Wałrzbych – zamek Książ

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gm. Wałbrzych, pow. wałbrzyski, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie (1247–1290); księstwo fürstenberskie (1293–1321); księstwo świdnickie (1321–1741); Kreis Schweidnitz (1741–1818); Kreis Waldenburg (1818–1945); województwo wrocławskie (1945–1975); województwo wałbrzyskie (1975–1998).
• Nazwy historyczne obiektu: Vorstinburg (1288), Wrstenberc / Furstenberg / Furstenberc / Vurstinberk (1293), castrum Fürstinberg (1335), castrum Furstenberg (1337), Furstenstyn (1356, 1360, 1369), Furstenberg (1366), Furstenstein (1370), das hous Furstensteyn (1386), hous den Furstensteyn (1389), Forstensteyne (1445), Furstenthume (1450), Schloß Furstenstein (1503).

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Obiekt zajmuje wyniesiony skalisty cypel, otoczony z trzech stron wąwozem potoku. Założenie rozciąga się po osi wschód – zachód i zajmuje obszar ok. 80 × 300 m Na skraju cypla znajduje się zamek górny z dziedzińcem od strony północno-wschodniej. Elementy te otoczone są od zachodu, południa i południowego zachodu tarasami ogrodowymi, a od północy i północnego zachodu dawnym zwierzyńcem. Na wschód od dziedzińca paradnego, po drugiej stronie fosy, rozciąga się zamek dolny. Średniowieczne założenie obronne uległo licznym przebudowom, podejmowanym aż do początku XX w. Jedynie na podstawie analizy niektórych elementów zabudowy, materiałów ikonograficznych, dokumentów ilustracyjnych i wzmianek o przedsięwzięciach budowlanych, można podjąć próbę wydzielenia ogólnej linii rozwojowej warowni.

Podział na zamek górny, średni i dolny prawdopodobnie datuje się od średniowiecza; zaniknął on przed 1599 r. wskutek połączenia zamków górnego ze średnim. Zamek górny w najstarszej fazie rysował się jako założenie o migdałowatym planie. Z tej fazy zachowały się fragmenty muru obwodowego i czworoboczna wieża „górna”. Z tym okresem można też łączyć budynek (tzw. Długi Dom) postawiony wzdłuż północnego odcinka muru obwodowego (Chorowska i in. 2025, s. 10–24; Chorowska, Mruczek 2025) i zbudowany równocześnie z tym murem. Z nieco młodszą fazą budowy związane jest dostawienie od zewnątrz budynku na odcinku południowym muru obwodowego. Trójkondygnacyjny o zarysie złamanego prostokąta, od strony stoku wsparty został o trzy potężne przypory. Jednakże znany z archiwalnych fotografii wystrój sali I piętra tego budynku (tzw. Krzywa Sala), przykrytej sklepieniem sieciowo-żebrowym był wynikiem regotycyzacji tego pomieszczenia (o czym świadczą eksponowane w Lapidarium fragmenty żeber sklepiennych i wsporników, o powierzchniach opracowanych w estetyce XX-wiecznej). Dopełnienie zabudowy o wąskie pomieszczenia biegnące wzdłuż południowego odcinka muru obwodowego i w ściętym narożniku południowo-zachodnim o tzw. Skrzydło Zachodnie miało również średniowieczną metrykę przypisaną działalności budowlanej Georga Steina (1483-1490), działającego w imieniu króla Macieja Korwina. Powstała wówczas ciągła zabudowa wzdłuż obwodu obronnego z soczewkowatym dziedzińcem na dłuższej osi zamku. Budynek kuchni z charakterystycznym kominem butelkowym, dostawiony do zachodniego odcinka muru obwodowego miał już metrykę nowożytną (4. ćwierci XVI-1. poł. XVII w.). Pierwotnie od strony południowej zamku górnego istniało podzamcze o owalnym zarysie (późniejsze tarasy ogrodowe). Otoczone było murem zwieńczonym blankami. Dodatkowo fortyfikowały je cylindryczne baszty, wysunięte przed lico obwodu obronnego. Niewyjaśniona jest średniowieczna forma zabudowy dziedzińca (paradnego) górnego zamku. Późniejsze przekazy ikonograficzne oraz dokument lustracyjny wskazują na istnienie tu budynków oraz półokrągłej bastei (istniejące tu zabudowania sugerują, że właściwsza byłaby tu nazwa zamek średni, zamiast dziedziniec).

Zamek dolny od górnego oddziela wykuta w skale fosa. Jako średniowieczne uznać można fortyfikacje w północno-wschodniej części założenia. Znajdowała się tu cylindryczna wieża „dolna”, leżąca w linii muru obwodowego (jest to nadbudowana w XVI w. i nakryta barokowym hełmem północna wieża obecnego budynku bramnego). Od południa biegł obwód obronny składający się z czterech półokrągłych baszt łupinowych. Flankowały one dwie bramy prowadzące na zamek dolny. Jedna z nich łączyła się z budynkiem straży, druga biegła szyją bramną okrążając cylindryczną wieżę. Na przedstawieniach ikonograficznych elementom tym towarzyszy skomplikowany system murów i tarasów (artyleryjskich?) o niezbyt czytelnej formie.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

Poniżej przedstawiono skrócony zarys dziejów własnościowych zamku. Pełne opracowanie z kolejnymi właścicielami, dokumentami i kontekstem historycznym znajduje się w zakładce „Właściciele”.

• 1293 – od Bolka I zamek w tytulaturze książąt świdnickich (SUb VI, nr 91, 94, 117, 123, 125, 130 i nn.)
• 1355 – Bolko II świdnicki podporządkował sobie zamek usuwając Kekelona Czirna (Goliński, 2003, s. 130)
• 1356–1369 – Bernard Zedlitz burgrabią (RŚl III, nr 351, Landbuch I, 241 i nn.)
• 1364, 1369 – Książ wymieniony w dokumencie Karola IV (LB Urkunden, s. 508 – 511, nr 20 i s. 512, nr 21)
• 1360–1371 – Bernhard [Zedlitz] z Książa (RŚl V, nr 336, LANDBUCH, t. 1, 519-521)
• 1371 – Bernard Zedlitz siedzący na Książu (LANDBUCH I, nr 487)
• 1386 – Elżbieta Parchewitz sprzedała Beneszowi z Choustník zamek Książ ze Świebodzicami, dziedzicznym wójtostwem, dziedzicznymi czynszami, ławami szewskimi, chlebowymi i mięsnymi i wszystkim co należało do wójtostwa, z folwarkiem w Pełcznicy, z dworem w Świebodzicach, z młynami, miejscami na młyny i lasami obok Książa, dobra te przynależały do dziedziczonego majątku w Świebodzicach od wieków, posiadała je też księżna Agnieszka (LANDBUCH II, nr 864)
• 1387 – burgrabią zamku Mikołaj Gerhardsdorf (CDS XXVII, s. 179)
• 1389 – starosta ze Świdnicy Benesz von Chuschnik przekazał Hannosowi Czirasowi 400 marek wraz ze wszystkim dobrem, które posiada od księżnej i na jej ziemiach, a mianowicie zamek Fürstenstein …(LANDBUCH II, nr 710)
• 1402 – Bernard Zettritz burgrabią zamku (Czettritz, t. 2, s. 9)
• 1425 – Janko z Chotémic, siedzący na Książu [auf dem Fürstenstein gesessen] (AAWr, DL, sygn. W 28)
• 1430 – Herman Zettritz, pan na zamku (Czettritz, t. 2, s. 112)
• 1446 – spór między Jankiem z Chotémic a rycerzami Hermanem Zettritz i Gocze Schaffem o prawa do zamku Książ (APWr, DmSch, nr 724/Fach XXXI, nr 3)
• 1445–1455 – Herman Zettritz, siedzący na zamku (Czettritz, t. 2, s. 29, 90, 95, 123, 125, 128-129, 135-136, 142)
• 1441–1450 – dokumenty Hermana Zettritza wystawione na zamku (Czettritz, t. 2, s. 120-121, 124-125, 133)
• 1455 – bracia Jerzy i Jan Zettritz, panowie na zamku (Czettritz, t. 2, s. 218 – 219)
• 1475 – wojska Maciej Korwin wysłał na zamek Książ 400 konnych i 200 pieszych (Pflug, s. 6)
• 1483 – Maciej Korwin wykupił z zastawu zamek Książ i zobowiązał się go więcej nie zastawiać (APWr, Dokumenty miasta Wrocławia, nr 5521)
• 1483 – Maciej Korwin wziął pod opiekę dobra wokół zamku Książ (APWr, Dokumenty miasta Wrocławia, nr 5496)
• 1503 – Jan Schellenberg i jego syn Jerzy, panowie Toszka sprzedali Piotrowi Haugwitzowi zamek Książ wraz z tzw. długim lasem położonym za zamkiem, które wcześniej opuścili Zettritzowie z Grodna (Czettritz, t. 2, s. 212)
• 1516 – Konrad Hoberg, rycerz z Książa (AAWr, DCh, sygn. 16.05.1516)

Historia budowlana obiektu

Opis opiera się na analizie zachowanej substancji architektonicznej, przekazach ikonograficznych, dokumentacji historycznej i badaniach zamku. Datowanie i zakres niektórych średniowiecznych przekształceń pozostają hipotetyczne. Poniżej zachowano układ faz budowlanych przyjęty w opracowaniu.

FAZA I: dwie ostatnie dekady XIII w.

Najstarszą murowaną budowlą na zamku była wieża główna o funkcji miejsca obrony ostatecznej, czyli tzw. bergfried. W kwestii jej metryki można się wypowiedzieć jedynie na podstawie badań porównawczych z analogicznymi założeniami z terenu Europy środkowo-wschodniej, zwłaszcza z rejonu Turyngii, Hesji i Saksonii. Biorąc pod uwagę czworoboczny plan i dyspozycję pionową z głębokim szybem lochu głodowego przypadałaby ona najwcześniej na ostatnie dwie dekady XIII w., a więc na czasy władztwa księcia śląskiego Henryka IV Probusa (1270-1290) lub księcia świdnickiego Bolka I (1291-1301). Na podstawie badań architektonicznych nie można jednoznacznie stwierdzić, czy wraz z wieżą wzniesiono mury obronne, czy znajdowała się w obrębie wałów, którymi wzmocniono naturalną obronność wąskiego skalnego cypla, gdyż późniejsze przebudowy zerwały ciągłość stratygraficzną tych elementów.

Tak więc równocześnie z wieżą lub nieco później powstały dwie sprzężone ze sobą budowle – mur obwodowy górnego zamku i Długi Dom (skrzydło północne) – piętrowy budynek o funkcji mieszkalnej, zrośnięty „plecami” z tym murem. Warto zauważyć, że na tym etapie domknięty został podstawowy program funkcjonalno-przestrzenny zamku bergfriedowego złożony z murów obronnych, wieży i domu mieszkalnego. Wjazd na zamek znajdował się po południowej stronie wieży, w miejscu opisanym na rzucie zamku z 1719 r. jako S – die frühende Thür in das Schloss. Pod Długim Domem znajdowała się piwnica piwowarska, a sama rozległość I piętra tej budowli stanowi przesłankę, że zamek miał stanowić stałą siedzibę książęcą, a nie jedynie samotną górską warownię obsadzoną przez książęcego kasztelana. W świetle wzmianek z lat 1290-93 tytułujących księcia Bolka I panem na zamku Fürstenberg metryka tego etapu zabudowy zamku wydaje się przesądzona.

Mury obronne zamykały założenie w planie zbliżone do mocno wydłużonego wieloboku o wymiarach ok. 20 × 70 m. Było ono rozciągnięte w osi wschód – zachód, przy czym od zachodu 2/3 jego długości zajmowało nieckowate plateau, lekko opadające w stronę wschodnią, a pozostałe 1/3 długości zajmował skłon stoku o bardziej stromym spadzie, ostatecznie przechodzący w fosę. Wieżę postawiono na załamaniu spadku plateau. Stąd strzegła ona jedynego przejścia z niżej położonej części wschodniej, zapewne gospodarczej, do wyższej – zachodniej, pełniącej rolę głównego dziedzińca.

Południowy Dom zamkowy wzniesiono w kolejnym etapie rozwoju zabudowy, a miejsce w którym go usytuowano – po zewnętrznej stronie muru obronnego (sic!), na stromym zboczu i wzmocnienie bryły 3 mocnymi przyporami przesądza o wieżowym charakterze tej budowli. Przypisanie tego budynku do fazy około 1300 r. zasadza się na datowaniu dwóch piaskowcowych okienek na jego dolnej kondygnacji. Otrzymały one formę trójlistnych przeźroczy wpisanych w ostrołuczną ramę, jakie znamy z szeregu bliskich analogii – okienek na zamku Bolków (przed 1289), reliktów trójliści na zamku Wleń, okna w wieży mieszkalnej w Świerzawie i trójlistnych okien auli w wieży mieszkalnej w Siedlęcinie (1314).

FAZA II: XIV w.

Nie zostało dotąd wyjaśnione, kiedy na skalnym grzbiecie, na północny wschód od górnego zamku powstały dwa inne zamki bądź podzamcza – średnie i dolne, oddzielone od siebie fosami i ujęte drugim, dolnym obwodem murów obronnych. Obwód ten zaczynał się już na górnym zamku, w rejonie wieży głównej, którą ujęto w rodzaj międzymurza o U-kształtnym zarysie. Jego dwa ramiona sięgały na zachód poza tę wieżę – południowe dochodziło do ściany Domu Południowego, a północne łączyło się (gankiem?) z murem obronnym górnego zamku. W XIV w. podobne U-kształtne międzymurza otrzymały dwa inne zamki w rejonie Wałbrzycha – Cisy i Nowy Dwór.

Metryka dolnego zamku nie jest jasna z powodu zachowanej tam drugiej wieży w typie bergfriedu, która oddalona o 170 m od wieży głównej panowała nad jego rozległym terenem i drogą prowadzącą do głównych części warowni. Najniżej położone pomieszczenie (piwnica) w dolnej wieży zostało nakryte kamienną kopułą, co wskazuje na możliwość bardzo wczesnej metryki tej budowli, nie wyłączając XIII-wiecznej. Ze względu na brak badań archeologicznych, czy choćby nadzorów, które nie zostały przeprowadzone podczas ostatniego remontu tej wieży nie sposób określić jej początków poza ogólnym stwierdzeniem, że w części cylindrycznej niewątpliwie była ona średniowieczna.

FAZA III: XV w.

Pod koniec XV stulecia Książ był już potężną twierdzą. Jeśli za podstawę opisu przyjąć najstarsze widoki i plany zamku z lat 1694 i 1719 oraz opis komisji cesarskiej powstały w 1599 r., w związku z likwidacją własności zastawnej, to cofając się w czasie można stwierdzić, że granica pomiędzy górnym i średnim członem warowni od jakiegoś czasu się zacierała i wypełniała zabudową. W XV w. powstał zapewne Dom Dzierżawców (inaczej panów zastawnych), potrzebny w związku z zaistniałą w 1386 r. zmianą statusu zamku z książęcego na zamek starostów królów czeskich zarządzanych przez „burgrabiów starościńskich”. Dom ten został opisany w protokole komisji wiedeńskiej jako położony na wschód od wieży, „w poprzek” niej, co pozwala go łatwo zidentyfikować na widokach zamku sprzed 1694 r. Starostowie królewscy rezydowali w reprezentacyjnym Długim Domu (skrzydle północnym), więc dla ich burgrabiów wzniesiono wówczas nowy budynek. Ponadto Carl Weigelt (Weigelt 1895, s. 42) metrykę średniowieczną przypisywał wąskiemu skrzydłu południowemu (w XX w. jego miejsce zajął trakt południowy – Bolkogang) na górnym zamku, a Paul Kerber (Kerber 1885, s. 12) – skrzydłu zachodniemu (Mattiasgang) oraz budynkowi z salą – halą położoną przed Domem Dzierżawców. Ten ostatni przedstawiono na planie z 1719 r. w rejonie wschodniego odcinka muru obronnego i fosy, którą uprzednio należało zasypać. Jego okna wychodziły na tzw. Górny Dziedziniec, czyli majdan średniego zamku. Z obu stron był on ujęty w opisane wyżej mury obronne, podążające w stronę zamku dolnego, przy czym przejścia broniły dwie bramy, w tym jedna z opuszczaną broną oraz most. Mury obniżały się w miejscu przechodzenia nad fosą II, czytelną do dziś.

W legendzie do planu z 1719 r. czytamy o dwóch wielkich bastejach (das grose Rondel) – frontowej i tylnej. Pierwsza z nich, na planie półkola, znajdowała się po stronie zamku średniego, tuż nad tą fosą i płynącym nią (okresowo?) ciekiem wodnym. Druga na wydłużonym, podkowiastym planie osłaniała wyjście tylne (ucieczkowe?) z górnego zamku. Na planie z 1719 r. widnieje jeszcze trzecia wielka basteja wychodząca na wschód z zamku dolnego, opisana jako dom koniuszego oraz potrójne mury obronne osłaniające tarasy (artyleryjskie?). Dziełem późnego średniowiecza wydaje się być również monumentalny zespół baszt lub bastej bramnych, które rozdzieliły wjazd dla wozów i konnych od furty dla pieszych. Ich powstanie można wiązać z działaniami Georga von Stein (1482-1490), podjętymi w celu poprawy obronności warowni niż Hobergów dzierżących ją w XVI w.

FAZA IV: 2. poł. XVI w.

Pierwsza nowożytna przebudowa Książa nastąpiła w latach 1548–1555, kiedy to Konrad II von Hoberg wydatkował na zamek 4000 szoków miśnieńskich (Kerber 1885, s. 34; Zivier, op. cit., s. 12). O kolejnej informuje data „1580” wyryta na nadprożu okiennym renesansowego wykusza w Długim Domu, na parterze (obecna Sala Myśliwska na I piętrze). Były tam pomieszczenia o funkcji administracyjnej i gospodarczej, jak kancelaria, pokoje służby, a pod wykuszem pomieszczenie opisane jako „piwnica na mięso”. Wprowadzono wygodną, czterobiegową klatkę schodową, prowadzącą do głównych pomieszczeń mieszkalnych na I piętrze. Na parterze znajdowały się pomieszczenia zasklepione wówczas kolebami z lunetami o funkcji administracyjnej i gospodarczej. Zgodnie z legendą na najstarszym planie zamku z 1719 r. były to: na wsch. od klatki schodowej i głównego wejścia – kancelaria, a następnie pokoje służby, a na zach. od klatki schodowej – pomieszczenie z wykuszem opisane jako: der Eingang …. darüber … Gewӧlbe – (wejście … nad piwnicami) oraz w samym narożniku pn.-zach.: das …. neben fleisch- Gewӧlbe (pomieszczenie obok piwnicy na mięso). Z przeprowadzonych badań architektonicznych wynika, że rzeczywiście nad pomieszczeniem z wykuszem znajdowało się XVI-wieczne wejście do piwnic, a samo to pomieszczenie mogło, z racji obecności wykusza i sąsiedztwa pomieszczeń o charakterze spiżarni pełnić rolę izby czeladzi (Hofstube). Według opisu cesarskiej komisji szacunkowej z 1599 r. na dolnym zamku znajdowały się stajnie, browar, kuźnia i dwie łaźnie (tekst wg Kerber 1885, s. 123-126 oraz Lutsch, s. 237).

FAZA V: lata 1648–1655

Po ustaniu działań wojennych przystąpiono do przebudowy zamku. Rozebrano zewnętrzne fortyfikacje, a na ich miejscu zaczęto zakładać ogrody (Zivier 1909, s. 11), co zamieniło warownię w wygodną rezydencję. Także kuchnię górnego zamku przeniesiono poza mur obronny na stronę zach. i połączono z Czarnym Dziedzińcem biegiem schodów i przejściem przebitym przez mur obwodowy. Tam też zaczynały się biegi schodów prowadzące na dolne tarasy i ogrody urządzone na przedpolu murów.

FAZA VIa: przekształcenia barokowe, koniec XVII – początek XVIII w.

Budowa skrzydła płd. w stylu włoskiego baroku przekształciła zamek w rezydencję pałacową. Albo za Jana Henryka II (1671–1698) albo za Ernsta Maximiliana obudowano wieżę główną dwoma skrzydłami barokowego pałacu z amfiladą salonów i apartamentów, a skrzydło północne połączono z wnętrzem wieży przejściem na poziomie obecnej piątej kondygnacji. Miejsce rozebranych galerii dla straży zajęły piętra mieszkalne, a gont na dachach zastąpiono dachówką. Wszystkie narożniki zamku otrzymały mocne boniowanie.

FAZA VIb: lata 1718–1734

Zamek średni został przekształcony na dziedziniec honorowy i utworzył przedpole dla monumentalnego traktu frontowego pałacu. Nowy trakt mieścił hol, paradną klatkę schodową oraz dwukondygnacyjną Salę Maksymiliana. Przy przebudowie zamek piastowski w znacznej części został zachowany. Na dolnym zamku zbudowano dwie oficyny mieszkalne oraz dwuwieżowy budynek biblioteki z główną bramą wjazdową.

FAZA VII: 2. poł. XIX w.

Prowadzono wówczas prace na dolnym zamku przy bibliotece. Na górnym zamku połączono arkadami trzy potężne przypory pod Domem Południowym i oparto na nich balkon. Prace te prowadzono według rysunku królewskiego radcy budowlanego Friedricha Hitziga od 1855 r. (Gryglewska 2026, Rozbudowa i przekształcenia …, s. 97), a na kluczu jednej z arkad wykuto datę 1866. W latach 1889-1890 wg proj. architekta Ludwiga Scheinerta nastąpiła przebudowa dachu Skrzydła Zachodniego na stromy, namiotowy „gotycki” dach z iglicami, którym objęto również zachodnią część Długiego Domu (skrzydło północne). Na parterze (mowa o późniejszej Sali Konrada) wprowadzono nowoczesną kuchnię, a w pomieszczeniu z wykuszem z 1580 r. zorganizowano spiżarnię. Taki układ widnieje jeszcze na planie archiwalnym przyziemia górnego zamku z 1913 r.

FAZA VIII: lata 1908–1910 (Ludwig Scheinert) i 1910–1925 (Humbert Walcher von Molthein)

Wielka przebudowa siedziby Hochbergów oparta na formach wywodzących się z rodzimego, śląskiego i niemieckiego renesansu. Zamek od zachodu i północy powiększono o dwa nowe, potężne skrzydła, daleko wychodzące poza średniowieczne mury obwodowe. Przebudowa przywróciła książańskiej rezydencji cechy zamkowe – ogrom, malowniczość i addycyjny charakter brył z licznymi wieżami, basztami, szczytami i lukarnami. Elewacje wzbogacono cytatami z architektury późnego renesansu oparte na wzorcach z różnych regionów Niemiec – Norymbergi, Heidelbergu, Halberstadt (Gryglewska 2026, Źródła form…). Jej najwyższa kondygnacja przybrała formę ryglówki z motywem „dzikiego męża”. Mieściły się tam apartamenty dla gości książęcej pary, stanowiącej śmietankę towarzyską Europy. Ok. 1911 r. poddano gruntownej przebudowie stary Donżon, w związku z dostosowaniem jego poziomów do przyległego skrzydła barokowego. W tzw. Sali Krzywej, na poziomie I piętra wprowadzono neogotyckie sklepienia żebrowe nawiązujące do rodzimego nurtu średniowieczno-renesansowego. Podobny charakter uzyskały obramienia okien obniżonych i przekutych na nowo. Główną wieżę zamkową zakończono kulistym hełmem z latarnią. Poszerzono zamkowe tarasy i przeprojektowano najbliższe otoczenie. Na przełomie XIX i XX wieku Hochbergowie należeli do szczytów finansjery niemieckiej i europejskiej, a zamek Książ osiągnął apogeum swojej świetności.

FAZA IX: lata 1944–1945

Niemcy rozpoczęli przebudowę zamku na siedzibę Ministerstwa Spraw Zagranicznych III Rzeszy i kwaterę Adolfa Hitlera, co spowodowało przebijanie szybów windowych i tuneli pod zamkiem oraz dewastację wnętrz. Średniowieczne piwnice pod skrzydłem północnym zostały częściowo pozbawione sklepień i pomalowane na czerwono.

Charakterystyka wartości kulturowych

Książ należy do najważniejszych wielofazowych założeń zamkowych na Śląsku. Znaczenie zespołu wynika zarówno z roli pełnionej w strukturach władztwa Piastów świdnicko-jaworskich, jak i ze skali zachowanych reliktów średniowiecznych, w tym głównej wieży typu bergfried, murów zamku górnego i dolnej wieży obronnej. Przebudowy z XVI–XX w. dokumentują stopniowe przechodzenie od zamku obronnego do reprezentacyjnej siedziby arystokratycznej.

Rozplanowanie dawnej warowni, w znacznym stopniu zachowane mimo nowożytnych przekształceń, stanowi istotny przedmiot badań historyczno-architektonicznych. Szczególnie ważne są badania średniowiecznych murów prowadzone w latach 2022–2023, dokumentacja rozwarstwienia chronologicznego i rekonstrukcje wyglądu zamku około 1300 r. (Chorowska i in. 2025; Chorowska, Mruczek 2025).

Chronologia: koniec XIII w. – początki zamku murowanego; XIV–XV w. – rozbudowa fortyfikacji i zabudowy; 1548–1555 i ok. 1580 r. – przebudowy renesansowe; 1648–1655 i 1718–1734 – przekształcenia barokowe; 2. poł. XIX w. – modernizacje; 1908–1925 – rozbudowa neorenesansowa; 1944–1945 – przebudowa związana z niemieckimi przedsięwzięciami wojennymi.

Dzieje własności dóbr ziemskich i obiektu na podstawie przyczynków źródłowych

Po raz pierwszy Książ pojawia się w źródłach pisanych 25.02.1293 r. jako element tytulatury księcia Bolka I (Bolko dei gratia dux Slesie et dominus de Wrstenberc) i jest przez niego konsekwentnie używany do śmierci w 1301. Tytuł „dominus Furstenberg” używany był także przez jego synów. Co istotne, było tak także po podziale księstwa na część świdnicką Bernarda, jaworską Henryka i ziębicką Bolka. W trzecim pokoleniu tej linii Piastów posługiwał się nim nadal Bolko II świdnicki (później świdnicko-jaworski), a także Mikołaj ziębicki. Ten ostatni jednak porzucił ten tytuł, jak można sądzić pod naciskiem Karola IV Luksemburskiego, który najpewniej w ten symboliczny sposób i wbrew prawu dynastycznemu Piastów podważał jego tytuł do dziedziczenia księstwa świdnicko-jaworskiego. Dla odmiany, z powodów już tylko kurtuazyjnych tytuł pani na Fürstenbergu zachowała do końca swych dni wdowa po Bolku II księżna Agnieszka (†1392 r.).

Najstarszy znany dokument bezpośrednio dotyczący zamku Książ pochodzi z 1337 r., gdzie mowa o pastwiskach należących do Świebodzic we wsi Pełcznica, które znajdowały się versus castrum Furstenberg. Po raz kolejny Fürstenberg odnotowany został w 1355 r., przy okazji zapisu rocznikarskiego informującego o podporządkowaniu sobie przez Bolka II zamków leżących w okolicach dzisiejszego Wałbrzycha. Wśród nich na pierwszym miejscu znajduje się castrum Fürstinberg, zdobyty na Kekelonie Czirnen – rycerzu, który w świetle wcześniejszych dokumentów jawił się jako jedna z najznaczniejszych postaci w księstwie i osoba zaufana Bolka II. Tło owego „buntu” rycerstwa, jak i motywy akcji księcia nie są całkowicie jasne. Niemniej, z późniejszych dokumentów wynika, że Kekelo oprócz zamku posiadał także pobliskie miasteczko Świebodzice (forma tej własności również nie jest pewna). Po odzyskaniu przez Bolka II zamku został powołany burgrabia książęcy w osobie Bernarda von Zedlitza. W funkcji tej widoczny był między 1356 a 1371 r., co charakterystyczne, najczęściej jako świadek w dokumentach Bolka II wystawianych w Świebodzicach. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt zmiany nazwy zamku na Fürstenstein, mimo pozostawienia formy Fürstenberg w tytulaturze książęcej, jak w wypadku dwóch dokumentów książęcych z 1356 i 1360 r. Przed 1386 r. zamek Fürstenstein przeszedł na własność Elżbiety z Prochowic. Z aktu sprzedaży zamku z przyległościami, dokonanej na początku 1386 r. przez Elżbietę na rzecz starosty czeskiego Benesza z Choustnika, wynika, że oprócz warowni dobra te obejmowały m.in. miasteczko Świebodzice oraz wsie Pełcznicę i Ciernie. W 1388 r. Benesz zaokrąglił swe dobra wokół Książa, kupując czynsze z sołectwa w Pełcznicy od Bernarda Zedlitza (vom Furstinstein genant !), które ten ostatni najpewniej nabył jeszcze w okresie sprawowania urzędu tutejszego burgrabiego. Pod rządami Benesza z Choustnika pojawił się w Książu urząd burgrabiego starościńskiego, który sprawował Mikołaj von Gerhardsdorf odnotowany w 1387 r. W roku 1389 r. Benesz wziął pożyczkę od Jana Czirasa, dla której zabezpieczeniem był m.in. zamek Książ.

W 1410 r. zostaje starostą Jan von Chotienitz (Chotěmíc), a Książ z dobrami nabywa za sumę 400 kop groszy praskich. Gdy umiera w 1428 r., majątek dziedziczy syn Janko Młodszy, który od 1430 r. miał posiadać zamek wraz z Hermanem Czettritzem. Po śmierci Janka w 1447 r. najstarsza z jego córek wychodzi za mąż za Hermana Czettritza, wnosząc w wianie książański majątek. Herman umiera w 1454 r., a dobra (bez posiadłości przynależnych zamkowi Grodno w Zagórzu Śl.) przejmuje syn Hans. W 1463 r. warownia przechodzi w ręce Jerzego z Podiebradów, który przekazuje ją swemu zaufanemu dowódcy wojskowemu Birce z Nassidel. W 1466 r. Birka odstąpił Książ wraz ze Świebodzicami braciom Hansowi i Nikolausowi Schellendorfom z Hornsbergu (Rogowca) w ramach zastawu za 5200 guldenów. Niebawem Schellendorfowie podzielili swój majątek i Książ z Rogowcem pozostał przy Hansie, zaś Nikolaus powrócił do rodzinnego Pankowa. W trakcie wojny sukcesyjnej o Śląsk Hans Schellendorf był jednym z najwytrwalszych stronników Jerzego z Podiebradów, a po jego śmierci w 1471 r. Władysława Jagiellończyka w walce z królem węgierskim Maciejem Korwinem i wspierającym go Wrocławiem. Zdołał też dwukrotnie obronić zamek przed atakiem wojsk węgierskich w 1475 i 1477 r. Dopiero kolejne oblężenie z 1482 r., zorganizowane przez stany śląskie i łużyckie oraz wojska węgierskie, złamało opór niepokornego feudała, który wraz ze swym synem Fryderykiem został wtrącony do więzienia. Książ został przekazany przez zwycięskiego Macieja Korwina staroście Jerzemu Steinowi. Od 1484 do 1497 r. starostą Książa był Fryderyk Hoberg. W 1497 r. Władysław Jagiellończyk wydzierżawia dobra książańskie (2 miasta, 5 zamków i 17 wsi) za 10 tys. groszy praskich swemu kanclerzowi Janowi Schellenbergowi. Jego syn Jerzy zamienia je w 1503 r. z Piotrem Haugwitzem na dobra głubczyckie. Ten ostatni sprzedaje Książ w 1509 r. Kunzowi Hobergowi.

Pierwszą przebudowę gotyckiego zamku badacze datują na lata 1548–1555, czyli czasy Konrada II. Spłacając długi lenne w 1605 roku Konrad III von Hoberg wykupił prawa do posiadanego majątku. Cesarz Rudolf II potwierdził kupno Książa jako wolnej własności dziedzicznej Hoberga. Cesarska komisja szacunkowa dokonała wtedy opisu zamku. Głównym elementem zamku górnego była średniowieczna wieża, do murów obwodowych dostawiona była zabudowa mieszkalna. Istniał też dom z dużą izbą i sypialnią. Budynki otaczały dziedziniec owalny. Na zamku dolnym znajdowały się: stajnie, browar, kuźnia i dwie łaźnie. Na południe od zamku założony był ogród francuski. W czasie wojny trzydziestoletniej (1618 – 1648) warownia była wielokrotnie zdobywana, plądrowana i niszczona. W tym czasie właścicielem Książa był jeden z najważniejszych przedstawicieli rodu Jan Henryk I von Hoberg (1628-1669). Wszechstronnie wykształcony był też zapobiegliwym gospodarzem i znacznie powiększył majątek rodzinny. W 1650 roku Jan Henryk I otrzymał tytuł barona, a w roku 1666 hrabiego.

Po ustaniu działań wojennych przystąpiono do wielkiej przebudowy zamku, którą datuje się na lata 1648-1655. Dobudowano wówczas nowe skrzydło północno-zachodnie. Rozebrano zewnętrzne fortyfikacje, a na ich miejscu założono ogrody. Ufortyfikowany zamek zamieniono na rezydencję. W roku 1683 za sprawą jego następcy, Jana Henryka II von Hoberg (1669-1698), rodzina uzyskała dziedziczny tytuł hrabiego Rzeszy.

W roku 1705 właścicielem zamku Książ został Konrad Ernest Maksymilian von Hochberg (1705 – 1742). Jemu właśnie rodzina zawdzięcza zmianę nazwiska na Hochberg. On też przekształcił zamek w monumentalną barokową rezydencję (1718 -1724). Pracami kierował budowniczy Felix Antoni Hammerschmidt ze Świdnicy wraz z malarzem Feliksem Schefflerem, kamieniarzem Janem Szwibs, rzeźbiarzem J.G. Schenck, marmoryzatorem Ignacym Provisore, sztukatorem Ramellim. Zamek uzyskał nowe, reprezentacyjne skrzydło barokowe z Salą Maksymiliana, Salę Konrada, Salony: Biały, Zielony, Chiński, Barokowy i salon Gier a także reprezentacyjny hall z marmurowymi schodami. Z tego czasu pochodzą dwie oficyny mieszkalne i dwuwieżowy budynek biblioteki z główną bramą otwierającą się na dziedziniec honorowy tworzące monumentalny wjazd do zamku. Nieopodal, na Topolowym Wzgórzu powstał pawilon letni przekształcony później w mauzoleum rodzinne. Konrad Ernest rozbudował bibliotekę, założył gabinet osobliwości, w którym gromadzono zbiory przyrodnicze, numizmaty, dzieła sztuki i starożytności. Rozbudował też archiwum zamkowe. Przy przebudowie zachowano w znacznej części zamek piastowski. Jego następca Jan Henryk V von Hochberg (1764 -1782), uprzedzając możliwość rozproszenia tak wielkiego majątku, zamienił dobra w ordynację, co potwierdzono królewskim dokumentem w 1772 roku i został pierwszym ordynatem na Książu. Tym samym wprowadzono zakaz podziału majątku oraz przywilej dziedziczenia przez najstarszego syna.

Z końcem XVIII wieku nastały czasy romantyzmu. Do prac nad nowym projektem terenów otaczających zamek zaangażowano heskiego architekta i malarza Christiana Wilhelma Tischibeina. Pod koniec XVIII wieku Jan Henryk VI von Hochberg poślubił Annę Anhaltkothen. Związek ze starym książęcym rodem podniósł prestiż hrabiów Hochberg z Książa. Dzięki temu małżeństwu rodzina Hochbergów została spadkobiercą Wolnego Państwa Stanowego Pszczyny, a w roku 1846 Jan Henryk X (1833 -1855) otrzymał tytuł książęcy von Pless. Po roku 1855 w zamku Książ prowadzono prace na przedzamczu, w obrębie którego rozbudowano bibliotekę w bramie dolnej. W tym czasie ogrody zamkowe zamieniono w rozległy park w stylu angielskim.

W 1891 roku Jan Henryk XV poślubił w Londynie Marię Teresę Cornvallis-West Delawarr zwaną księżniczką Daisy, spokrewnioną z angielską rodziną królewską. W kilka lat później tytuły i ogromny majątek Hochbergów stały się własnością Jana Henryka XV, który w 1908 roku przystąpił do rozbudowy zamku. Powstała wtedy potężna neorenesansowa część południowo-zachodnia składająca się z dwóch skrzydeł zwieńczonych cylindrycznymi narożnymi wieżami. Badacze przyjmują, że projektował je wiedeński architekt Humbert Walcher von Moltchein. Główną wieżę zamkową zakończono kulistym hełmem z latarnią. Poszerzono zamkowe tarasy i przeprojektowano najbliższe otoczenie. Na przełomie XIX i XX wieku Hochbergowie należeli do szczytów finansjery niemieckiej i europejskiej, a zamek Książ osiągnął apogeum swojej świetności.

Poplebiscytowe zmiany polityczne, pogorszenie koniunktury gospodarczej, wystawne życie i kryzys małżeństwa spowodowały w latach 20. XX wieku stopniową utratę fortuny rodowej Hochbergów i powolny upadek zamku Książ. W roku 1922 Jan Henryk XV rozwiódł się z Daisy. Henryk wyemigrował wówczas do Francji, a zamek Książ do roku 1943 był siedzibą księżnej. Po śmierci Henryka XV w Paryżu w 1938 roku, następnym księciem został jego najstarszy syn Jan Henryk XVII. Majątek i sytuacja finansowa były w tak złym stanie, że na początku II wojny światowej na dobrach ustanowiono powiernictwo państwa niemieckiego. Henryk XVII wyemigrował do Anglii, przyjął obywatelstwo brytyjskie i walczył w czasie wojny przeciwko Niemcom w brytyjskiej armii. Stało się to przyczyną przejęcia majątku przez rząd hitlerowski. Księżna Daisy do swojej śmierci, w tym samym 1943 roku, mieszkała w jednej z willi w zamkowym parku. Po skonfiskowaniu dóbr z zamku wywieziono zbiory biblioteczne, dzieła sztuki, meble i inne wartościowe przedmioty. Zamek zaadaptowano na potrzeby Wrocławskiej Dyrekcji Kolei Państwowych. Przechowywano tu też zbiory Królewskiej Biblioteki Pruskiej z Berlina. W 1943 roku do działań adaptacyjnych w zamku (w ramach akcji Riese) przystąpiła paramilitarna organizacja Todt. Wnętrzom nadano koszarowy wygląd, a pod zamkiem w skale wykuto system podziemnych korytarzy i sal. Prace wykonywali więźniowie z obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Wokół zamku utworzono strefy ochronne i całość działań okryto tajemnicą.

Po drugiej wojnie światowej Książ znalazł się w granicach Polski. Przez półtora roku stacjonowały w nim wojska Armii Czerwonej. W 1947 roku sporządzono dla Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków opis katastrofalnego stanu obiektu. Brak skrzydeł okiennych i zabezpieczenia dachu prowadzić musiał do całkowitej dewastacji. Jednak próby zabezpieczenia tak wielkiego założenia oraz zakres niezbędnych prac remontowych powodowały, że do 1956 r. zamek niszczał nadal. Następowały częste zmiany właścicieli, którzy nie byli w stanie poradzić sobie z wyzwaniem. Dopiero w latach 1953-1956, z inicjatywy wojewódzkiego konserwatora zabytków we Wrocławiu, rozpoczęto pierwsze po wojnie zakrojone na szeroką skalę prace zabezpieczające. Rozminowano podziemne tunele, rozpoczęto ich badanie i porządkowanie, a w latach następnych prowadzone były prace remontowe i konserwatorskie we wnętrzach. W 1958 r. zamek wpisano do rejestru zabytków. W latach 70. XX wieku przystąpiono do kompleksowych prac konserwatorskich i adaptacyjnych, które trwają nieprzerwanie do dziś. W 1991 r. zamek przeszedł na własność gminy, która dba o jego utrzymanie.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb VI, nr 91, 94, 117, 123, 125, 130 i nn.; RŚl III, nr 351; RŚl V, nr 336; Landbuch I, nr 241, 487, 519–521; Landbuch II, nr 710, 864; CDS XXVII, s. 179; LuBS I, s. 508–512, nr 20–21; Czettritz 1911, t. 2, s. 9, 29, 90, 95, 112, 120–125, 128–129, 133, 135–136, 142, 212, 218–219; Pflug 1878, s. 6; APWr, DmSch, nr 724/Fach XXXI, nr 3; APWr, Dokumenty miasta Wrocławia, nr 5496, 5521; AAWr, DL, sygn. W 28; AAWr, DCh, sygn. 16.05.1516; Boguszewicz 2010, s. 216–219; Boguszewicz 2010, s. 12–38; Chorowska 2021, s. 3–12; Chorowska i in. 2025, s. 3–48; Chorowska, Mruczek 2025, s. 3–18; Goliński 2003, s. 153–159; Gryglewska 2026, s. 93–130; Gryglewska 2026, s. 151–176; Jaworek-Jakubska, Sobolewski 2026, s. 47–92; Kerber 1885, s. 12, 34, 123–126; Lutsch 1889, s. 237; Weigelt 1895, s. 42; Zivier 1909, s. 11–12, 26.

Ilustracje

Lokalizacja