Chobienia (gm. Rudna), dwór

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Rudna, pow. lubiński, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo głogowskie.
• Nazwy historyczne: Hobena, Köben an der Oder.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania

Dwór zlokalizowany był na płaskim terenie, w centralnej części dawnego miasteczka, przy południowo-zachodnim narożniku placu targowego. Założenie stanowiło integralny element struktury urbanistycznej Chobieni.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1238 – wzmiankowana miejscowość Hobena, w której książę Henryk II wystawił dokument (SUb, II, nr 146)
• 1300 – poświadczony proboszcz (SUb, VI, nr 430)
• 1316 – Jan Ścinawski nadał Arnoldowi Seidlitzowi dobra w Smogorzowie, Lessik (?) i Chobieni (APW, Rep. 133, sygn. 1a)
• 1322 – wzmiankowane miasto (RS 4226)
• 1325 – wzmiankowane miasto i dwór książęcy (curia ducis) położony naprzeciwko parceli plebana (Visitationsberichte, s. 5)
• 1331 – wystawił tu dokument Jan Ścinawski (CDS XXVIII, 19)
• 1335, 1337 – Chobienia wymieniona została wśród civitates cum castris (LuBS, I, s. 137, 148)
• 1342 – wzmiankowany weichbild chobieński (LuBS, I, s. 162)
• 1345 – Konrad Oleśnicki sprzedał połowę miasta Janowi Luksemburskiemu (LuBS, I, s. 165)
• 1358 – Jan Ścinawski sprzedał swoje ziemie, w tym miasteczko Chobienię, Henrykowi Głogowskiemu (LuBS, I, s. 171; CDS, XXVIII, s. 27)
• 1361 – wzmiankowany weichbild chobieński (LuBS, I, s. 181)
• 1378 – podział księstwa głogowskiego, Chobienia w dzielnicy głogowskiej (LuBS, I, s. 192)
• 1399 – książę Przemko cieszyński przekazał swoją część władztwa i miasteczka Chobienia braciom Janowi, Konradowi, Henrykowi i Zygfrydowi von Dohna (Tschersig 1928, s. 26)
• 1400 – wymieniony Jan von Braun jako dziedziczny wójt Chobieni (Kd, IX, 7a)
• 1445 – Mikołaj Briger sprzedał wójtostwo w Chobieni burgrabiemu Henrykowi von Dohna (Kd, IX, 382; Tschersich 1928, s. 28)
• 1446 – dział w Chobieni posiadali Seidlitzowie (APW, Rep. 133, sygn. 5)
• 1470 – wzmiankowany Henryk, burgrabia von Dohna, jako dziedzic Chobieni i Bieliszowa (Kd, IX, 599)
• 1471 – Melchior Goren, starosta chobieński (CDS, XXVIII, s. 116)
• 1477 – dział w Chobieni kupił Zygmunt von Kottwitz (Tschersich 1928, s. 27, 29)
• 1482–1499 – Krzysztof von Dohna z Chobieni (Tschersich 1928, s. 27)
• 1502 – Mikołaj Persig, starosta księstwa głogowskiego, zhołdował burgrabiego Krzysztofa von Dohna z miasta, które przypadło mu po ojcu Henryku (LuBS, I, s. 252)
• 1504 – książę głogowski Zygmunt potwierdził Małgorzacie, wdowie po Abrahamie von Dohna, obecnie żonie Jerzego von Kottwitz, prawa do oprawy wdowiej i majątku w Chobieni, a jednocześnie potwierdził prawa do dziedziczenia majątku w Chobieni przez dzieci Małgorzaty i Jerzego (Tschersich 1928, s. 27, 32)
• 1507 – układ między Jerzym von Kottwitz, siedzącym w Chobieni, a jego dziećmi z pierwszego i drugiego małżeństwa, które otrzymały gratyfikacje finansowe (Tschersig 1928, s. 28)
• 1512–1535 – siedział tu Jerzy von Kottwitz (LuBS, I, s. 114; CDS, XXVIII, s. 4; Sinapius I, s. 539)
• 1535 – Bartłomiej Lutwitz, kanonik kolegiaty głogowskiej, sprzedał wszystkie swoje dobra w Chobieni braciom niedzielnym Sebastianowi, Krzysztofowi i Wacławowi von Kottwitz z Chobieni (CDS, XXVIII, 243)
• 1535–1566 – miasteczko posiadał Sebastian von Kottwitz (Sinapius I, s. 539; Tschersich 1928, s. 46–50)
• 1566–1593 – Jerzy von Kottwitz, pan na Chobieni (Sinapius I, s. 539; Tschersich 1928, s. 50–58)
• 1584 – wzmiankowane ukończenie (prze)budowy zamku (Schloßbau fertig) (Tschersich 1928, s. 56)
• 1593–1611 – dziedzicem majątku był Sebastian Młodszy von Kottwitz (Tschersich 1928, s. 58–60)
• 1593–1630 – Leonard von Kottwitz, pan na Chobieni i Nieszczycach (Sinapius I, s. 540; Tschersich 1928, s. 58)
• 1599 – podział majątku między braćmi von Kottwitz, Chobienię otrzymuje Leonard (Tschersich 1928, s. 58)
• 1616 – 28 lipca pożar niszczy większość miasta, z wyjątkiem części kościoła i otoczonego wodą zamku (Tschersich 1928, s. 58–59)
• 1638 – Jerzy von Kottwitz, w imieniu swoim i braci, sprzedał Janowi Jerzemu von Seidlitz swoją ojcowiznę, a mianowicie miasteczko z siedzibą rycerską (Rittersitz), folwarkiem dworskim i dwoma kolejnymi folwarkami oraz wszelkimi prawami i przynależnościami (Tschersich 1928, s. 62)
• 1638–1659 – miasteczko z zamkiem należało do Jana Jerzego von Seidlitz (Tschersich 1928, s. 61–64)
• 1663–1690 – miasteczko z zamkiem należało do Krzysztofa Leonarda i Jana Grzegorza von Seidlitz (Tschersich 1928, s. 64–69)
• 1692–1711 – majątek chobieński posiadał hrabia Krzysztof Wacław von Nostitz (CDS, XXVIII, 242; Tschersich 1928, s. 70–71)
• 1712–1714 – majątek chobieński posiadał hrabia Jan Karol von Nostitz und Rhineck (CDS, XXVIII, 242; Tschersich 1928, s. 71) [sic]

Historia budowlana obiektu

Bez szczegółowych badań architektoniczno-archeologicznych niewiele można powiedzieć na temat wyglądu średniowiecznego założenia obronno-rezydencjonalnego. W świetle dotychczasowych ustaleń za najstarsze partie dworu, datowane na połowę XV w., uchodzą fragmenty ceglanych murów zachowane w obrębie piwnic, w północno-zachodniej części obecnego dworu. Źródła ikonograficzne oraz zachowane w terenie relikty dostarczają informacji na temat wyglądu dworu wczesnonowożytnego.

W latach 30. XVI w. był to jednotraktowy, trójdzielny dom na wydłużonym planie, obejmujący wschodnie skrzydło obecnego założenia. Jego dalszy rozwój miał charakter wielofazowy i odbywał się w latach 1583–1638. Dwa najstarsze przedstawienia budynku, autorstwa Fridricha Bernarda Wernera, pochodzą z połowy XVIII w. Widać na nich regularne, czteroskrzydłowe założenie z wewnętrznym dziedzińcem, wielospadowy dach, bulwiaste hełmy narożnych baszt, liczne szczyty oraz wieżę wjazdową zwieńczoną dekoracyjnym, ośmiobocznym hełmem z latarnią.

Na rycinach można również dostrzec pozostałe elementy kompleksu: mur z basztą oddzielający posiadłość od terenów miejskich, bramę, położone na południe od pałacu zabudowania folwarku oraz intensywnie zadrzewiony park ze stawem. Na jednej z ilustracji wyraźnie widoczne jest niedomknięcie układu, wynikające z odmiennego połączenia pomiędzy skrzydłem północnym a zachodnim. Rezydencja, podobnie jak całe miasto, uległa poważnym uszkodzeniom w wyniku intensywnych działań wojennych w 1945 r.

Chronologia: bliżej nieokreślona dwór książęcy z XIII?-XIV w., bliżej nieokreślona murowana (?) siedziba wójtowska (sołtysia) XIV-XV w.; renesansowy dwór z XVI-XVII w.

Uwagi: Według tradycji zamek w Chobieni miał zbudować już w 1209 r. Henryk I Brodaty. Dokument opatrzony datą 08.03.1332 r. (RS 5099), w którym wymieniony był starosta chobieński Baltazar Dohna uznawany jest za falsyfikat z XVII w.

Weber 1910, s. 20–22; SUb II, nr 146; SUb VI, nr 430; APW, Rep. 133, sygn. 1a; RS 4226; Visitationsberichte, s. 5; CDS XXVIII, 19, s. 4, 27, 116, 242, 243; LuBS I, s. 114, 137, 148, 162, 165, 171, 181, 192, 252; Kd IX, 7a, 382, 599; Sinapius I, s. 539–540; Tschersig 1928, s. 26–29, 32, 46–50, 56, 58–64, 69–71; Bimler 1942, s. 94–96; Guerquin 1957, s. 40; Pilch J. i K. 1962, s. 28; Eysymontt 1974; Weczerka 1977, s. 233–235; Pilch J. 1978, s. 32; Grundmann 1982, s. 151; Guerquin 1984, s. 123; Grundmann 1987, s. 109; Mazurska, Rachwalski, Załęski 1996, t. I, s. 41; Kajzer, Kołodziejski, Salm 2001, s. 128; Nowakowski 2008, s. 143–144, 328–330.

@book{domanski1967,

title = {Nazwy miejscowe dzisiejszego Wroc\lawia i dawnego okr\k{e}gu wroc\lawskiego},

author = {J. Doma\'{n}ski},

year  = {1967},

date = {1967-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{markgraf1896,

title = {Die Strassen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen},

author = {H. Markgraf},

year  = {1896},

date = {1896-01-01},

journal = {Mittheilungen aus dem Stadtarchiv und der Stadtbibliothek zu Breslau},

number = {2},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{nowakowski2023,

title = {Zamki i dwory ksi\k{e}stwa wroc\lawskiego od XIII do XVI wieku},

author = {D. Nowakowski},

year  = {2023},

date = {2023-01-01},

urldate = {2023-01-01},

pages = {149\textendash152},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RSIV\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\' lub \'RS V\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t \'RS\'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@article{\ssRWN,

title = {RWN = Registrum villarum, allodiarum et jurium ducatus Wratislaviensis et districtus Nampslaviensis},

editor = {G.A. Stenzel},

year  = {1843},

date = {1843-01-01},

urldate = {1843-01-01},

journal = {\"{U}bersicht der Arbeiten und Ver\"{a}nderungen der Schlesischen Gesellschaft f\"{u}r Vaterl\"{a}ndische Kultur im Jahre 1842},

pages = {60-141},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{\sssrs02,

title = {SRS II = Scriptores rerum silesiacarum oder Sammlung schlesischer Geschichtschreiber, Bd. 2},

editor = {Gustav Adolf Stenzel},

year  = {1839},

date = {1839-01-01},

address = {Breslau},

institution = {Scriptores rerum silesiacarum oder Sammlung schlesischer Geschichtschreiber},

note = {wyd. Schlesische Gesellschaft f\"{u}r Vaterl\"{a}ndische Kultur; wydawca: Josef Max \& Komp.; \'{z}r\'{o}d\lo: BG 119221/II; j\k{e}zyk: niemiecki i \laci\'{n}ski; domena publiczna},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub01,

title = {SUb I = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. I: 971-1230},

editor = {H. Appelt and W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109853},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

urldate = {1963-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub05,

title = {SUb V = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. V: 1282-1290},

author = {V SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06b,

title = {SUb IV = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. IV: 1267-1281},

author = {IV SUB},

editor = {W. Irgang},

year  = {1988},

date = {1988-01-01},

urldate = {1988-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{werner_1785,

title = {Topographia oder Prodromus Silesiae Volumen III. das ist Representatio und Beschreibung derer St\"{a}dte, Flecken, Cl\"{o}ster, Schl\"{o}sser, Rittersitz, Kirchen, Bethh\"{a}user, G\"{a}rten, Lust und Zier G\"{a}rten, Dorfschaften etc. derer F\"{u}rstenth\"{u}mer: M\"{u}nsterberg mit Frankenstein, Oels, Schweidnitz, Jauer, Trachenberg, Mit den Baronats der Standesherrschaften Wartenberg und Militsch, Wie auch den Kleinen Staaten Freyhan und Sulau (…) Durch (…)},

author = {F. B. Werner},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

note = {r\k{e}kopis w zbiorach Staatsbibliothek Berlin, oddzia\l Geheimes Staatsarchiv Preu\ssischer Kulturbesitz, HA Schlesien Rep. 135 Handschriften Nr 526/2},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

Lokalizacja