Krasków (gm. Marcinowice) – pałac

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Marcinowice, pow. świdnicki, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: przed 1741 r. – Weichbild Schweidnitz; w latach 1741–1945 – Kreis Schweidnitz.
• Nazwy historyczne: Krasków (niem. Kratzkau), zapis z 1372 r. – Craczkow (LANDBUCH I, nr 649). Majątek i rezydencja nie miały odrębnej nazwy własnej.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Czas i okoliczności powstania Kraskowa jako „jednostki osadniczej” pozostają w sferze hipotez. Wieś leży na Równinie Świdnickiej będącej obszarem wczesnośredniowiecznego osadnictwa słowiańskiego, nie ma jednak ani cech rozplanowania przedkolonizacyjnego (układu wielodrożnego), ani cech „wsi niwowej” z XIII–XIV w. tj. z czasu reformowania starszych osad na wzór zachodni. W świetle przekazów kartograficznych XIX w. Krasków reprezentuje typ rozplanowania nazywany „wsią folwarczną”: z siedzibą pańską i folwarkiem jako dominantą przestrzenną i nielicznymi domostwami chłopskimi skupionymi wzdłuż ulicy prowadzącej do folwarku (w omawianym przypadku – zabudowa stoi przy dwóch ulicach) (Zob. UrMtbl. ark. 2952; Mtbl. ark. 2952 Ingramsdorf). „Folwarczny” charakter Kraskowa poświadczają dane statystyczne z XVIII–XIX w.: np. w 1789 r. odnotowano tu prócz folwarku także młyn wodny, 3 gospodarstwa zagrodnicze i 6 chałupniczych, łącznie 80 mieszkańców (Zimmermann 5, s. 454) – wyznacznikiem jest tu brak gospodarstw kmiecych i niewielka liczba ludności. Do dziś Krasków jest jedną z najmniejszych wsi powiatu świdnickiego pod względem demograficznym; w 2021 r. zarejestrowano tu jedynie 39 osób, https://www.polskawliczbach.pl/wies_Kraskow_dolnoslaskie) i ruralistycznym. Jej obszar i układ zabudowy nie zmienił się względem stanu sprzed 1945 r.

W dokumencie papieskim z 1250 r. zatwierdzającym stan posiadania klasztoru augustianów na Piasku odnotowane zostały dziesięciny z Crazcov i karczma w tejże osadzie, którą Conrad Grünhagen zidentyfikował jako Krasków (RS, nr 722, s. 321). Zastanawiające jest jednak, że w późniejszych źródłach pisanych osada ta nie pojawia się przez ponad sto lat. Zaczyna być wzmiankowana dopiero od lat 70. XIV w. – jako siedziba rycerska z folwarkiem, także jako wieś (zob. niżej). Fakt ten można tłumaczyć dwojako: albo Grünhagen błędnie zidentyfikował Crazcov i podświdnicki Krasków powstał dopiero po połowie XIV w., albo osada ta była stale majątkiem książęcym (nie podlegała transakcjom) i dopiero po śmierci księcia Bolka II fürstenberskiego przeszła w ręce prywatne. Być może pierwotnie był to źreb (jedno gospodarstwo kmiece) z niewielkim areałem gruntów, który trwał nieobjęty reformą ustrojową i przestrzenną, otoczony ze wszystkich stron przez wsie zreformowane wg modelu „niwowego”, a po prywatyzacji stał się rycerskim folwarkiem i siedzibą.

Siedziba ta stanęła w miejscu nieprzypadkowym z punktu widzenia walorów użytkowych – na plateau otoczonym fosą, w obrębie terasy zalewowej rzeki Bystrzycy, ale bezpośrednio przy terenie niezagrożonym powodzią, gdzie usytuowano zabudowę folwarczną. Tę granicę terasy zalewowej i nadzalewowej dobrze ilustrują dane kartograficzne z serwisu internetowego Informatyczny System Osłony Kraju – Hydroportal, zakładka: Mapy Zagrożenia Powodziowego. Do połowy XIX w. w skład zespołu wchodziły:

1. podwórzec z budynkami gospodarczymi i oficynowymi okalającymi go z trzech stron,
2. pałac otoczony fosą po zachodniej stronie podwórca,
3. ogrody użytkowe. W następstwie gruntownej reorganizacji funkcjonalno-przestrzennej z lat 50. XIX w. otoczenie pałacu zamieniono w ogród krajobrazowy; fosę osuszono, jej ramię wschodnie zasypano; pozostawiono oficynę i wozownię; zabudowa folwarczna została odtworzona po południowej stronie dawnego areału. Główne komponenty tego rozplanowania przetrwały do dziś.

Omawiany pałac jest budowlą na planie zbliżonym do kwadratu (26,9 × 26,1 m), dwukondygnacyjną z podpiwniczeniem (wyniesionym ponad poziom dawnej fosy), nakrytą dachem mansardowym z szeroką facjatą pośrodku fasady (elewacji wschodniej). Rozplanowanie można określić w uproszeniu jako „3,5-traktowe, 3–4-pasmowe”. Opis ten nie odzwierciedla jednak istoty układu przestrzennego, który wydaje się być efektem przekształcenia budowli dwuskrzydłowej (obejmującej płd. i trakt zach. tj. tylny) w budowlę jednobryłową poprzez zabudowanie przestrzeni (dziedzińcowej?), którą wydzielały skrzydła. Nowe mury nośne wprowadziły podział na pasmo środkowe (z westybulem) i północne oraz korytarz pomiędzy tymi pasmami a traktem północnym.

Pałac kraskowski, opuszczony po 1945 r., ulegający dewastacji i stopniowej rujnacji – już w 1966 r. stopień zniszczenia oszacowano na 25% (Pilch 1966, rubryka 19), został uratowany „w ostatniej chwili” – zanim doszło do zawalenia dachu, stropów i sklepień. Cały zespół pałacowo-folwarczny, kupiony w latach 1994–1996 przez prywatną spółkę, został wyremontowany i przez kilkanaście lat funkcjonował jako hotel. Obecnie służy jako miejsce warsztatów medytacji i ekskluzywnych noclegów.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

Poniżej przedstawiono skrócony zarys przemian własnościowych majątku. Pełne zestawienie kolejnych właścicieli, transakcji i przekazów źródłowych znajduje się w osobnej zakładce „Właściciele”.

• przed 1372–1399 – najstarszym pewnym właścicielem rezydującym w Kraskowie był Hannos von Seidlitz. Po jego potomkach dobra przeszły kolejno w ręce przedstawicieli rodów von Czirn i von Nimptsch. Źródła wymieniają wówczas majątek i folwark, a także liczne zapisy czynszów i opraw wdowich.
• XV wiek–1588 – w pierwszej połowie XV wieku własność majątku pozostaje słabo rozpoznana i mogła być podzielona. Przed 1443 rokiem Krasków wrócił do rodu von Seidlitz, którego przedstawiciele dzierżyli go do śmierci Hedwig von Schweinitz w 1588 roku.
• 1588–1733 – Krasków należał do rodu von Zedlitz. Po 1616 roku ponownie stał się miejscem stałego zamieszkania właścicieli. W latach 1705–1724 dziedziczką była Anna Elisabeth von Zedlitz, a następnie dobra pozostawały przy jej mężu, Hansie Heinrichu III von Hochberg.
• 1733–1848 – majątek nabyła będkowicka linia von Zedlitz und Leipe. Za Davida Siegmunda von Zedlitz ukończono w 1746 roku gruntowną przebudowę rezydencji. Po jego potomkach Krasków odziedziczył Wilhelm Ernst Sigismund von Zedlitz, zmarły bezdzietnie w 1847 roku.
• 1848–1945 – dobra przejął ród von Salisch. Georg Gustav Rudolf von Salisch zainicjował przekształcenie otoczenia pałacu według projektu Petera Josepha Lennégo. Ostatnim właścicielem przed 1945 rokiem był Gotthilf Arthur von Salisch.
• po 1945 – majątek rozparcelowano, a pałac i zabudowania przejął PGR Domanice. Po zmianach własnościowych w latach 80. i 90. XX wieku zespół został sprywatyzowany, wyremontowany i zaadaptowany na hotel.

Historia budowlana obiektu

Kraskowska siedziba szlachecka, zachowana do dziś w kształcie z 1746 r., nigdy nie była przedmiotem badań architektonicznych i archeologicznych. Tezy nt. jej rozwoju budowlanego sprzed połowy XVIII w. spotykane w opracowaniach konserwatorskich i popularyzatorskich oparte są jedynie na interpretacji rozplanowania murów bądź spekulacjach. Pogląd, jakoby szlachecka siedziba w Kraskowie zamieszkiwana była nieprzerwanie przez Seidliztów od końca XII w. do 1705 r. (Uszałowicz-Piąty 2003, rubryka) jest bezpodstawny i błędny. W świetle przekazów pisanych należy przyjąć, że Krasków był zamieszkiwany przez właścicieli tylko w pewnych okresach. Na pewno w latach przed 1372–po 1376 mieszkał tu Hannos von Seidlitz (zu Craczkow gesessen). W kolejnych dekadach Krasków odnotowywano wyłącznie jako dobra z folwarkiem (gut und vorwerk), należące do członków rodu von Czirn, von Nimptsch, von Czettritz, von der Heide). Brak dowodów na zamieszkiwanie tu Opitza von Seidlitz „z Siedlimowic” (wzm. 1443). Panem „na Kraskowie” tytułował się chyba dopiero Nikolaus von Seidlitz (zm. 1503), starosta okręgu kąteckiego (urzędujący zapewne na zamku biskupim w Kątach Wrocławskich). Sigismund von Seidlitz zu Schmellwitz auf Kraczkaw (zm. 1557) miał główną siedzibę na pewno w Śmiałowicach. W Kraskowie mieszkał natomiast jego syn Hertwig – najpóźniej po podziale ojcowizny i przejęciu Śmiałowic przez jego brata Davida – a następnie wdowa po Hertwigu Hedwiga, do 1588 roku. Rezydencją został Krasków ponownie po 1616 r. tj. po śmierci Sigismunda von Zedlitz z Nowego Kościoła: do 1705 zamieszkiwali tu jego potomkowie, w latach 1733–1847 członkowie rodu von Zedlitz z linii będkowickiej, w latach 1848–1945 trzy pokolenia rodu von Salisch.

FAZA I: siedziba Hannosa von Seidlitz, sprzed 1372 r.

Istnienie siedziby Hannosa von Seidlitz poświadczają jedynie zapisy w landbuchu z lat 1366–1375 wzmiankujące fakt zamieszkiwania majątku przez jego właściciela (zu Craczkow gesessen) oraz posługiwanie się przydomkiem „z Kraskowa” (von Kraczkaw genannt; de Seydlicz alias de Kraczkow). Na obecnym etapie badań można jedynie przypuszczać, że owa siedziba znajdowała w miejscu późniejszego pałacu.

FAZA II: zamek (dwór obronny) Hertwiga von Seidlitz, po 1557 r. (?)

Datowanie tej fazy opiera się na interpretacji form portalu zachowanego w jednym z pomieszczeń piwnicznych (początek 2. poł. XVI w.) oraz danych nt. właścicieli majątku. Zdaniem M. Jeżewskiej z fazą tą należy łączyć mury piwniczne pałacu w paśmie południowym i trakcie tylnym, które układają się w narys budowli dwuskrzydłowej (Jeżewska 1968, s. 25–26). Teza badaczki, że obecne mury piwniczne stanowiły pierwotnie kondygnację parteru pozostaje otwarta. Podobnie jak kwestia, czy dziedziniec wyodrębniony skrzydłami zabudowy był zamknięty od strony fosy murem obwodowym.

FAZA III: pałac (?) – ukształtowany w latach 1588–1616 przez Sigismunda von Zedlitz (od 1610 barona, rezydującego w Nowym Kościele) lub po 1616 r. (w latach 20. XVII w.?) przez barona Ferdinanda Rudolfa von Zedlitz.

Wyodrębnienie i datowanie tej fazy pozostaje w sferze hipotez i opiera się wyłącznie na interpretacji wzmianki z dzieła Nasona (1669), gdzie jest mowa o „odnowieniu” budowli po wojnie trzydziestoletniej, a nie o „rozbudowie” (Naso 1669, s. 308; interpretacja według Jeżewskiej 1968, s. 27). Przypuszczalnie efektem przekształceń było zabudowanie przestrzeni dziedzińca (całkowite?), uformowanie jednobryłowego korpusu o wysokości trzech kondygnacji (wliczając w to podpiwniczenie), nakrycie go co najmniej dwoma dachami dwuspadowymi ze szeregiem szczytów i szeregiem lukarn, zgodnie z modusem architektury rezydencjonalnej 1. ćwierci XVII w. O rozplanowaniu nie wiemy nic pewnego, bo układ murów piwnicznych w partii dawnego dziedzińca wygląda na młodszy. Gdyby przyjąć, że korytarzyk piwniczny pochodzi z omawianej fazy, to całą budowlę należałoby rekonstruować jako nadal dwuskrzydłową, a nie jednobryłową. Korytarz piwniczy prowadzący pod zabudowanym krużgankiem od strony dziedzińca zamkowego znany jest z rezydencji w Starej Kamienicy z lat 20. XVII wieku.

FAZA IV: odbudowa dokonana w latach 50. XVII w. (przed 1669 r.) przez barona Karla Christopha von Zedlitz. Podstawą wydzielenia prac budowlanych jest wspomniany wyżej zapis w dziele Nasona. Zakres prac pozostaje nieustalony.

FAZA V: hipotetyczna przebudowa – dająca się przypisać Annie Elisabeth baronównie von Zedlitz (właścicielce dóbr w latach 1705–1724, zamężnej z hrabią Hansem Heinrichem III von Hochberg, rekonstruowana w oparciu o rysunek F. B. Wernera (Jeżewska 1968, s. 25–26).

Rysunek F. B. Wernera kazuje budowlę piętrową, jednobryłową, nakrytą dachem czterospadowym, z fasadą artykułowaną gzymsami międzykondygnacyjnymi i płycinami międzyokiennymi, oraz portalem i facjatą w osi środkowej. Jednak wiarygodność tego przekazu jest problematyczna. Rysownik ukazał boczną północną jako 3-osiową (w rzeczywistości obejmuje osiem osi okiennych), pominął fosę z mostem na osi wejścia głównego.

FAZA VI: przebudowa przeprowadzona w 1746 r., poświadczona inskrypcją fundacyjną nad portalem bramnym: „Budowlę tę poświęconą bogu, rodzinie i potomnym wzniósł David Sigmund hrabia von Zedlitz 18 października 1746” (Deo, familiae, posterisque sacratum hoc extruxit aedificium David Sigismundus comes a Zedlitz die XVIII. Octobris 1746, wg Duncker 7, nr 391).

Nadana wówczas postać budowli przetrwała do dziś. Piętrowy, wciąż otoczony fosą gmach został zwieńczony dachem mansardowym (z tarasem nad centralną częścią rzutu) i uzyskał nową artykulację elewacji. Fasadę zaakcentowano pilastrami wielkiego porządku oraz pseudoryzalitem środkowym zawierającym niezwykle bogaty wystrój architektoniczno-rzeźbiarski – być może autorstwa świdnickiego artysty Augusta Gottfrieda Hoffmanna (Jeżewska 1968, s. 34–37) – obejmujący wejście główne, wyjście na balkon portalowy oraz balustradowe zwieńczenie z facjatą o funkcji wieżyczki zegarowej. Pozostałe elewacje podzielono lizenami wielkiego porządku. Element ujednolicający stanowiła oprawa i dekoracja otworów i osi okiennych. Najbardziej eksponowanym elementem rozplanowania stał się westybul z klatką schodową mieszczącą schody w układzie trójbiegowym powrotnym (wybitnie reprezentacyjnym) wiodące do sali na piętrze. Po bokach westybulu i sali funkcjonowały ciągi pomieszczeń apartamentowych w układzie amfiladowym, na tyłach klatki schodowej – korytarz do obsługi apartamentów i pomieszczeń traktu tylnego.

Interpretacja wystroju programu ikonograficznego fasady pozostaje kwestią otwartą. Rzeźby o funkcji alegorycznej rozmieszczono na czterech poziomach: posągi atlantów w portalu ukazują młodzieńca i dojrzałego mężczyznę, na balustradzie balkonu stoją młodzieńcy – jeden z pochodnią i płonącymi kulami, drugi z delfinem, na balustradzie facjaty – kobieta z gołębiem i kobieta przelewająca wodę z naczynia do naczynia, po bokach zegara – półleżące postaci kobiece. Wg Marii Jeżewskiej myślą przewodnią programu jest przemijanie czasu, etapy życia ludzkiego, młodość i wiek dojrzały, i związane z nimi wartości ( Jeżewska 1968, s. 10). Wątek równorzędny – gloryfikację Davida Siegmunda i jego potomnych – wyraża tablica fundacyjna dzierżona przez putta i kartusz z hrabiowskim herbem rodu von Zedlitz unoszony przez anioły.

FAZA VII: przebudowa bliższego i dalszego otoczenia pałacu, podjęta w 1848 r. przez Georga Gustava Rudolfa von Salisch und Stübbendorff.

W ramach tych prac (wspomnianych na wstępie) translokowano dziedziniec i zabudowę gospodarczą, aby bezpośrednie otoczenie budowli rezydencjonalnej uczynić częścią nowo zakładanego parku krajobrazowego (wg projektu Petera Josepha Lennégo), zasypano przy tym wschodnie ramię fosy tworząc podjazd przed fasadą pałacu (zob. Duncker 7, nr 391; Günther, Herksen 1993; Ceglecka-Rybka, Ornatek 1999).

FAZA VIII: modernizacje podjęte przez Gotthilfa Arthura von Salisch, datowane inskrypcją „ren 1903” nad wyjściem na taras przystawiony do elewacji południowej.

Z najnowszych przekształceń obiektu na uwagę zasługują – prócz odbudowy pałacu i starannej rekonstrukcji jego wystroju – także przemiany zagospodarowania jego przedpola. Po 1996 r. inwestor urządził na osi fasady, w miejscu dawnego podjazdu, pseudohistoryczny parter trawnikowy z ozdobnym basenem. 20 lat później opustoszały, niczemu nie służący basen zarastał trawą. Przed 2022 r. bezzasadna „dekoracja” została usunięta.

Charakterystyka wartości kulturowych

Rezydencja kraskowska to reprezentatywny przykład siedziby szlacheckiej eksponującej przez stulecia warowną fosę – jako atrybut „stanu rycerskiego”, środek służący akcentowaniu budowli w otoczeniu i monumentalizowaniu jej bryły (kondygnacja piwnic prezentowała się jako cokół). Za reprezentatywne należy uznać również przekształcenia otoczenia podjęte w połowie XIX w. – w tym czasie powszechnie (choć nie zawsze tak radykalnie) czyniono siedzibę częścią założenia ogrodowego „w stylu angielskim”.

Architektura pałacu dobrze ilustruje zasadę kontekstualności w architekturze wczesnonowożytnej. Artykulacja i wystrój elewacji zostały zróżnicowane adekwatnie do kontekstu ich ekspozycji. Fasada uzyskała iście pałacowy wygląd z podziałami pilastrowymi i bogactwem wystroju architektoniczno-rzeźbiarskiego w osi środkowej (niemającego analogii w ówczesnych siedzibach wiejskich na Śląsku); elewacje boczne zaopatrzono w surowe podziały lizenowe; elewacja tylna epatowała surowością nieartykułowanej płaszczyzny ściennej (ujętej lizenami tylko przy narożach).

Chronologia: siedziba rycerska sprzed 1372 r.; dwór obronny przypuszczalnie po 1557 r.; kolejne przekształcenia od końca XVI do XVII w.; przebudowa pałacowa ukończona w 1746 r.; przekształcenie otoczenia od 1848 r.; modernizacja w 1903 r.

Średniowieczne początki siedziby rycerskiej w Kraskowie nie są znane. Być może powstała ona dopiero po 1368 r. Jej kolejnymi właścicielami byli:

• Przed 1372 – po 1376: Hannos von Seidlitz – wielokrotnie odnotowywany w landbuchach w latach 1372–1376 w związku ze sprzedażą majątków oraz jako świadek dokumentów. Pisał się jako „rezydujący w Kraskowie” albo „Hannos z Kraskowa” – Hannos von Craczkaw.
  • 1372 – Hannos von Seidlitz, określony jako zu Craczkow gesessen, sprzedał Conradowi von Wirben, czyli „z Wierzbnej”, pewne dobra w Gołaszycach (Landbuch I, nr 649).
  • 1374 – sprzedał Heutschkemu von Nimptsch pięć grzywien rocznego czynszu z folwarku kraskowskiego (Landbuch I, nr 836).
  • 1375 – ustanowił dla swojej żony Anny, córki Hannosa von Logau, oprawę wdowią na posiadłościach w Kraskowie i Gołaszycach oraz w Witkowie w dystrykcie kamiennogórskim (Landbuch I, nr 951).
  • 1376 – Hannos von Seidlitz, określony jako von Kraczkaw genannt, sprzedał cztery grzywny rocznego czynszu z majątku w Gołaszycach altaryście kościoła parafialnego w Świdnicy (Landbuch I, nr 1105).
  • 1376 – Johannes de Seydlicz, określony jako alias de Kraczkow, sprzedał opatowi klasztoru w Krzeszowie swoje dobra w Witkowie (Landbuch I, nr 1131).
  Nie wiadomo, co łączyło Hannosa von Seidlitz, określanego jako zu Craczkow gesessen, z Hannosem von Seidlitz zwanym Schönvogel. Ten ostatni miał żonę Annę, odnotowaną w 1385 r. jako wdowa, oraz synów Heinricha, Conrada i Nickela. Posiadanie przez nich dóbr w Kraskowie i Gołaszycach wskazuje, że mogła to być ta sama osoba. Zmiana przydomka sugeruje jednak, że po 1376 r. Krasków mógł przestać być jego główną siedzibą (Landbuch II, nr 80, 1041, 1288).
• Między 1376 a 1390 – 1390: Heinrich i Cunze von Seidlitz oraz ich małoletni bracia – synowie Hannosa von Seidlitz zwanego Schönvogel.
  • 1390 – sprzedali wszystkie dobra posiadane w Kraskowie Hannosowi von Czirn, zwanemu Jungling (Landbuch II, nr 1041).
  • 1393 – bracia oraz ich matka Anna Schönvogelynne odstąpili wszystkie prawa do wsi Gołaszyce braciom Nickelowi i Hermannowi von Czirn (Landbuch II, nr 1288).
• 1390–1393: Hannos von Czirn, zwany Jungling.
  • Sprzedał majątek wraz z folwarkiem – sein gut und vorwerk zu Craczkaw – swojemu krewnemu Conradowi von Czirn (Landbuch II, nr 1041, 1228).
• 1393–1394: Conrad von Czirn, zwany Wenigkint.
  • Przed śmiercią przekazał majątek wraz z folwarkiem – sein gut und vorwerk Craczkaw – swojej żonie Catharinie (Landbuch II, nr 1228, 1271).
• 1394–1395: Catharina, córka Clericusa Bolcza, wdowa po Conradzie von Czirn.
  • 1394 – jako wdowa sprzedała Nickelowi Jungelingowi von Habirdorf, zwanemu Czirn i rezydującemu w Owiesnej, 13 grzywien rocznego czynszu z majątku w Kraskowie (Landbuch II, nr 1378).
  • 1395 – najpóźniej na początku roku poślubiła Petera von Nimptsch. Dnia 24 marca przekazała mężowi swoje posiadłości w Kraskowie, z wyjątkiem dóbr przypadających synowi Nickelowi von Czirn (Landbuch II, nr 1409).
  • Na tym samym posiedzeniu sądu Peter von Nimptsch przekazał Catharinie wszystkie swoje dobra w Kraskowie i Kryształowicach, zapewne jako oprawę wdowią (Landbuch II, nr 1410).
  • Zmarła przed 1399 r. (Landbuch III, nr 648).
• 1395 – po 1399: Peter von Nimptsch, syn Vincentego, żonaty kolejno z Cathariną, wdową po Conradzie von Czirn, oraz z Barbarą.
  • 1396 – sprzedał braciom Hannosowi i Heinrichowi Bolczom, swoim szwagrom, 19 grzywien rocznego czynszu z folwarków w Kraskowie i Kryształowicach – in und uf beyde syne vorwerg czu Kratzkow und Krisselwitz – stanowiących oprawę wdowią Cathariny (Landbuch III, nr 29).
  • 1398 – wraz z Johannesem Bolczem, synem Clericusa, sprzedał czynsze z Kraskowa i Marciszowa Dolnego Heinrichowi Bolczowi, kanonikowi kolegiaty Świętego Krzyża we Wrocławiu (Landbuch III, nr 353).
  • 1399 – ustanowił dla swojej drugiej żony Barbary oprawę wdowią na całej posiadłości w Kraskowie – in und uf allis, das er hat yn dem dorfe czu Craczkaw – w wysokości 30 grzywien rocznego czynszu (Landbuch III, nr 648).
• 1406: Sigmund von Czirn, syn zmarłego Hannosa Jungelinga – przypuszczalnie współwłaściciel części Kraskowa.
  • Za zgodą kuzyna Hannosa przekazał Conradowi von Czettritz w zastaw za 30 grzywien wszystkie swoje posiadłości we wsi Krasków, z wyjątkiem lasu określanego jako Krazker Wald (Landbuch III, nr 1720).
• Przed 1443: Heinze von der Heide, zwany Kurczheyde – wcześniejszy właściciel majątku, zmarły przed 1443 r.
• 1443: Opitz von Seidlitz z Siedlimowic – wzmiankowany jako właściciel majątku w Kraskowie należącego wcześniej do Heinza von der Heide.
  • Trzy grzywny rocznego czynszu z majątku posiadała wcześniej Ursula, żona Heinricha von Bischofswerde, a następnie Hannos von Bischofswerde, który w 1443 r. przekazał je klasztorowi Najświętszej Marii Panny w Świdnicy w zamian za wieczyste msze za swoją duszę (MGF 2.1.1., s. 161).
  Przed 1443 r. Krasków ponownie stał się własnością przedstawicieli rodu von Seidlitz i pozostawał w ich rękach do końca XVI w.
• 1480: Hans von Seidlitz (Zimmermann 5, s. 454).
• Przed 1493–1503: Nikolaus von Seidlitz, syn Hansa, pan na Kraskowie, zmarły w 1503 r.
  • Pełnił funkcję starosty okręgu kąckiego z ramienia biskupa wrocławskiego.
  • Był żonaty z Ursulą Scheul albo Scheurlein, urodzoną w 1484 r. i zmarłą w 1502 r., wdową po staroście wrocławskim Heinzu von Domnig, ściętym we Wrocławiu w 1490 r. (Pusch IV, s. 84; Zimmermann 5, s. 454).
• 1517: Hans von Seidlitz Starszy, pan na Kraskowie, żonaty z Ludmilą von Niemitz (Pusch IV, s. 84).
• Przed 1548–1557: Sigmund von Seidlitz, zmarły w 1557 r. i upamiętniony pomnikiem nagrobnym w Śmiałowicach.
  • Według spisu powinności wojskowych z 1550 r. posiadał Śmiałowice, gdzie rezydował, Proszkowice, Krasków z Petersdorflein, Klecin, Marcinowice Świdnickie, Jakubów, Alteberg, Bożanów i Stary Jaworów (Ritterdienste.SJ.1550, s. 2, 78–80; Zimmermann 5, s. 454).
  • Po jego śmierci nastąpił podział posiadłości między synów. Hertwig przejął Krasków, natomiast Daniel objął Śmiałowice, które posiadał jeszcze w 1576 r. (Schweinichen II, s. 83; Treblin 1908, s. 122).
• Przed 1563 lub 1557–1575: Hertwig von Seidlitz, określany jako zu Kratzkau.
  • Według Sinapiusa zmarł w 1575 r. Posiadał Krasków z Petersdorflein i Altenberg (Sinapius 1728, s. 1004).
  • 1563 – został odnotowany jako Landes-Gekorner dystryktu świdnickiego.
  • Był żonaty z Hedwig von Schweinitz z Seifersdorf, zmarłą w 1588 r. Oboje zostali upamiętnieni w Śmiałowicach okazałym nagrobkiem figuralnym, wykonanym około 1550 r.
  • Na inskrypcji nagrobnej został określony jako Hertwig von Seidlicz v. Schmelwicz auf Craczcau, a na epitafium syna Hansa jako Hertwig Seidlicz zu kraczkeu.
  • 1569 – został odnotowany jako patron kościoła w miejscowości określonej jako Javornick, być może w Starym Jaworowie (Buchwald 1895, s. 118).
• W drugiej połowie XVI w.: Hans von Seidlitz – krewny Sigmunda i Hertwiga, posiadający część Kraskowa.
  • Był panem na Gałowie, Kraskowie i Frauenhain. Zmarł w 1578 r.
  • Był synem Hansa Starszego i Ludmily von Niemitz oraz cesarskim poborcą podatku piwnego.
  • Poślubił Marię von Haunold.
  • Według tablicy inskrypcyjnej w 1561 r. wzniósł zamek w Gałowie (Pusch II, s. 109; Roeder 1885, s. 74).
• 1575–1588: Hedwig von Schweinitz z Seifersdorf – wdowa po Hertwigu von Seidlitz, przypuszczalnie zarządzająca Kraskowem do swojej śmierci.
• 1588–1616: Sigmund von Zedlitz, syn Georga von Zedlitz z Nowego Kościoła.
  • Urodził się w 1536 r., zmarł 28 listopada 1616 r. i został pochowany w Nowym Kościele.
  • Od 1559 r. był radcą cesarskim, od 1581 r. radcą Kamery Śląskiej, a od 1585 r. jej prezydentem. W 1610 r. został wyniesiony do stanu baronowskiego.
  • Posiadał dobra w Nowym Kościele i Reichwaldau, a także Krasków z Petersdorflein i Altenberg, przejęte po teściu w 1588 r. (Zedlitz 1938, tabl. 38, nr 7; tabl. 42, nr 1; Ritterdienste.SJ.1602, pag. 1).
  • Był trzykrotnie żonaty: z Barbarą von Logau z zamku Grodno, Kathariną von Seidlitz z Kraskowa oraz Johanną Silber von Silberstein.
  • Jego posiadłości odziedziczyło sześciu synów.
• 1616–1634: synowie Sigmunda von Zedlitz – wspólnie posiadali majątek kraskowski:
  • Sigmund von Zedlitz, zmarły przed 1618 r.;
  • Sebastian von Zedlitz, wzmiankowany w 1622 r. na Reichswaldau;
  • Georg Hertwig von Zedlitz na Ober-Schellendorf, żonaty z Hedwig von Gregersdorf;
  • Hans Georg von Zedlitz na Korschwitz, zmarły między 1630 a 1634 r.;
  • Ferdinand Rudolf Freiherr von Zedlitz na Hermannswaldau i Kraskowie, urodzony w 1597 r., zmarły podczas epidemii w Świdnicy w 1634 r.; od 1628 r. dzierżawił Krasków od braci, a Zimmermann wymienił go jako właściciela już w 1626 r.;
  • Karl Christoph Freiherr von Zedlitz, późniejszy samodzielny właściciel Kraskowa.
• 1634–1636: spadkobiercy Ferdinanda Rudolfa von Zedlitz – wdowa Susanna von Seidlitz oraz dwoje dzieci, zmarłych w 1636 r. (Zedlitz 1938, tabl. 42, nr 18).
• 1636–1680: Karl Christoph Freiherr von Zedlitz, najmłodszy syn Sigmunda.
  • Był dziedzicem Kraskowa, Hermannswaldau, Rosenau i Altenburga.
  • Urodził się w 1616 r. w Nowym Kościele, zmarł w 1680 r. w Kraskowie.
  • W 1640 r. poślubił Annę Marię Sedlnitzky, baronównę von Choltitz z Fulštejnu na Morawach, zmarłą w 1679 r.
  • W 1650 r. został odnotowany jako starszy ziemski dystryktu świdnickiego: Carl Christoph Frhr. v. Zedlitz auf Kratzkau, Landesältester (Naso 1669, s. 307; SJVerf, s. 276; Zedlitz 1938, tabl. 42, nr 25).
  • Jego synami byli Siegmund Seyfried oraz Karl Julius, który przejął Krasków.
• 1680–1705: Karl Julius Freiherr von Zedlitz, syn Karla Christopha.
  • Posiadał Krasków, Alteberg, Puschkau i Ingramsdorf.
  • Urodził się 26 maja 1651 r. w Kunzendorf koło Żagania, zmarł w 1705 r.
  • W 1684 r. poślubił Marie Elisabeth Freiin von Lundie, wdowę po Heinrichu von Poser, panią na Tschechen i Ingramsdorf.
  • Ich dziećmi byli Anna Elisabeth, Karl Rudolf oraz Christoph Ferdinand (Zedlitz 1938, tabl. 42, nr 38, 42, 43).
• 1705–1724: Anna Elisabeth Freiin von Zedlitz, córka Karla Juliusa.
  • Urodziła się w 1685 r. w Kraskowie, zmarła w 1724 r. w Roztoce.
  • Od 1699 r. była żoną Hansa Heinricha III Reichsgrafa von Hochberg na Roztoce.
  • Odziedziczyła Krasków oraz pozostałe ojcowskie i matczyne posiadłości: Tschechen, Ingramsdorf, Puschkau, Golitsch i Altenberg.
• 1724–1733: Hans Heinrich III Reichsgraf von Hochberg, wdowiec po Annie Elisabeth von Zedlitz.
  • Urodził się w 1675 r. na Książu, zmarł w 1743 r. w Roztoce, gdzie rezydował.
  • W 1729 r. ponownie ożenił się z Caroliną Elisabeth Gräfin Henckel von Donnersmarck.
  • W 1733 r. sprzedał majątki Krasków i Gołaszyce Hansowi Albrechtowi von Zedlitz und Leipe (Sinapius 1720, s. 45; Jacobi 1794, cz. 2, s. 205; Kerber 1885, s. 92).
• 1733–1737: Hans Albrecht von Zedlitz und Leipe, syn Davida Heinricha z Będkowic.
  • Urodził się w 1674 r. w Będkowicach i tam zmarł w 1737 r.
  • Posiadał Będkowice i Neudorf.
  • W 1733 r. zakupił od Hansa Heinricha III von Hochberg dobra Krasków i Gołaszyce.
  • Był żonaty z Ursulą Julianą von Senitz z Rękowa, z którą miał trzy córki i syna Davida Siegmunda (Zedlitz 1938, tabl. 9, poz. 12).
• 1737–1760: David Siegmund von Zedlitz und Leipe, syn Hansa Albrechta.
  • Urodził się w 1718 r. w Będkowicach, zmarł w 1760 r. w Kraskowie.
  • W 1741 r. uzyskał pruski tytuł hrabiowski oraz godność szambelana królewskiego.
  • W 1745 r. poślubił Helenę Elisabeth Freiin von Hocke z Raszowej koło Lubina.
  • Mieli trzech synów i cztery córki (Zedlitz 1938, tabl. 9, poz. 15).
  • Z jego inicjatywy dwór w Kraskowie został gruntownie przebudowany. Prace ukończono w 1746 r.
• 1760 – około 1766: Helena Elisabeth von Zedlitz z domu von Hocke, wdowa po Davidzie Siegmundzie.
  • Przypuszczalnie zarządzała majątkami podczas małoletności dzieci, wraz z ich opiekunami prawnymi.
  • W wyniku podziału dóbr starszy syn Hans Sigmund odziedziczył Krasków, Gołaszyce i Panków, natomiast młodszy Gottlob Sigmund otrzymał Będkowice i Kryształowice (Zedlitz 1938, tabl. 9, poz. 15, 17–23).
• Około 1766–1777: Hans Sigmund Graf von Zedlitz und Leipe.
  • Urodził się w 1746 r. w Kraskowie, zmarł w 1777 r. we Wrocławiu.
  • Posiadał Krasków, Gołaszyce i Panków oraz pełnił funkcję starszego ziemskiego.
  • W 1774 r. poślubił Beatę Maximilianę Sophię Gräfin von Burghaus, wdowę po hrabim Heinrichu Christophie von Reichenbach (Zedlitz 1938, tabl. 9, poz. 18).
• 1777 – około 1795: Beata Maximiliana Sophia Gräfin von Burghaus, wdowa po Hansie Sigmundzie.
  • Zapewne zarządzała majątkami podczas małoletności synów Wilhelma Ernsta Sigismunda oraz Hansa Christopha Gottloba, zmarłego w Kraskowie w 1782 r. (Zedlitz 1938, tabl. 9, poz. 25).
• Około 1795–1847: Wilhelm Ernst Sigismund Graf von Zedlitz.
  • Urodził się w 1775 r. w Kraskowie, zmarł w 1847 r.
  • Posiadał Krasków, Gołaszyce i Panków, a okresowo również inne majątki w okolicach Lubina i Głogowa.
  • W 1820 r. poślubił we Wrocławiu Charlottę Frederikę von Paczensky-Tenczin. Małżeństwo pozostało bezdzietne (Zedlitz 1938, tabl. 9, poz. 24).
• 1847–1848: Charlotta Frederika von Paczensky-Tenczin, wdowa po Wilhelmie Erneście Sigismundzie von Zedlitz.
  • Na mocy układu z 7 maja 1848 r. przekazała majątki, w zamian za dożywotnią rentę, swojemu siostrzeńcowi Georgowi Gustavowi Rudolfowi von Salisch und Stübbendorff (Duncker 7, nr 391; Köckritz 1895, s. 350–351).
• 1848–1861: Georg Gustav Rudolf von Salisch und Stübbendorff.
  • Posiadał Jeschütz, Postel, Kadlau, Krasków, Gołaszyce i Panków.
  • Urodził się w 1797 r., zmarł 28 lutego 1861 r.
  • W 1815 r. wstąpił do armii pruskiej, a następnie zajmował się zarządzaniem majątkami ziemskimi.
  • W 1821 r. poślubił Augustę von Köckritz, zmarłą w 1841 r. Mieli pięcioro dzieci.
  • W 1848 r. zlecił Peterowi Josephowi Lennému opracowanie projektu parku krajobrazowego w Kraskowie, częściowo później zrealizowanego (Duncker 7, nr 391; Köckritz 1895, s. 350–352).
• 1861–1885: Rudolf Arthur Otto von Salisch, syn Georga Gustava Rudolfa.
  • Urodził się 12 grudnia 1829 r. w Jeschütz, zmarł 16 maja 1885 r. podczas polowania.
  • W 1867 r. poślubił Elisabeth Marie von Schlegell, zmarłą w 1920 r.
  • Był deputowanym powiatowym, asesorem rządowym, byłym rotmistrzem armii pruskiej oraz kawalerem zakonu joannitów.
  • Miał pięcioro dzieci, w tym Gotthilfa Arthura von Salisch, późniejszego właściciela Kraskowa (Duncker 7, nr 391; SGA 1870, s. 52; Köckritz 1895, s. 351).
• 1885–1945: Gotthilf Arthur von Salisch, syn Rudolfa Arthura.
  • Urodził się 2 lipca 1876 r. w Kraskowie, zmarł 26 sierpnia 1962 r. w Bad Gandersheim.
  • Do około 1897 r. pozostawał małoletni, lecz w książkach adresowych był notowany jako właściciel majątku już od 1894 r. (SGA 1894, s. 130).
  • Uczył się w gimnazjach w Oleśnicy i Frankfurcie nad Odrą, a następnie studiował prawo w Bonn.
  • Poślubił Dorotheę von Neumann-Cosel, z którą miał dwie córki i dwóch synów.
  • Był deputowanym powiatowym, w latach 1919–1931 landratem powiatu świdnickiego oraz porucznikiem rezerwy Garde-Kürassier-Regiment.
  • Posiadał majątki Krasków, Gołaszyce, Klecin, Panków i Śmiałowice, określane w latach 1912–1930 jako klucz dóbr Herrschaft Kratzkau. W 1931 r. wymieniano już jedynie majątek rycerski w Kraskowie wraz z folwarkiem w Klecinie (SGA 1898, s. 139; SGA 1902, s. 148; SGA 1905, s. 162; SGA 1912, s. 179–180; SGA 1921, s. 199; SGA 1926, s. 246–247; SGA 1930, s. 282–283; SGA 1937, s. 251).

Losy majątku po 1945 r.

• Po 1945 – obszar majątku został rozparcelowany. Pałac wraz z zabudowaniami oficynowymi i folwarcznymi przejął PGR Domanice, natomiast park znalazł się w zarządzie Lasów Państwowych. Część terenu parkowego podzielono na działki i sprzedano osobom prywatnym.
• 1980 – nieruchomości należące do PGR sprzedano osobie prywatnej ze Świdnicy.
• 1989 – na mocy wyroku sądu nieruchomości zostały przejęte przez gminę Marcinowice.
• W latach 1994–1996 – część historycznego areału, obejmująca pałac, oficyny, zabudowę folwarczną, fragmenty parku oraz zabudowania młyna wodnego, przeszła w posiadanie spółek GAMKO Sp. z o.o. i Agro-Silesia Sp. z o.o. Pałac oraz towarzyszące mu budynki zostały wyremontowane i przystosowane do funkcji hotelowej (Uszałowicz-Piąty 2003, rubryka 12).

Konkretne wzmianki (wybór): RS, nr 722, s. 321; LANDBUCH I, nr 649, 836, 951, 954, 1105, 1131; LANDBUCH II, nr 80, 1041, 1228, 1271, 1288, 1378, 1409–1410; LANDBUCH III, nr 29, 353, 648, 1720; MGF 2.1.1., s. 161; Zimmermann 5, s. 454; Pusch II, s. 109; Pusch IV, s. 84; Ritterdienste.SJ.1550, s. 2, 78–80; Ritterdienste.SJ.1602, pag. 1; SJVerf, s. 224, 276; Schweinichen II, s. 83; Treblin 1908, s. 122; Czechowicz 2003, s. 167–169; Zedlitz 1938, tabl. 9 i 42; Naso 1669, s. 307–308; Sinapius 1720, s. 45; Sinapius 1728, s. 1004; Jacobi 1794, cz. 2, s. 205; Kerber 1885, s. 92; Duncker 7, nr 391; Köckritz 1895, s. 350–352; SGA 1870, s. 52; SGA 1894, s. 130; SGA 1898, s. 139; SGA 1902, s. 148; SGA 1905, s. 162; SGA 1912, s. 179–180; SGA 1921, s. 199; SGA 1926, s. 246–247; SGA 1930, s. 282–283; SGA 1937, s. 251; Jeżewska 1968, s. 10, 25–27, 34–37; Pilch 1966, rubryka 19; Uszałowicz-Piąty 2003, rubryka 12.

@collection{@Zimmermann1795b,

title = {Beitr\"{a}ge zur Beschreibung Schlesien, Bd V},

editor = {Friedrich Albert Zimmermann},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

volume = {5},

publisher = {Tramp, Johann Ernst},

address = {Brieg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{arithmaeus1617,

title = {Periculum Oratorium, juveniliter tentatum, denuo auctius et correctius reductum},

author = {Valentinus Arithmaeus},

year  = {1617},

date = {1617-01-01},

publisher = {Typis F. Hartmanni, impensis J. Thymii},

address = {Francofurti},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{buchwald1895,

title = {Wittenberger Ordiniertenbuch. Bd. 2: 1560\textendash1572. Mit Berichtigungen und Erg\"{a}nzungen f\"{u}r die Jahre 1558\textendash1568 aus Paul Ebers Aufzeichnungen},

author = {Georg Buchwald},

year  = {1895},

date = {1895-01-01},

publisher = {Verlag von Georg Wigand},

address = {Leipzig},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{calagius1591,

title = {D. Rudolpho II. Rom. Imperatori opt. max. missae dono Galinae Zedlicianae Metamorphosis (…)},

author = {Andreas Calagius},

year  = {1591},

date = {1591-01-01},

publisher = {Ambrosius Fritsch},

address = {Gorlicii},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{ceglecka_rybka_ornatek1999,

title = {Ewidencja za\lo\.{z}enia ogrodowo-parkowego. Krask\'{o}w},

author = {Iwona Ceglecka-Rybka and Anna Ornatek},

url = {https://zabytek.pl/pl/obiekty/kraskow-park/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_02_EN.527515/1},

year  = {1999},

date = {1999-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum O\'{s}rodka Ochrony Zabytkowego Krajobrazu w Warszawie},

note = {maszynopis, nr inw. 8722; dokument datowany w opisie na pa\'{z}dziernik\textendashlistopad 1998; skan udost\k{e}pniony online},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@techreport{ciesielski_in1986,

title = {Ewidencja alei zabytkowych woj. wa\lbrzyskiego (…) Krask\'{o}w (…)},

author = {Henryk Ciesielski and others},

year  = {1986},

date = {1986-01-01},

institution = {Archiwum O\'{s}rodka Ochrony Zabytkowego Krajobrazu w Warszawie},

note = {maszynopis, nr inw. 5864},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{duncker5,

title = {Die l\"{a}ndlichen Wohnsitze, Schl\"{o}sser und Residenzen der ritterschaftlichen Grundbesitzer in der preu\ssische Monarchie nebst den K\"{o}niglichen Familien-, Haus-Fideicommiss- und Schatull-G\"{u}tern in naturgetreuen, k\"{u}nstlerisch ausgef\"{u}hrten, farbigen Darstellungen nebst begleitendem Text, Bd. 5},

editor = {Alexander Duncker},

year  = {1862},

date = {1862-01-01},

urldate = {1862-01-01},

publisher = {Alexander Duncker},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{gunther_harksen1993,

title = {Peter Joseph Lenn\'{e}. Katalog der Zeichnungen},

editor = {Harri G\"{u}nther and Sybille Harksen},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

publisher = {Wasmuth Verlag GmbH},

address = {T\"{u}bingen},

note = {wsp\'{o}\lpraca: Heinz Sch\"{o}nemann},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{guttmejer1995,

title = {Oficyna pa\lacowa (…) Krask\'{o}w (…)},

author = {K. Guttmejer},

year  = {1995},

date = {1995-11-01},

note = {Karta Ewidencyjna Zabytku Architektury i Budownictwa, listopad 1995; skan udost\k{e}pniony online, adres niepodany. W przekazanym opisie wyst\k{e}puje tak\.{z}e niejasna wzmianka „Wrzesie\'{n} 2003”},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@techreport{jezewska1968,

title = {Studium historyczno-architektoniczne pa\lacu w Kraskowie (pow. \'{S}widnica, woj. wroc\lawskie)},

author = {Maria Je\.{z}ewska},

year  = {1968},

date = {1968-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa we Wroc\lawiu},

note = {maszynopis opracowany w PP PKZ we Wroc\lawiu, przechowywany w archiwum NID we Wroc\lawiu},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{kockritz1895,

title = {Geschichte des Geschlechts der von K\"{o}ckritz von 1209\textendash1512 und der Schlesischen Linie bis in die Neuzeit. Aus urkundlichen Quellen zusammengestellt},

author = {Diepold K\"{o}ckritz},

year  = {1895},

date = {1895-01-01},

publisher = {Josef Max’ Verlag},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{kujawa_grad1976,

title = {Park w Kraskowie},

author = {Miros\law Kujawa and Helena Grad},

url = {https://zabytek.pl/pl/obiekty/kraskow-park/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_02_EN.439893/1},

year  = {1976},

date = {1976-01-01},

institution = {Archiwum O\'{s}rodka Ochrony Zabytkowego Krajobrazu w Warszawie},

note = {maszynopis, nr inw. 2353; skan udost\k{e}pniony online},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@techreport{pilch1966,

title = {Pa\lac. Krask\'{o}w (…)},

author = {J\'{o}zef Pilch},

year  = {1966},

date = {1966-01-01},

note = {Karta Ewidencyjna Zabytku Architektury i Budownictwa, tzw. karta zielona},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Pusch1987,

title = {Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd. 2},

author = {Oskar Pusch},

year  = {1987},

date = {1987-01-01},

urldate = {1987-01-01},

volume = {2},

publisher = {Forschungstelle Ostmitteleuropa},

address = {Dortmund},

series = {Ver\"{o}ffentlichungen der Forschungsstelle Ostmitteleuropa an der Universit\"{a}t Dortmund},

note = {Reihe B-35},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{Pusch1990,

title = {Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741. Bd. 4},

author = {Oskar Pusch},

year  = {1990},

date = {1990-01-01},

urldate = {1990-01-01},

volume = {4},

publisher = {Forschungstelle Ostmitteleuropa},

address = {Dortmund},

series = {Ver\"{o}ffentlichungen der Forschungsstelle Ostmitteleuropa an der Universit\"{a}t Dortmund},

note = {Reihe B-39},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{ritterdienste1550,

title = {Ritterdienste.SJ.1550 = Register der Ritterdiernste der Koen auch zu Hungern den Behemb K\"{o}niglichen Macht(...)},

year  = {1550},

date = {1550-01-01},

urldate = {1550-01-01},

volume = {4},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 4},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@article{roeder1885,

title = {Geschichte der Kirche und der Grundherren von Gohlau, Kreis Neumarkt},

author = {A. Roeder},

year  = {1885},

date = {1885-01-01},

journal = {Vierteljahrsschrift f\"{u}r Heraldik, Sphragistik und Genealogie},

volume = {13},

pages = {71-80},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@online{salisch_arthur2023,

title = {Arthur von Salisch},

author = {Wikipedia. Die Enzyklop\"{a}die},

url = {https://de.wikipedia.org/wiki/Arthur_von_Salisch},

year  = {2023},

date = {2023-06-04},

urldate = {2023-06-04},

note = {wersja z 4.06.2023},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {online}

}

@online{salisch_gotthilf2023,

title = {Gotthilf von Salisch},

author = {Wikipedia. Die Enzyklop\"{a}die},

url = {https://de.wikipedia.org/wiki/Gotthilf_von_Salisch},

year  = {2023},

date = {2023-06-04},

urldate = {2023-06-04},

note = {wersja z 4.06.2023},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {online}

}

@book{scholz1598,

title = {Epistolarum philosophicarum, medicinalium, ac chymicarum \`{a} Summis nostrae Aetatis Philosophis ac Medicis Exaratarum volumen (…)},

author = {Laurentii Scholzii Rosenaw},

year  = {1598},

date = {1598-01-01},

publisher = {Apud Andreae Wecheli Haeredes (…)},

address = {Francofurti ad Moenum},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssapwr_ritterdiernste_1602,

title = {Ritterdienste.SJ.1602 lub APWr Ritterdiernste = Ritterdiernste Inn dem Beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern S: u. Jawer [1602]},

year  = {1602},

date = {1602-01-01},

urldate = {1602-01-01},

address = {Wroc\law},

note = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, alternatywnie "APWr Ritterdiernste"},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS07a,

title = {CDS VII/1 = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. VII, Th. 1: Bis zum Jahre 1250 (RS nr 1-729)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen},

url = {https://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144561},

year  = {1868},

date = {1868-01-01},

urldate = {1868-01-01},

booktitle = {Regesten zur schlesischen Geschichte},

volume = {VII},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS07b,

title = {CDS VII/2 = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. VII, Th. 2: 1251-1290 (RS nr 746-1647)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen},

url = {https://www.wbc.poznan.pl/publication/11888},

year  = {1875},

date = {1875-01-01},

urldate = {1875-01-01},

booktitle = {Regesten zur schlesischen Geschichte},

volume = {VII},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS07c,

title = {CDS VII/3 = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. VII, Th. 3: 1281-1300 (RS nr 1648-2615)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen},

url = {https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/144562},

year  = {1886},

date = {1886-01-01},

urldate = {1886-01-01},

booktitle = {Regesten zur schlesischen Geschichte},

volume = {VII},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RSIV'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS18,

title = {CDS XVIII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVIII: 1316-1326 (RS nr 3542-4599) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RS V'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS22,

title = {CDS XXII = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XXII: 1327-1333 (RS nr 4600-5278) },

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke},

year  = {1903},

date = {1903-01-01},

urldate = {1903-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29,

title = {CDS XXIX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte, Bd. XXIX: 1334-1337 (RS nr 5279-6020)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bell\'{e}e},

year  = {1923},

date = {1923-01-01},

urldate = {1923-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS29b,

title = {CDS XXX = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur schlesischen Geschichte 1338-1342, Bd. XXX (RS nr 6021-6988)},

editor = {Konrad Wutke and Erich Randt and Hans Bellee},

year  = {1925},

date = {1925-01-01},

urldate = {1925-01-01},

publisher = {Breslau},

series = {Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. XXX},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch03,

title = {LANDBUCH III = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom III: 1396-1407},

author = {III LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2007},

date = {2007-01-01},

urldate = {2007-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssrschweinII,

title = {RSchweis/Schweinichen II = Zur Geschichte des Geschlechts derer v. Schweinichen, Bd. 2: Regesten und Urkunden (1501\textendash1815) nebst Nachtr\"{a}gen und Gesamt-Register zu Bd I und Bd II (1108\textendash1815), Bd. 2},

editor = {Constantin Schweinichen},

year  = {1906},

date = {1906-01-01},

urldate = {1906-01-01},

publisher = {Wilh. Gottl. Korn},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1876,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 2. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1876},

date = {1876-01-01},

urldate = {1876-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1894,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 5. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1894},

date = {1894-01-01},

urldate = {1894-01-01},

address = {Breslau},

edition = {5. Ausgabe},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1898,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 6. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1898},

date = {1898-01-01},

urldate = {1898-01-01},

address = {Breslau},

edition = {6. Ausgabe},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1902,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 7. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1902},

date = {1902-01-01},

urldate = {1902-01-01},

address = {Breslau},

edition = {7. Ausgabe},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1905,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 8. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1905},

date = {1905-01-01},

urldate = {1905-01-01},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1917,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 11. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1917},

date = {1917-01-01},

urldate = {1917-01-01},

address = {Breslau},

edition = {11. Ausgabe},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1921,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 12. Ausgabe},

editor = {M. Pastorf},

year  = {1921},

date = {1921-01-01},

urldate = {1921-01-01},

address = {Breslau},

edition = {12. Ausgabe},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssga_1926,

title = {SGA = Schlesisches G\"{u}ter Adressbuch. 13. Ausgabe},

year  = {1926},

date = {1926-01-01},

urldate = {1926-01-01},

address = {Breslau},

edition = {13. Ausgabe},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssinapius_1720,

title = {SINAPIUS = Schlesische Curiositaten darinnen die ansehnlichen Geschlechter des schlesischen Adels T.1},

author = {J. Sinapio},

year  = {1720},

date = {1720-01-01},

urldate = {1720-01-01},

address = {Leipzig},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sstreblin_1908,

title = {Beitr\"{a}ge zur Siedlungskunde im ehemaligen F\"{u}rstentum Schweidnitz},

author = {M. Treblin},

editor = {M. Treblin},

year  = {1908},

date = {1908-01-01},

urldate = {1908-01-01},

address = {Breslau},

note = {Spis maj\k{a}tk\'{o}w rycerskich 1576 r.},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sszedlitz1938,

title = {Das Geschlecht der Herren, Freiherren und Grafen von Zedlitz in Stammtafeln vom ersten Auftreten bis zur Gegenwart},

author = {Robert von Zedlitz und Neukirch},

year  = {1938},

date = {1938-01-01},

urldate = {1938-01-01},

publisher = {Verlag J. A. Stargardt},

address = {Berlin},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@techreport{uszalowicz_piaty2003,

title = {Zesp\'{o}\l pa\lacowo-parkowy z folwarkiem Krask\'{o}w},

author = {Barbara Usza\lowicz-Pi\k{a}ty},

url = {https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-269168/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_02_EN.165236/1},

year  = {2003},

date = {2003-09-01},

note = {Karta Ewidencyjna Zabytku Architektury i Budownictwa, wrzesie\'{n} 2003; skan udost\k{e}pniony online},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

Lokalizacja