Wołów, zamek książęcy

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: Wołów (gm. loco), pow. wołowski, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie, księstwo głogowskie, księstwo oleśnickie, księstwo wołowskie.
• Nazwy historyczne: Wołów (niem. Wohlau), zapisy: NA.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Na krawędzi doliny Jezierzycy, w południowo-wschodniej części miasta, w strefie sprzężonej z obwodem obronnym.

Wybór źródeł do dziejów miasta i zamku

• 1292 – wzmiankowane miasto (SUb VI, nr 76)
• 1312 – wzmiankowane miasto z dystryktem (LuBS I, s. 120)
• 1322 – kasztelan Symeon (RS 4221)
• 1323 – Konrad I oleśnicki odstąpił Bolesławowi legnickiemu część swoich ziem; tytułem rekompensaty otrzymał Wołów, miasto z zamkiem (castrum), oraz Lubiąż (LuBS II, s. 12)
• 1324 – Konrad I oleśnicki przekazał Wernerowi von Pannewitz zamek (castrum) oraz wsie Stobni i Krzydlina Wielka i Mała jako dożywotnie lenno (titulo iusti castrensis feudi wlgariter dicti burklen) (LuBS II, s. 15; RS 4363)
• 1329 – Konrad I oleśnicki oddał Janowi Luksemburskiemu w lenno dzielnicę, w tym miasto Wołów (LuBS II, s. 19)
• 1419 – Konrad VI ścinawsko-wołowski zastawił miasto wrocławskiej kapitule katedralnej (LuBS II, s. 40–45, 45–46)
• 1459 – król Jerzy z Podiebradów potwierdził książętom oleśnickim Konradowi i Konradowi Białemu ich posiadłości, w tym Wołów (LuBS II, s. 60)
• 1490 – książę oleśnicki Konrad X Biały przekazał swoje ziemie, w tym Wołów, książętom legnicko-brzeskim (LuBS II, s. 100–102)
• 1495 – król Władysław Jagiellończyk przekazał Henrykowi I z Podiebradów, w zamian za zamek Podiebrad i inne dobra, miasta i zamki (Schloß) Oleśnicę i Wołów (LuBS II, s. 108–109)
• 1495 – król Władysław Jagiellończyk przyrzekł przekazanie ziem zmarłego Konrada X oleśnickiego, w tym miasta i zamku (sloss) Wołów, księciu Henrykowi ziębickiemu (LuBS II, s. 109–113)
• 1504 – na zamku wołowskim zmarł książę Jan II żagański (Müller 1837, s. 267)
• 1517 – książę Karol ziębicko-oleśnicki sprzedał księstwo wołowskie Janowi Turzo (LuBS I, s. 289–291)
• 1523 – Jan Turzo sprzedał księstwo wołowskie księciu Fryderykowi legnickiemu, w tym zamek (schloss) z folwarkiem i uposażeniem (LuBS I, s. 293–295)

Historia budowlana obiektu

Zamek wzniesiono poza murami miasta, od których oddzielała go fosa. Od strony południowej przylegało do niego gospodarcze podzamcze z drewnianą zabudową.

Faza średniowieczna

Najstarszym elementem średniowiecznej warowni był ceglany mur obwodowy, zbudowany na planie romboidalnego czworoboku o wymiarach ok. 22 × 39 m. Nieco młodsza była kwadratowa wieża wjazdowa o boku długości 9 m, dostawiona od północy do kurtyny murów obwodowych. Nie wiadomo, jak w tym czasie wyglądała zabudowa dziedzińca. Do najstarszych zachowanych elementów należy późnogotycki portal piaskowcowy, usytuowany na poziomie pierwszego piętra. O ewentualnej przebudowie zamku w pierwszych dziesięcioleciach XVI wieku brak jednak danych.

Przebudowa nowożytna w XVI wieku

W drugiej połowie XVI wieku (1568, 1579) zamek przebudował książę Jerzy II brzeski. Wzniesiono wówczas skrzydło zachodnie z krużgankiem na parterze oraz skrzydło północne, dostawione od zewnątrz do kurtyny murów obwodowych i zwrócone fasadą w kierunku miasta.

Przekształcenia XVII–XVIII wieku

Z działalnością inwestycyjną księcia Krystiana wołowskiego (1653–1672) wiąże się budowa ganku ze schodami, wzniesionego w północno-zachodnim narożniku dziedzińca. Pożar miasta w 1781 roku spowodował częściowe zniszczenie zamku, który rok później odrestaurowano, między innymi rozbierając wieżę.

Chronologia: być możejakiś obiekt warowny związany z miastem funkcjonował już w końcu XIII w., zamek murowany z początku XIV w., wielokrotnie przebudowywany w kolejnych stuleciach.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb VI, nr 76; LuBS I, s. 120, 289–291, 293–295; LuBS II, s. 12, 15, 19, 40–46, 60, 100–102, 108–109, 109–113; RS 4221, 4363; Müller 1837, s. 266–267; Bimler 1943, s. 80–82; Guerquin 1957, s. 83; Pilch 1962, s. 172; Juhnke 1965, s. 93–94; Weczerka 1977, s. 570–571; Pilch 1978, s. 301–302; Grundmann 1982, s. 57–58; Borkowski, Piekalski 1995, s. 187–196; Kajzer, Kołodziejski, Salm 2001, s. 546; Solicki 2002, s. 66–67; Eysymontt 2009, s. 564–565; Rosik 2019, s. 86–91; Ziątkowski 2019, s. 116.

@book{Bimler1942,

title = {Die schlesischen Massiven Wehrbauten, Bd. III: F\"{u}rstentum Oels-Wohlau},

author = {K. Bimler},

year  = {1942},

date = {1942-01-01},

urldate = {1942-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{BorkowskiPiekalski1995,

title = {Ratownicze badania archeologiczne przy zamku w Wo\lowie},

author = {Tomasz Borkowski and Jacek Piekalski},

year  = {1995},

date = {1995-01-01},

journal = {\'{S}l\k{a}skie Sprawozdania Archeologiczne},

volume = {36},

pages = {187\textendash196},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@inbook{Eysymontt2002,

title = {Rozw\'{o}j przestrzenny. Architektura, sztuka},

author = {Romuald Eysymontt},

editor = {Ewa Ko\'{s}cik},

year  = {2002},

date = {2002-01-01},

booktitle = {Wo\l\'{o}w. Zarys monografii miasta},

pages = {181},

address = {Wroc\law\textendashWo\l\'{o}w},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@book{Eysymontt2009,

title = {Kod genetyczny miasta. \'{S}redniowieczne miasta lokacyjne Dolnego \'{S}l\k{a}ska na tle urbanizacji europejskiej},

author = {Rafa\l Eysymontt},

year  = {2009},

date = {2009-01-01},

urldate = {2009-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1984,

title = {Zamki w Polsce},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kajzer_kolodziejczyk_salm_2001,

title = {Leksykon zamk\'{o}w w Polsce},

author = {J. Kajzer and S. Ko\lodziejczyk and J. Salm},

year  = {2001},

date = {2001-01-01},

urldate = {2001-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Muller1837,

title = {Vaterl\"{a}ndische Bilder, in einer Geschichte und Beschreibung der alten Burgfesten und Ritterschl\"{o}sser Schlesiens},

author = {K. A. M\"{u}ller},

year  = {1837},

date = {1837-01-01},

urldate = {1837-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{pilch1962,

title = {Zabytki Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch and K. Pilch},

year  = {1962},

date = {1962-01-01},

urldate = {1962-01-01},

address = {Wroc\law-Warszawa-Krak\'{o}w},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Pilch1978,

title = {Zabytki architektury Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{R.Juhnke1965,

title = {Wohlau. Geschichte des F\"{u}rstentums und des Kreises},

author = {R. Juhnke},

year  = {1965},

date = {1965-01-01},

urldate = {1965-01-01},

address = {W\"{u}rzburg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@inbook{Rosik2019,

title = {Wo\l\'{o}w w \'{s}redniowieczu (do pocz\k{a}tku XV w.)},

author = {S\lawomir Rosik},

editor = {Edward Czapiewski and Rados\law Nowakowski},

year  = {2019},

date = {2019-01-01},

booktitle = {Wo\l\'{o}w. Historia miasta},

pages = {59\textendash103},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@inbook{Solicki2002,

title = {Od formowania plemion prapolskich do schy\lku XV wieku},

author = {S\lawomir Solicki},

editor = {Ewa Ko\'{s}cik},

year  = {2002},

date = {2002-01-01},

booktitle = {Wo\l\'{o}w. Zarys monografii miasta},

pages = {66\textendash67},

address = {Wroc\law\textendashWo\l\'{o}w},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RS V\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLuB,

title = {LuB 2 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter. Bd. 2},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Th. Leipzig},

volume = {II},

address = {Leipzig},

note = { alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{Weczerka1977,

title = {Handbuch der Historischen St\"{a}tten \textendash Schlesien},

author = {H. Weczerka},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

address = {Stuttgart},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@inbook{Ziatkowski2019,

title = {Od wojen husyckich do wojen napoleo\'{n}skich (XV\textendashXVIII w.)},

author = {Leszek Zi\k{a}tkowski},

editor = {Edward Czapiewski and Rados\law Nowakowski},

year  = {2019},

date = {2019-01-01},

booktitle = {Wo\l\'{o}w. Historia miasta},

pages = {103\textendash169},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}