Ruiny przy ul. Zamkowej w Czechowicach Górnych kryją warstwy dawnej siedziby właścicieli Czechowic: od średniowiecznego obiektu znacznej rodziny Czelów, przez renesansowy dwór obronny rodu Wilczków, aż po XVIII-wieczny spichlerz folwarczny, zniszczony w 1984 r. przez pożar i ostatecznie rozebrany trzy lata później. W latach 2016–2017 obiekt przebadano archeologicznie w związku z planami konserwacji części reliktów, które obecnie włączono do lokalnego Szlaku Dziedzictwa.
| Lokalizacja | woj. śląskie, pow. bielski, gmina Czechowice-Dziedzice |
|---|---|
| Współrzędne | 49.8914069, 18.9989752 |
| Obszar AZP | 106-47 |
| Chronologia | późne średniowiecze, nowożytność |
| Autorzy | Radosław Biel |
| Data udostępnienia | 31.12.2025 |
Jak cytować?
Opis
Przynależność administracyjna i toponomastyka
- Współczesna: gmina Czechowice-Dziedzice, pow. bielski, woj. śląskie.
- Historyczne jednostki administracyjne: 1290–1327 – księstwo cieszyńskie; od 1327 – lenno Królestwa Czech; od 1526 – monarchia Habsburgów (Śląsk Austriacki); od 1572 – w granicach państwa stanowego bielskiego znalazły się Dziedzice, natomiast Czechowice pozostawały początkowo eksklawą księstwa cieszyńskiego; do 1918 r. rzeki Biała i Wisła stanowiły odpowiednio granice polsko-czeską, a następnie wewnętrzną austriacką Galicja/Śląsk, oraz prusko-austriacką.
- Nazwy historyczne: Czechowice-Dziedzice, zapisy: ok. 1305 – Chotowitz theuthonico i Chotowitz polonico; 1447 – Czechowicz; XV–XVII w. – Czechowitz, Czechowicz, Czechowic; XVIII–XIX w. – Tschechowitz, Dzieditz; 1958 – urzędowa nazwa Czechowice-Dziedzice.
Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu
Ruiny dawnego dworu Wilczków, przekształconego później w spichlerz, leżą w Czechowicach-Dziedzicach, w części określanej jako Czechowice Górne, nad potokiem Czechowickim. Obiekt usytuowano na terenie niewielkiego wzniesienia, a resztki fundamentów trzonu budynku częściowo wystają ponad powierzchnię gruntu. Zachowały się nieliczne fragmenty murów frontowych i szczytowych o grubości ok. 2 cegieł, czyli 60–70 cm. Wschodnią i zachodnią elewację opięto słupami cementowymi w latach 80. XX w., jednak nie uratowało to obiektu przed dalszą destrukcją. W murach dostrzegalne są miejsca zespolenia różnych okresów budowy, co stanowi świadectwo wieloetapowych przebudów. Z początkiem XXI wieku wokół ruin ustawiono drewnianą wieżę widokową oraz tablice informacyjne, a całość udostępniono zwiedzającym jako obiekt rekreacyjno-edukacyjny.
Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich
- ok. 1305 – wzmianka o dwóch osadach Chotowitz theuthonico i Chotowitz polonico w Liber fundationis Episcopatus Vratislaviensis (LF, ed. CDS XIV)
- 1404 – Mikołaj i Zbrosław, panowie na Czechowicach, świadkami sprzedaży wsi Centawa poświadczonej przez Bolka cieszyńskiego (CDS II, s. 93)
- 1407 – Mikołaj i Zbrosław, panowie na Czechowicach, świadkami sprzedaży stawu w Centawie (Panic 2015, s. 236)
- po 1342 – fundacja parafii św. Katarzyny w Czechowicach (Maroń 1969)
- 1430 – Mikołaj Czelo z Czechowic po raz pierwszy w źródłach jako świadek sprzedaży wsi Nydek (Listinář Těšínska II, nr 161)
- 1434 – Mikołaj Czelo z Czechowic wzmiankowany jako świadek dokumentu wystawionego przez Offkę oraz Włodka cieszyńskiego i głogowskiego (Barciak, Müller 2011, nr 445)
- 1441 – Mikołaj Czelo sprzedaje dział ziemi w Małej Pruchnej (Barciak, Müller 2011, nr 540)
- 1442 – Mikołaj Czelo z Czechowic, starosta cieszyński, wzmiankowany jako świadek dokumentu książąt cieszyńskich i głogowskich (Barciak, Müller 2011, nr 542)
- 1443 – pierwsza wzmianka wsi Żebracz (Panic 2015, s. 336)
- 1445 – Mikołaj Czelo z Czechowic świadkiem sprzedaży Zaborzetczin przez Przemka cieszyńskiego (Barciak, Müller 2011, nr 572)
- 1447 – Mikołaj Czelo z Czechowic, starosta cieszyński, jako jeden ze świadków podziału dóbr po śmierci księżnej Zofii między książąt cieszyńskich Przemka i Bolka (Barciak, Müller 2011, nr 592)
- 1447 – parafia Czechowicz w Registrum denarii sancti Petri (omów. Panic 2015, s. 400)
- 1448 – Mikołaj Czelo z Czechowic świadkiem sprzedaży szeregu wsi przez Przemka księcia cieszyńskiego (Barciak, Müller 2011, nr 602)
- 1450, 22 IX – Mikołaj Czelo z Czechowic świadkiem sprzedaży wsi Hradiště przez Przemka, księcia cieszyńskiego (Barciak, Müller 2011, nr 624)
- 1450, 5 X – Mikołaj Czelo z Czechowic świadkiem sprzedaży wsi Boguszowice przez Przemka, księcia cieszyńskiego (Barciak, Müller 2011, nr 626)
- 1453 – Mikołaj Czelo z Czechowic świadkiem dokumentu sprzedaży szeregu wsi przez Przemka, księcia cieszyńskiego (Barciak, Müller 2011, nr 60)
- 1457 – Mikołaj Czelo z Czechowic świadkiem sprzedaży Boguszowic (Barciak, Müller 2011, nr 86)
- 1465 – pierwsza wzmianka wsi Dziedzice przy okazji danin ze sprzedaży ryb z siedmiu stawów (Panic 2015, s. 331)
- 1467 – sprzedaż wsi Żebracz, dziś części Czechowic-Dziedzic (Barciak, Müller 2017, nr 190)
- 1471 – Henryk Czelo z Czechowic, pisarz książęcy, świadkiem sprzedaży przez Katarzynę, wdowę po Mikołaju Czeli, fragmentu wsi Boguszowice (Barciak, Müller 2017, nr 214)
- 1500 – śmierć kanclerza cieszyńskiego Henryka Czelo; podział dóbr, w tym Czechowic, między synów, następnie skupienie ich w ręku braci Kaspra oraz Jana (Panic 2004, s. 251)
- 1529 – Jan Czelo z Czechowic dodaje do swej tytulatury Drogomyśl, dzieląc ród na dwie linie (Listinář Těšínska, nr 470, 487, 489, 494)
- przed 1528 – Katarzyna Czelówna wychodzi za mąż za Mikołaja Wilczka z Dobrej Ziemicy na Hulczynie (Panic 2004, s. 250)
- ok. 1536 – Mikołaj Wilczek, piszący się z Dobrej Ziemicy i Hulczyna na Czechowicach, wznosi na miejscu XIV-wiecznego dworu Czelów renesansową rezydencję (Panic 2011)
- 1578 – przejęcie wsi przez Abrahama Sokołowskiego z Sokołowic na Czechowicach, a następnie podział Czechowic na Górne i Dolne przez synów (Panic 2011, s. 271)
- 1626 – zjednoczenie majątków i zakup przez rodzinę Wizemberków
- 1675 – nabycie Czechowic przez Fryderyka Aleksandra barona Kotulińskiego z Kotulina
- ok. 1730 – Franciszek Karol Kotuliński buduje w pobliżu nowe założenie dworsko-pałacowe, a dawny dwór Wilczków zostaje przekształcony w spichlerz folwarczny (Panic 2011)
- 1765–1856 – Czechowice w rękach rodziny Renardów, ostatnich feudałów (Makowski 2005, s. 292–295)
- 1906 / 1912 – ujęcie miejscowości w austriackich zestawieniach statystycznych (Gemeindelexikon; Patryn 1912)
- 1941 – tymczasowe połączenie gmin Czechowice i Dziedzice
- 1950 – uzyskanie praw miejskich przez obie miejscowości, nadanie nazwy Czechowice
- 1958 – nadanie nazwy Czechowice-Dziedzice
- 1984 – pożar ceglanego spichlerza, dawnego dworu Wilczków
- 1987 – częściowa rozbiórka spichlerza
Historia budowlana obiektu
Obiekt nie doczekał się opublikowanego opracowania architektonicznego, dlatego prezentowana historia budowlana obiektu opiera się głównie na źródłach pośrednich.
Faza 1 (XIV w.) – dwór Czelów
Pierwotnie w omawianym miejscu prawdopodobnie istniał murowany obiekt rodu Czelów, jednak na temat jego układu powiedzieć można niewiele. Przekazy lokalne wskazują, że założenie posiadało niezachowaną wieżę, z kolei częściowo zachowane piwnice posiadały sklepienia „o cechach gotyckich”. W reliktach budynku do momentu rozbiórki czytelne były ślady licznych przebudów, cytując: „do sześciu odmiennych odcinków murów” (Szindler 1975). Jednak na zachowanej dokumentacji fotograficznej brak widocznych murów, które sugerowałyby wątek gotycki. W trakcie badań archeologicznych również nie udało się natrafić na zabytki ruchome o tak wczesnej metryce. Z tym lub późniejszym okresem można by jednak wiązać relikty interpretowane jako drewniany odpływ kanału fosy.
Faza 2 (ok. 1536, XVI w.) – renesansowa rezydencja Wilczków
Po małżeństwie Mikołaja Wilczka z Dobrej z Katarzyną Czelówną dawny dwór przebudowano na renesansową siedzibę. O układzie przestrzennym wiadomo niewiele, ale materiały z badań i relikty murów wskazują na znaczną rozbudowę starszej substancji oraz podniesienie standardu rezydencji (m.in. repertuar kafli piecowych z motywami rycerskimi, wstępnie datowane na XV wiek).
Rekonstrukcja zaproponowana przez Elżbietę Pytlarz (1987) sugeruje istnienie budynku 2-kondygnacyjnego, ewentualnie z trzypiętrowym alkierzem, na planie w układzie trójtraktowym (skrzydła zachodnie, południowe i wschodnie), z sienią na osi budynku. Piętro reprezentacyjne, dostępne przez zewnętrzne schody. W całości lub częściowo otoczony drewnianym gankiem. Część zachodnia została podpiwniczona w całości, środkowa zaś częściowo.
Znaleziska (m.in. kafle piecowe, ceramika naczyniowa datowana na okres XVI–XVII wieku) potwierdzają funkcję rezydencjonalną już w późnym średniowieczu i okresie nowożytnym (Drost 2016). W opisie białej karty mowa dodatkowo odkryciu kafla piecowego z datą 1665, z dekoracją o motywie orłów, powlekanego zieloną glazurą. Miejsce jego przechowywania jest nieznane.
Faza 3 (2. poł. XVIII w.) – adaptacja na spichlerz folwarczny
Po wzniesieniu w pobliżu pałacu Kotulińskich dawną siedzibę Wilczków zaadaptowano na spichlerz. Budynek z tej fazy znany jest z inwentaryzacji Szindlera (1975), nie mamy jednak pewności na ile odzwierciedla on wcześniejszy obiekt. Wydaje się jednak, że wówczas dobudowano asymetryczne pomieszczenie w północno-wschodniej części obiektu.
Konstrukcję dachu stanowiła więźba wieszarowa nad traktem środkowym i krokwiowa nad skrzydłami; pokrycie gontowe na łatach. Stropy przede wszystkim drewniane belkowe, miejscami sklepienia ceglane (piwnice oraz pojedyncze pomieszczenia przyziemia). Mury ceglane na zaprawie wapiennej, o grubości ok. 60 cm, z licznymi przemurowaniami i wstawkami (m.in. kamiennymi), co dobrze tłumaczy mozaikowy obraz lica. Podstawowe wymiary elewacji spichlerza wg opisu z 1975 r.: południowa ok. 10,6 m, zachodnia ok. 17 m, wschodnia ok. 22 m. Prawie cała elewacja pozbawiona była artykulacji, jedynie na narożnikach zachowały się lizeny.
Faza 4 (XIX–XX w.) – użytkowanie, naprawy, degradacja W XIX–XX w. obiekt pełnił nadal funkcje magazynowe, przechodził doraźne naprawy (m.in. pokrycia). Długotrwałe zawilgocenie i brak konserwacji doprowadziły do deformacji spoin i osłabienia murów oraz elementów drewnianych (stropów i więźby), co zostało szczegółowo opisane w ekspertyzie z 1975 r. Pożar w 1984 r. zniszczył spichlerz; w 1987 r. rozebrano najbardziej uszkodzone partie. Od 2016 r. prowadzone były prace archeologiczno-architektoniczne (m.in. odkrycie), a relikty włączono w lokalny szlak dziedzictwa; planowano ekspozycję plenerową przy projektowanym Centrum Bioróżnorodności
Wartość kulturowa
Ruiny dawnej siedziby Wilczków w Czechowicach-Dziedzicach mają wysoką wartość historyczną, naukową i krajobrazową, stanowiąc dowód ciągłości lokalnych dziejów (od średniowiecznego dworu Czelów, przez renesansową rezydencję Wilczków, po XVIII-wieczny spichlerz). Dowodem są również odkryte w trakcie prowadzonych badań archeologiczno-architektonicznych zabytki ruchome – zwłaszcza kafle piecowe oraz fragmenty ceramiki.
Położenie w dolinie Potoku Czechowickiego, w sąsiedztwie pałacu Kotulińskich, wzmacnia walory kompozycyjne i edukacyjne miejsca, już włączonego w Szlak Dziedzictwa miasta i ekspozycję plenerową przy położonym w bezpośrednim sąsiedztwie Centrum Bioróżnorodności. Autentyzm substancji – mimo zniszczeń po pożarze – poświadczają zarówno wyniki badań z 2016–2017, jak i wcześniejsza dokumentacja techniczna z 1975 r.; razem stanowią solidną bazę do konserwacji, prezentacji in situ i dalszych badań nad siecią siedzib szlacheckich na Śląsku Cieszyńskim.
Chronologia: późne średniowiecze, nowożytność
Literatura
Konkretne wzmianki (wybór): LF, ed. CDS XIV; CDS II, s. 93; Listinář Těšínska II, nr 161; Barciak, Müller 2011, nr 445, 540, 542, 572, 592, 602, 624, 626; Barciak, Müller 2017, nr 86, 190, 214; Panic 2004, s. 250–251; Panic 2011, s. 271; Panic 2015, s. 236, 331, 336, 400; Makowski 2005, s. 292–295; Drost 2016.
Feudalni panowie Czechowic Book
Czechowice-Dziedzice, 1997.
Czechowice-Dziedzice i okolice. Monografia historyczna (do 1918 roku) Book
Czechowice-Dziedzice, 2001.
Sensacja w Czechowicach-Dziedzicach! Odkryli ruiny zamku Wilczków z XVI wieku Journal Article
In: Bielsko-Biała Nasze Miasto, 2016, (online: https://bielskobiala.naszemiasto.pl/sensacja-w-czechowicach-dziedzicach-odkryli-ruiny-zamku/ar/c3-3746563).
LT = Listinař Těšínska. Tom 2 Book
Český Těšín, 1958.
Śląsk Cieszyński w średniowieczu (do 1528) Book
Cieszyn, 2010.
Uposażenie ziemskie rodziny Czelo z Czechowic za panowania Piastów: z badań nad drogami awansu i uposażeniem majątkowym szlachty cieszyńskiej w czasach piastowskich 1290–1653 Journal Article
In: Średniowiecze Polskie i Powszechne, vol. 3, pp. 230–262, 2004.
Śląsk Cieszyński w początkach czasów nowożytnych (1528–1653) Book
Cieszyn, 2011.
Karta biała: Zamek, ob. spichlerz, nr karty 1157 Technical Report
Ewidencja zabytków nieruchomych 1987, (data dokumentu: 1987-11-01).
RDGŚ I = Regesty dokumentów przechowywanych na Górnym Śląsku, t. I (do 1400 roku) Collection
Wrocław-Opava, 2004.
RDGŚ II = Regesty dokumentów przechowywanych na Górnym Śląsku, t. II (1401–1450) Collection
Opava-Opole-Katowice, 2011.
Ocena stanu technicznego dawnego spichlerza w Czechowicach-Dziedzicach, woj. katowickie Technical Report
Izba Regionalna w Czechowicach-Dziedzicach Warszawa, 1975, (maszynopis w Izbie Regionalnej w Czechowicach-Dziedzicach).
Ilustracje
Ilustracje
