gościnne i kaplicę w sekcji B1, przeniesioną z I na II piętro. Powstała też boczna galeria komunikacyjna, poprowadzona wzdłuż tego budynku. (Luterotti 1928, s. 97). Po zajęciu Śląska przez Prusy zaczął się upadek gospodarczy zakonu, a w konsekwencji także i zamku. Przejęcie go przez państwo nastąpiło po kasacie zakonu w 1810 r., co jedynie przyspieszyło jego rujnację.

Prace konserwatorskie rozpoczęto w 1850 r. i kontynuowano przez następne 100 lat. W 1935 r. powstał projekt zagospodarowania ruiny i częściowej odbudowy zamku, zrealizowany w latach 1937–1938. Po II wojnie światowej pieczę nad zamkiem objęły władze muzealne.

Charakterystyka wartości kulturowych

Po ostatnich badaniach architektonicznych i dendrochronologicznych zamek jawi się nam jako imponująca budowla, która z racji zawartego w niej programu architektonicznego w postaci wczesnogotyckiego palatium (1277–78) i potężnej wieży z ostrzem miała pełnić funkcję ważnej rezydencji książęcej Bolesława Rogatki i Bolka I. Wieża stanowiła pierwszą i przez długi czas jedyną wieżę z ostrzem na terenie Polski. Jej geneza wiodła przez Czechy i Francję z zamków krzyżowców w Ziemi Świętej. Zachowane trójlistne biforia i triforia ukazują urodę wczesnogotyckiej architektury zamku. Okienko z drewnianym krzyżem stanowi najstarszy w Polsce datowany otwór okienny (1289/90). Do rekordzistów należy zaliczyć również hornwerk – najstarsze dzieło rogowe na terenie Śląska (1494).

Konkretne wzmianki (wybór): SUb IV, nr 316, 336; MPH III, s. 508; APWr., Rep. 83, nr 90, 185/170, 269/281; LuBS I, nr 12, s. 497–498, nr 16, s. 504, s. 508, 512; Landbuch I, nr 345, 562, A 51, A 77; Landbuch II, nr 195; SRS III, s. 231; SRS IX, s. 273; SRS XIII, s. 17; APWr., Dokumenty majątku Schaffgotschów, nr 628–629, 632–633; APWr., Dokumenty miasta Świdnicy, nr 5242, 5245, 5249; Schubert 1895, s. 4–6, 8–15, 19–21, 26, 28, 30, 34, 39–40, 62–63; Lutterotti 1928, s. 95–97; Müller 1844, s. 505–515; Lutsch 1891, s. 351–353; Lutsch 1903, s. 119–122; Czerner 1963, s. 133–197, 279–352; Kaźmierczyk 1963a, s. 97–101; Kaźmierczyk 1963b, s. 41–44; Guerquin 1957, s. 35–38; Guerquin 1974, s. 97–99; Grundmann 1982, s. 85–94; Kajzer, Kołodziejski, Salm 2001, s. 105–107; Boguszewicz 2010, s. 194–198; Chorowska 2003, s. 70–74; Sikorski 2012, s. 87; Brymerski 1991, s. 175–176.

@collection{@Zimmermann1795b,

title = {Beitr\"{a}ge zur Beschreibung Schlesien, Bd V},

editor = {Friedrich Albert Zimmermann},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

volume = {5},

publisher = {Tramp, Johann Ernst},

address = {Brieg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{architektura1995,

title = {Architektura gotycka w Polsce},

editor = {T. Mroczko},

year  = {1995},

date = {1995-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{boguszewicz_2010,

title = {Corona Silesiae: zamki Piast\'{o}w f\"{u}rstenberskich na po\ludniowym pograniczu ksi\k{e}stwa jaworskiego, \'{s}widnickiego i zi\k{e}bickiego do po\lowy XIV wieku},

author = {Artur Boguszewicz},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

urldate = {2010-01-01},

number = {39},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{brymerski1991,

title = {Bolk\'{o}w, woj. jeleniog\'{o}rskie},

author = {B. Brymerski},

year  = {1991},

date = {1991-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {33/34},

pages = {175-176},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{chorowska_2003,

title = {Rezydencje \'{s}redniowieczne na \'{S}l\k{a}sku. Zamki, pa\lace, wie\.{z}e mieszkalne},

author = {Ma\lgorzata Chorowska},

year  = {2003},

date = {2003-01-01},

urldate = {2003-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{czerner1963,

title = {Zamek w Bolkowie jako jeden z przyk\lad\'{o}w grupy \'{s}redniowiecznych za\lo\.{z}e\'{n} obronnych z wie\.{z}\k{a} z ostrzem},

author = {Olgierd Czerner},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

journal = {Rozprawy Komisji Historii Sztuki Wroc\lawskiego Towarzystwa Naukowego},

volume = {3},

pages = {133-197, 279-352},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1974,

title = {Zamki w Polsce},

author = {B. Guerquin},

year  = {1974},

date = {1974-01-01},

urldate = {1974-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{Jurek_Tomasz_Peter_1,

title = {Eschenloer I = Peter Eschenloer, Geschichte der Stadt Breslau; hrsg. und eingeleitet von Gunhild Roth, Teolbd. Bd. I},

editor = {Tomasz Jurek},

year  = {2003},

date = {2003-01-01},

urldate = {2003-01-01},

publisher = {Pozna\'{n}skie Towarzystwo Przyjaci\'{o}\l Nauk od 1946},

address = {M\"{u}nster - New York - M\"{u}nchen - Berlin},

howpublished = {online},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{Jurek_Tomasz_Peter_2,

title = {Eschenloer II = Peter Eschenloer, Geschichte der Stadt Breslau; hrsg. und eingeleitet von Gunhild Roth, Teolbd. Bd. II},

editor = {Tomasz Jurek},

year  = {2003},

date = {2003-01-01},

urldate = {2003-01-01},

publisher = {Pozna\'{n}skie Towarzystwo Przyjaci\'{o}\l Nauk od 1946},

address = {M\"{u}nster - New York - M\"{u}nchen - Berlin},

howpublished = {online},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{Jurek_Tomasz_Peter_3,

title = {Eschenloer III = Peter Eschenloer, Geschichte der Stadt Breslau; hrsg. und eingeleitet von Gunhild Roth, Teolbd. Bd. III},

editor = {Tomasz Jurek},

year  = {2003},

date = {2003-01-01},

urldate = {2003-01-01},

publisher = {Pozna\'{n}skie Towarzystwo Przyjaci\'{o}\l Nauk od 1946},

address = {M\"{u}nster - New York - M\"{u}nchen - Berlin},

howpublished = {online},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{kajzer_kolodziejczyk_salm_2001,

title = {Leksykon zamk\'{o}w w Polsce},

author = {J. Kajzer and S. Ko\lodziejczyk and J. Salm},

year  = {2001},

date = {2001-01-01},

urldate = {2001-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{kazmierczyk1963a,

title = {Bolk\'{o}w},

author = {J. Ka\'{z}mierczyk},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

journal = {Zeszyty Naukowe Politechniki Wroc\lawskiej},

number = {67},

pages = {97-101},

address = {Wroc\law},

series = {Architektura V, Komunikaty},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{kazmierczyk1963b,

title = {Wyniki wst\k{e}pnych bada\'{n} wykopaliskowych na zamku w Bolkowie i w \'{S}winach w 1959 r.},

author = {J. Ka\'{z}mierczyk},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

journal = {\'{S}l\k{a}skie Sprawozdania Archeologiczne},

volume = {2},

pages = {41-44},

address = {Wroc\law},

note = {Katedra Archeologii Polski Uniwersytetu Wroc\lawskiego},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@techreport{konieczny2023,

title = {Ekspertyza dendrochronologiczna, Bolkow, ruiny zamku},

author = {Aleksander Konieczny},

year  = {2023},

date = {2023-01-01},

address = {Toru\'{n}},

note = {wydruk komputerowy},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Lutsch1891,

title = {Verzeichnis der Kunstdenkm\"{a}ler der Provinz Schlesien. Bd. III: Die Kunstdenkm\"{a}ler des Regierungsbezirk Liegnitz},

author = {H. Lutsch},

year  = {1891},

date = {1891-01-01},

urldate = {1891-01-01},

address = {Breslau},

note = {Bor\'{o}w Polski, s. 70-71;},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{lutsch1903,

title = {Bildwerk schlesischer Kunstdenkm\"{a}ler. Textband},

author = {H. Lutsch},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{lutterotti1928,

title = {Burg Bolkenhain zu Beginn des 18. Jahrhunderts},

author = {P. Nikolaus Lutterotti},

year  = {1928},

date = {1928-07-01},

journal = {Wanderer im Riesengebirge},

volume = {48},

number = {7},

pages = {95-97},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Muller1837,

title = {Vaterl\"{a}ndische Bilder, in einer Geschichte und Beschreibung der alten Burgfesten und Ritterschl\"{o}sser Schlesiens},

author = {K. A. M\"{u}ller},

year  = {1837},

date = {1837-01-01},

urldate = {1837-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{nasone1667,

title = {Phoenix redivivus ducatuum Svidnicensis et Javoroviensis},

author = {E. I. Nasone},

year  = {1667},

date = {1667-01-01},

urldate = {1667-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@bachelorthesis{nokey,

title = {R\'{S}l V = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. V, 1360},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1992},

date = {1992-01-01},

urldate = {1992-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {bachelorthesis}

}

@book{schroller_1886,

title = {Schlesien. Eine Schilderung des Schlesier Landes, Bd. 1},

author = {F. Schroller},

year  = {1886},

date = {1886-01-01},

urldate = {1886-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{schroller_1886_2,

title = {Schlesien. Eine Schilderung des Schlesier Landes, Bd. 2},

author = {F. Schroller},

year  = {1886},

date = {1886-01-01},

urldate = {1886-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{schubert_1895,

title = {Geschichte der Bolkoburg bei Bolkenhain},

author = {H. Schubert},

year  = {1895},

date = {1895-01-01},

urldate = {1895-01-01},

address = {Schweidnitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@incollection{sikorski2012,

title = {Genealogia i rozsiedlenie rodu von Czirn na \'{s}redniowiecznym \'{S}l\k{a}sku. C. 1: 1268-1366},

author = {R. Sikorski},

editor = {M. Goli\'{n}ski and S. Rosik},

year  = {2012},

date = {2012-01-01},

urldate = {2012-01-01},

booktitle = {Studia z historii spo\lecznej, Scripta Historica Medievalia. T. 2},

pages = {77-96},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {incollection}

}

@collection{\ssCDS07c,

title = {CDS VII/3 = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. VII, Th. 3: 1281-1300 (RS nr 1648-2615)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen},

url = {https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144562},

year  = {1886},

date = {1886-01-01},

urldate = {1886-01-01},

booktitle = {Regesten zur schlesischen Geschichte},

volume = {VII},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch03,

title = {LANDBUCH III = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom III: 1396-1407},

author = {III LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2007},

date = {2007-01-01},

urldate = {2007-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLuB,

title = {LuB 2 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter. Bd. 2},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Th. Leipzig},

volume = {II},

address = {Leipzig},

note = { alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssMPH03_1878,

title = {MPH III = Monumenta Poloniae historica = Pomniki dziejowe Polski. T. 3},

editor = {August Bielowski},

year  = {1878},

date = {1878-01-01},

urldate = {1878-01-01},

volume = {III},

address = {Lw\'{o}w},

series = {MPH},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssrs10_annales_1887,

title = {SRS X = Scriptores Rerum Silesiacarum, t. X: Annales Glogovienses bis zum Jahre 1493 nebst urkundlichen Beilagen},

editor = {H. Markgraf},

year  = {1887},

date = {1887-01-01},

urldate = {1887-01-01},

booktitle = {Scriptores rerum Silesiacarum, Bd. 10},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany skr\'{o}t r\'{o}wnie\.{z} \'Annales…\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssrs12_wachter_1883,

title = {SRS XII = Scriptores Rerum Silesiacarum, t. XII: Geschichtschreiber Schlesiens des XV. Jahrhunderts},

editor = {F. Wachter},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Scriptores rerum Silesiacarum, Bd. 12},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub01,

title = {SUb I = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. I: 971-1230},

editor = {H. Appelt and W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109853},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

urldate = {1963-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub05,

title = {SUb V = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. V: 1282-1290},

author = {V SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06b,

title = {SUb IV = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. IV: 1267-1281},

author = {IV SUB},

editor = {W. Irgang},

year  = {1988},

date = {1988-01-01},

urldate = {1988-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{\ssweber_1905,

title = {Schlesische Schl\"{o}sser, Bd.1},

author = {R. Weber},

year  = {1905},

date = {1905-01-01},

urldate = {1905-01-01},

address = {Dresden-Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssweber_1910,

title = {Schlesische Schl\"{o}sser, Bd .2},

author = {R. Weber},

editor = {R. Weber},

year  = {1910},

date = {1910-01-01},

urldate = {1910-01-01},

address = {Dresden, Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{weber_1909,

title = {Schlesische Schl\"{o}sser, Bd. 3},

editor = {R. Weber},

year  = {1909},

date = {1909-01-01},

urldate = {1909-01-01},

publisher = {Verl. des Deutschen Schl\"{o}sser Albums},

address = {Dresden},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{werner_1785,

title = {Topographia oder Prodromus Silesiae Volumen III. das ist Representatio und Beschreibung derer St\"{a}dte, Flecken, Cl\"{o}ster, Schl\"{o}sser, Rittersitz, Kirchen, Bethh\"{a}user, G\"{a}rten, Lust und Zier G\"{a}rten, Dorfschaften etc. derer F\"{u}rstenth\"{u}mer: M\"{u}nsterberg mit Frankenstein, Oels, Schweidnitz, Jauer, Trachenberg, Mit den Baronats der Standesherrschaften Wartenberg und Militsch, Wie auch den Kleinen Staaten Freyhan und Sulau (…) Durch (…)},

author = {F. B. Werner},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

note = {r\k{e}kopis w zbiorach Staatsbibliothek Berlin, oddzia\l Geheimes Staatsarchiv Preu\ssischer Kulturbesitz, HA Schlesien Rep. 135 Handschriften Nr 526/2},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{βR\'{S}l_1,

title = {R\'{S}l I = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. I, 1343-1348},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1975},

date = {1975-01-01},

urldate = {1975-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_2,

title = {R\'{S}l II = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. II, 1349-1354},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1983},

date = {1983-01-01},

urldate = {1983-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_3,

title = {R\'{S}l III = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. III, 1355-1357},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1990},

date = {1990-01-01},

urldate = {1990-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_4,

title = {R\'{S}l IV = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. IV, 1358-1359},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1992},

date = {1992-01-01},

urldate = {1992-01-01},

address = {Wroc\law-Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}