Namysłów, zamek książęcy

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: Namysłów (niem. Namslau), gm. loco, pow. namysłowski, woj. opolskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie; księstwo głogowskie; księstwo namysłowskie; księstwo legnicko-brzeskie; od 1358 r. władztwo Karola IV Luksemburskiego; następnie księstwo opolskie (zgodnie z przywołanymi przekazami).
• Uwagi historyczne: 1341 r. Namysłów jako zastaw Kazimierza III Wielkiego; 1348 r. sprzedaż miasta i zamku Karolowi IV (wg przywołanej literatury).

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Na skarpie przylegającej do doliny Widawy, w zachodniej części miasta lokacyjnego. Zamek funkcjonował w powiązaniu z obwodem obronnym miasta i był od niego oddzielony fosą.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1206 – w falsyfikacie dokumentu opata Gerharda z wrocławskiego klasztoru św. Wincentego wzmiankowana droga prowadząca do Namysłowa (SUb, I, nr 336)
• 1233 – kapelan namysłowski Idzi (SUb, II, nr 33)
• 1239 – wzmiankowany dwór (curia) księcia Henryka II wrocławskiego opodal Namysłowa (SUb, II, nr 203)
• 1261 – dokument w Namysłowie wystawił Henryk III wrocławski (SUb, III, nr 349)
• 1267 – dokument w Namysłowie wystawił książę wrocławski i arcybiskup salzburski Władysław (SUb, IV, nr 32)
• 1268 – wzmiankowany dystrykt namysłowski (SUb, IV, nr 47, 48)
• 1278 – wzmiankowane miasto (SUb, IV, nr 337)
• 1294 – Henryk V wrocławski potwierdził Henrykowi III głogowskiemu jego zdobycze terytorialne, w tym miasto i zamek (hus) Namysłów (SUb, VI, nr 144; LuBS, II, s. 3–8)
• 1312 – wzmiankowany Namysłów z dystryktem oraz zamek (castrum), który dzierżył Dytryk von Frankenberg (LuBS, I, s. 121, 124)
• 1323 – Konrad I oleśnicki przekazał Bolesławowi legnickiemu ziemię namysłowską z miastem i zamkiem (castrum) (LuBS, II, s. 12–13)
• 1323 – poświadczony kasztelan namysłowski, dzierżawiący czasowo zamek (castrum) (LuBS, II, s. 14–15)
• 1329 – Jan Luksemburski zhołdował Bolesława legnickiego z jego ziem, w tym miasta i zamku (burk) Namysłów (LuBS, I, s. 302–304)
• 1331 – Bolesław legnicki i jego synowie Wacław i Ludwik przejęli księstwo jako lenno Korony Czeskiej, w tym miasto i zamek (castrum) Namysłów (LuBS, I, s. 306–307)
• 1342 – okręgi namysłowski, byczyński i kluczborski jako podległe księciu Bolesławowi legnickiemu (LuBS, II, s. 643)
• 1342 – król Kazimierz Wielki przyrzekł książętom śląskim zwrócić zastawione mu miasta, w tym Namysłów, po spłacie całkowitej sumy zastawu (LuBS, I, s. 317–318)
• 1343 – książęta legniccy Wacław i Ludwik oddali w lenno Janowi Luksemburskiemu swoje ziemie, w tym Namysłów (LuBS, I, s. 321)
• 1348 – Bolesław legnicki zapisał miasto i zamek (castrum) żonie Katarzynie (LuBS, II, s. 644; RŚl, I, nr 778)
• 1348 – Wacław I legnicko-brzeski sprzedał Namysłów Karolowi IV Luksemburskiemu (Müller 1837, s. 204–205)
• 1359 – cesarz Karol IV Luksemburski włączył twierdzę Namysłów (municionem et oppidum) do Korony Czeskiej (LuBS, I, s. 71–72)
• 1359/1360 – Karol IV zlecił budowę murowanego zamku i opasanie miasta murami (Müller 1837, s. 205)
• 1371 – starosta namysłowski Wilhelm (Liebich 1862, s. 43)
• 1383 – biskup wrocławski i książęta legnicko-brzescy potwierdzili, że księstwo wrocławskie z Namysłowem należy do króla czeskiego Wacława (LuBS, I, s. 76–78)
• 1385 – starosta Jan von Mühlheim (Goliński 2006, s. 98)
• 1387 – król Wacław przekazał okręg namysłowski z miastem i zamkiem (haus und stadt) Władysławowi opolskiemu (Lehns., I, s. 78–79)
• 1388–1390 – starosta Jan von Mühlheim (Goliński 2006, s. 98)
• 1391 – król Wacław zastawił biskupowi kamieńskiemu Janowi i jego braciom zamek za 8000 kop groszy praskich (Liebich 1862, s. 46)
• 1393 – król Wacław ustanowił starostą namysłowskim Hansa von Mühlheim (Liebich 1862, s. 47)
• 1396 – król Wacław przekazał starostwo namysłowskie Stefanowi z Opoczna, staroście księstwa wrocławskiego (Liebich 1862, s. 48)
• 1402–1407 – Beneš z Choustníka, starosta wrocławski i namysłowski (Goliński 2006, s. 99)
• ok. 1404 – starosta Haschke von Mühlheim (Goliński 2006, s. 98)
• ok. 1409 – starosta i burgrabia zamku Beneš von Dohna (Goliński 2006, s. 98)
• 1409–1411 – Janko z Chotěmic, starosta wrocławski i namysłowski (Goliński 2006, s. 99)
• 1413–1414 – Henryk z Łażan, starosta wrocławski i namysłowski (Goliński 2006, s. 99)
• 1421 – król Zygmunt Luksemburski polecił rycerstwu, aby za pomocą chłopów wzmocniono zamek i fosę miejską (Liebich 1862, s. 57–58)
• 1422 – biskup Konrad, starosta wrocławski i namysłowski (Goliński 2005, s. 99)
• 1426 – król Zygmunt Luksemburski przekazał Mikołajowi Stewitz starostwo namysłowskie i polecił mu naprawić oraz odbudować zamek; jednocześnie król zobowiązał się w imieniu swoim i następców pokryć koszty prac (APWr., dok. miasta Wrocławia, nr 1690; Liebich 1862, s. 60)
• 1446 – Mikołaj Stewitz przekazał starostwo swoim braciom Janowi, Zygmuntowi i Henrykowi (Liebich 1862, s. 70)
• 1452 – po śmierci braci Jana i Henryka starostwo ponownie przejął Mikołaj Stewitz (Liebich 1862, s. 71)
• 1461 – podczas wojny z królem Jerzym z Podiebradów zamek obsadzony został załogą wrocławską (Müller 1837, s. 205; Liebich 1862, s. 73)
• 1466 – Jerzy z Podiebradów zastawił Namysłów Konradowi IX oleśnickiemu (Müller 1837, s. 205)
• 1473 – starosta Zygmunt Stewitz (Liebich 1862, s. 79)
• 1476 – burgrabia Mikołaj Stewitz (Liebich 1862, s. 82)
• 1477 – król Maciej Korwin przekazał zamek jako lenno Melchiorowi von Loben (APWr., dok. miasta Wrocławia, nr 5020; Kśd, nr 13949)
• 1533 – cesarz Ferdynand I zastawił starostwo namysłowskie z zamkiem i lennem wrocławskiej radzie miejskiej, która dobra te posiadała jako tzw. szyling zastawny jeszcze w 1676 r. (Müller 1837, s. 205; Liebich 1862, s. 104).

Historia budowlana obiektu

Według tradycji obiekt w Namysłowie zbudowano na miejscu starszego założenia obronno-rezydencjonalnego. Zamek był powiązany z obwarowaniami miasta, od którego oddzielała go fosa. Z najstarszej fazy murowanego założenia pochodzą mury obwodowe wzniesione na planie owalu z cegły na kamiennej podmurówce. W części północnej znajdował się długi, trzykondygnacyjny budynek pałacu ze środkowym ryzalitem i przyporami od strony dziedzińca. W ryzalicie na poziomie parteru mieściła się sień, natomiast na piętrze kaplica. Z miastem zamek łączyła prawdopodobnie długa szyja bramna. W drugiej połowie XV w. przebudowano obwarowania zamku, usypując w miejscu fosy wał ziemny. Obiekt uległ gruntownej przebudowie w XVI w., kiedy wzdłuż zachodniej kurtyny murów wzniesiono kolejne skrzydło. W tym samym czasie rozebrano część murów obwodowych od strony miasta i wzniesiono budynek bramny z przedmurzem oraz mostkiem. W XVIII w. dobudowano skrzydło południowe.

Chronologia: 2 poł. XIII – 1 poł. XIV w. (bliżej nieokreślony zamek książęcy); 2 poł. XIV w. zamek Karola IV Luksemburskiego.

Konkretne wzmianki (wybór): SUb I, nr 336; SUb II, nr 33, 203; SUb III, nr 349; SUb IV, nr 32, 47-48, 337; SUb VI, nr 144; LuBS I, s. 71-72, 76-78, 121, 124, 302-304, 306-307, 317-318, 321; LuBS II, s. 3-8, 12-15, 643-644; RŚl I, nr 778; APWr., dok. miasta Wrocławia, nr 1690, 5020; Kśd, nr 13949; Müller 1837, s. 204-206; Liebich 1862, s. 24-25, 43, 46-48, 57-58, 60, 71, 73, 79, 82, 104.

@book{chorowska_2003,

title = {Rezydencje \'{s}redniowieczne na \'{S}l\k{a}sku. Zamki, pa\lace, wie\.{z}e mieszkalne},

author = {Ma\lgorzata Chorowska},

year  = {2003},

date = {2003-01-01},

urldate = {2003-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Eysymontt2009,

title = {Kod genetyczny miasta. \'{S}redniowieczne miasta lokacyjne Dolnego \'{S}l\k{a}ska na tle urbanizacji europejskiej},

author = {Rafa\l Eysymontt},

year  = {2009},

date = {2009-01-01},

urldate = {2009-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@inbook{Golinski2026Namyslow,

title = {Od czas\'{o}w najdawniejszych do 1740 roku},

author = {Mateusz Goli\'{n}ski},

editor = {Mateusz Goli\'{n}ski and Ewa Ko\'{s}cik and Jan K\k{e}sik},

year  = {2006},

date = {2006-01-01},

urldate = {2006-01-01},

booktitle = {Namys\l\'{o}w. Z dziej\'{o}w miasta i okolic},

pages = {9-169},

publisher = {NA},

address = {Namys\l\'{o}w},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@book{grundmann_burgen_1982,

title = {Burgen, Schl\"{o}sser und Gutsh\"{a}user in Schlesien, Bd. 1. Die mittelalterlichen Burgruinen und Wohnt\"{u}rme},

author = {G\"{u}nther Grundmann},

year  = {1982},

date = {1982-01-01},

urldate = {1982-01-01},

volume = {1},

address = {Frankfurt am Main},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1984,

title = {Zamki w Polsce},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{kajzer_kolodziejczyk_salm_2001,

title = {Leksykon zamk\'{o}w w Polsce},

author = {J. Kajzer and S. Ko\lodziejczyk and J. Salm},

year  = {2001},

date = {2001-01-01},

urldate = {2001-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{KZS08/07,

title = {KZS VIII/7 = Powiat namys\lowski. Katalog zabytk\'{o}w sztuki w Polsce, tom VIII, zeszyt 7},

author = {Tadeusz Chrzanowski and Marian Kornecki},

year  = {1965},

date = {1965-01-01},

urldate = {1965-01-01},

publisher = {Katalog zabytk\'{o}w sztuki w Polsce, t. VIII, z. 7},

address = {Warszawa},

note = {KZSVIII/7},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Liebich1862Namslau,

title = {Chronik der Stadt Namslau von Begr\"{u}ndung derselben bis auf die nauste Zeit nach einer im Namslauer Stadt-Archiv befindlichen Chronik bearbeitet},

author = {Wilhelm Liebich},

year  = {1862},

date = {1862-01-01},

urldate = {1862-01-01},

pages = {24-25},

publisher = {NA},

address = {Namslau},

note = {Kronika miasta Namys\l\'{o}w},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{lutsch1886,

title = {Verzeichnis der Kunstdenkm\"{a}ler der Provinz Schlesien. Bd. I: Die Stadt Breslau},

author = {H. Lutsch},

year  = {1886},

date = {1886-01-01},

urldate = {1886-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Lutsch1889,

title = {Verzeichnis der Kunstdenkm\"{a}ler der Provinz Schlesien. Bd. II: Kunstdenkm\"{a}ler des Regierungsbezirks Breslau},

author = {H. Lutsch},

year  = {1889},

date = {1889-01-01},

urldate = {1889-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Lutsch1891,

title = {Verzeichnis der Kunstdenkm\"{a}ler der Provinz Schlesien. Bd. III: Die Kunstdenkm\"{a}ler des Regierungsbezirk Liegnitz},

author = {H. Lutsch},

year  = {1891},

date = {1891-01-01},

urldate = {1891-01-01},

address = {Breslau},

note = {Bor\'{o}w Polski, s. 70-71;},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Muller1837,

title = {Vaterl\"{a}ndische Bilder, in einer Geschichte und Beschreibung der alten Burgfesten und Ritterschl\"{o}sser Schlesiens},

author = {K. A. M\"{u}ller},

year  = {1837},

date = {1837-01-01},

urldate = {1837-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{schroller_1886,

title = {Schlesien. Eine Schilderung des Schlesier Landes, Bd. 1},

author = {F. Schroller},

year  = {1886},

date = {1886-01-01},

urldate = {1886-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\sslehns_i_1881,

title = {LuB 1 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter, Bd. 1},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1881},

date = {1881-01-01},

urldate = {1881-01-01},

booktitle = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7},

address = {Leipzig},

note = {Publicationen aus den k\"{o}niglichen preu\ssischen Staatsarchiven Bd. 7; alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLuB,

title = {LuB 2 = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen F\"{u}rstenth\"{u}mer im Mittelalter. Bd. 2},

author = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

editor = {C. Gr\"{u}nhagen and H. Markgraf},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Th. Leipzig},

volume = {II},

address = {Leipzig},

note = { alternatywne skr\'{o}ty: LuBS, LBuS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub01,

title = {SUb I = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. I: 971-1230},

editor = {H. Appelt and W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109853},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

urldate = {1963-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06b,

title = {SUb IV = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. IV: 1267-1281},

author = {IV SUB},

editor = {W. Irgang},

year  = {1988},

date = {1988-01-01},

urldate = {1988-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{Weczerka1977,

title = {Handbuch der Historischen St\"{a}tten \textendash Schlesien},

author = {H. Weczerka},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

address = {Stuttgart},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

Lokalizacja