Dobra (gm. Dobroszyce), dwór

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Dobroszyce, pow. oleśnicki, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo oleśnickie.
• Nazwy historyczne: Dobra (niem. Döberle/Karlsburg), zapisy: 1201–1253 – Nadobre, Dobra i in.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Wśród podmokłych łąk, w zakolu rzeki Dobra, ok. 50 m na południe od dawnego majątku. Dwór wzniesiono centralnie na kopcu o kształcie nieregularnego czworoboku (ok. 45–50 × 70–75 m), wyniesionym na 2–3 m ponad otoczenie. Od zachodu kopiec przylega do terenu zalewowego rzeki i dopływu, natomiast od północy i wschodu do suchej, wyniesionej części ostrogi terenowej, od której pierwotnie odcinała go mokra fosa połączona z rozległym stawem.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1149 – wieś Dobra przekazana wrocławskiemu klasztorowi św. Wincentego (SUb, I, nr 19)
• 1201–1253 – wieś Nadobre, Dobra wśród posiadłości klasztoru św. Wincentego (SUb, I, nr 75, 95; III, nr 89)
• 1349 – ławnik oleśnicki Jeszko de Dobra (RŚl, II, nr 59)
• 1467 – Jakusz Redlitz otrzymał folwark Klein Doberlein z młynem i stawem, które wcześniej należały do Jerzego Froberga (Haeusler 1883, s. 394)
• 1480 – młyn we wsi Dobirley posiadała Marta Borschnitz, wdowa po Konradzie Oslaw (Haeusler 1883, s. 394)
• 1483 – księżna oleśnicka Małgorzata potwierdziła, że Konrad Oslaw zastawił Krzysztofowi Thaderowi karczmę we wsi (APWr., Rep. 132c, Dep. ks. oleśnickiego, nr 145)
• 1736 – Carlsburg/Döberle (SENG, II, s. 118)

Historia budowlana obiektu

Faza I – budowa dworu z narożną wieżą (XVI w.)

Murowany dwór w Dobrej zbudowano w centralnej części kopca, który w rzucie poziomym ma kształt nieregularnego czworoboku o bokach długości ok. 45–50 × 70–75 m i jest wyniesiony 2–3 m ponad otaczający teren. Od strony zachodniej kopiec przylega do terenu zalewowego rzeki Dobrej i jej dopływu, natomiast od północy i wschodu do suchej, wyniesionej części ostrogi terenowej; pierwotnie obiekt odcięty był mokrą fosą połączoną z rozległym stawem.

Budynek dworu wzniesiono na planie prostokąta o wymiarach 26,2 × 14,5 m, z dłuższą osią na linii wschód–zachód. W narożniku południowo-wschodnim znajduje się owalna wieża o średnicy ok. 9,5 m, wzmocniona pięcioma przyporami. Badania architektoniczne wykazały, że dwór od początku zaplanowano jako okazały dom z narożną wieżą, o czym świadczy jednakowa grubość murów obwodowych (1,25–1,3 m), zastosowanie tych samych materiałów i technik budowlanych oraz przewiązanie ścian.

Wieżę oraz mury obwodowe budynku do wysokości ok. 1,5–1,7 m ponad obecną posadzką wykonano z eratyków i fragmentów cegieł, natomiast partie wyższe z cegły. Z cegieł wykonano również sklepienia, ściany działowe oraz obramienia otworów w murach kamiennych. Na poziomie piwnic znajdowało się pięć pomieszczeń: jedno w wieży, nakryte kopułą, oraz cztery w budynku, przesklepione kolebkami. Układ przestrzenny parteru był zapewne odmienny niż w piwnicach.

Faza II – gruntowna przebudowa nowożytna (koniec 1 tercji XVII w.)

W drugiej fazie dwór gruntownie przebudowano. Wzniesiono wówczas pierwsze i drugie piętro wieży, którą równocześnie oskarpowano. Skarpami wzmocniono także co najmniej ścianę wschodnią korpusu, w tym przekątnie podpierając narożnik północno-wschodni. W tej fazie wykonano również obecne wejście w ścianie północnej budynku.

Faza III – przekształcenia z początku XX wieku

W fazie datowanej na początek XX wieku przemurowano mury wieży i podparto ją masywnymi skarpami. Założono klatkę schodową w narożniku południowo-zachodnim budynku oraz wzniesiono od nowa południowy odcinek ściany szczytowej i zachodnią ścianę boczną. W piwnicach i na parterze wydzielono kilka niewielkich pomieszczeń; ścianka działowa wyodrębniająca salę wschodnią powstała właśnie w tej fazie. Przeprowadzono również renowację dekoracji sgraffitowej.

Podczas badań archeologiczno-architektonicznych pozyskano fragmenty ceramiki oraz kafli piecowych, datowane na XVI–XVII wiek.

Chronologia: na podstawie użytych materiałów oraz technik budowlanych wyróżniono trzy fazy chronologiczne dworu: I – budowa dworu z cegieł formatu gotyckiego układanych w wątku jednowozówkowym na zaprawie wapiennej z dużą ilością grudek wapna; odkryte materiały archeologiczne pozwalają ograniczyć ramy chronologiczne tej fazy do XVI w.; II – pierwsza przebudowa dworu, podczas których powstały mury z cegieł ułożonych w wątku niderlandzkim, datowane na koniec 1 tercji XVII w.; III – mury z cegły maszynowej na zaprawie cementowej z pocz. XX w.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb I, nr 19, 75, 95; SUb III, nr 89; RŚl II, nr 59; Haeusler 1883, s. 394; APWr., Rep. 132c, Dep. ks. oleśnickiego, nr 145; SENG II, s. 118; Hellmich 1930, s. 41; Bimler 1942, s. 31–32; Kaletyn 1962, s. 285; Antoniewicz, Wartołowska 1964, s. 32; Pawłowski 1978, s. 222–223; Kaletyn 1980, s. 256; Katalog zabytków sztuki… 1983, s. 32; Piekalski, Żurek 1993, s. 166; Lasota et al. 1999; Nowakowski 2017, s. 291; Dąbrowski 2024, s. 68–71.

@article{antoniewicz_mapa_1964,

title = {Mapa grodzisk w Polsce},

author = {W. Antoniewicz and Z. Warto\lowska},

year  = {1964},

date = {1964-01-01},

urldate = {1964-01-01},

journal = {Wroc\law},

pages = {29},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@techreport{APW_WSP\'{S}_719,

title = {APW WSP\'{S} lub APWr = Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, Wydzia\l Samorz\k{a}dowy Prowincji \'{S}l\k{a}skiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Bimler1942,

title = {Die schlesischen Massiven Wehrbauten, Bd. III: F\"{u}rstentum Oels-Wohlau},

author = {K. Bimler},

year  = {1942},

date = {1942-01-01},

urldate = {1942-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Dabrowski2024,

title = {Zamki, pa\lace i dwory Dolnego \'{S}l\k{a}ska. Powiat ole\'{s}nicki},

author = {Dariusz D\k{a}browski},

year  = {2024},

date = {2024-01-01},

urldate = {2024-01-01},

pages = {68\textendash71},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Haeusler1883,

title = {Geschichte des F\"{u}rstenthums Oels bis zum Austerben der Piastischen Herzogslinie},

author = {W. Haeusler},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{Hellmich1930,

title = {Schlesische Wehranlagen},

author = {Max Hellmich},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

journal = {Altschlesien},

volume = {3},

pages = {40\textendash41},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{Kaletyn1980b,

title = {Sprawozdanie z dzia\lalno\'{s}ci w zakresie ochrony i ratownictwa zabytk\'{o}w archeologicznych w 1978 r. na obszarze wojew\'{o}dztwa jeleniog\'{o}rskiego},

author = {Tadeusz Kaletyn},

year  = {1980},

date = {1980-01-01},

urldate = {1980-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {22},

pages = {191\textendash196},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{KZS04/04,

title = {KZS IV/4 = Ole\'{s}nica, Bierut\'{o}w i okolice. Katalog zabytk\'{o}w sztuki w Polsce, tom IV},

editor = {Anna Chrzanowska and Maria Starzewska and Maria Ziomecka and Jerzy Pokora and Mieczys\law Zlat},

year  = {1983},

date = {1983-01-01},

urldate = {1983-01-01},

pages = {32},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{Lasota1999,

title = {Dw\'{o}r w Dobrej k. Ole\'{s}nicy. Wyniki ratowniczych bada\'{n} archeologiczno-architektonicznych},

author = {Cezary Lasota and Jacek Piekalski and S\lawomir Zalewski and Iwona Wysocka},

year  = {1999},

date = {1999-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Wojew\'{o}dzki Urz\k{a}d Ochrony Zabytk\'{o}w},

note = {Maszynopis w archiwum WUOZ Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {unpublished},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Nowakowski2017,

title = {\'{S}l\k{a}skie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne},

author = {Dominik Nowakowski},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@phdthesis{pawlowski_grody_1978,

title = {Grody sto\.{z}kowate, ostros\lupowe i wie\.{z}e mieszkalno-obronne na \'{S}l\k{a}sku w \'{s}redniowieczu},

author = {A. Paw\lowski},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

pages = {199-200},

school = {KHASiT Politechniki Wroc\lawskiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@article{piekalski_ze_1993,

title = {Ze studi\'{o}w nad siedzibami obronnymi p\'{o}\lnocno-wschodniego pogranicza \'{S}l\k{a}ska w XIII-XVII w.},

author = {J. Piekalski and A. \.{Z}urek},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

journal = {Studia Archeologiczne},

volume = {t. 24},

pages = {176},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{silesia_antiqua_1962,

title = {Wroc\law: sprawozdanie z dzia\lalno\'{s}ci archeologicznej s\lu\.{z}by konserwatorskiej na terenie wojew\'{o}dztwa wroc\lawskiego w 1960 roku},

author = {Tadeusz Kaletyn},

year  = {1962},

date = {1962-01-01},

urldate = {1962-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {4},

pages = {276-288},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{\ssSub01,

title = {SUb I = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. I: 971-1230},

editor = {H. Appelt and W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109853},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

urldate = {1963-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{βR\'{S}l_2,

title = {R\'{S}l II = Regesty \'{s}l\k{a}skie. T. II, 1349-1354},

editor = {Wac\law Korta},

year  = {1983},

date = {1983-01-01},

urldate = {1983-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

Lokalizacja