Sława, zamek (niezachowany) i późniejszy pałac

Opis

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gm. Sława, pow. wschowski, woj. lubuskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo głogowskie.
• Nazwy historyczne: Sława (niem. Schlawa).

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Na płaskim i suchym terenie, na południowy zachód od rynku miasteczka, w obrębie parku. Średniowieczny obiekt nie zachował się; obecnie czytelny jest zespół pałacowy, którego zasadniczy zrąb ukształtował się w XVIII wieku.

Wybór źródeł do dziejów miasteczka i zamku

• 1312 – wzmiankowane miasto jako ośrodek dystryktu (LuBS, I, s. 121)
• 1316 – wzmiankowany wójt miejski i burmistrz (KDW, II, nr 985)
• 1378 – podział księstwa głogowskiego, Sława w dzielnicy kożuchowskiej księcia Henryka VIII Wróbla (LuBS, I, s. 192-193)
• 1418 – Sława wchodzi w skład związku miast księstwa głogowskiego o wzajemnej pomocy (CDS, XXVIII, s. 56)
• 1447, 1457 – weichbild sławski (CDS, XXIV, s. 75; XXVIII, s. 91)
• 1468 – Henryk XI głogowski sprzedał na prawie wykupu Melchiorowi Rechenbergowi miasteczko Sławę z zamkiem (Schloß) i przynależnościami za sumę 1000 grzywien (CDS, XIV, s. 76)
• 1469 – miasteczko w dzielnicy Henryka XI głogowskiego (LuBS, I, s. 207-208)
• 1470 – weichbild sławski (CDS, XXIV, s. 76)
• 1471 – Melchior von Rechenberg, starosta w Sławie (AAWr., Dokumenty parafii kol. W Głogowie, 01.05.1471)
• 1476 – księżna Barbara oświadczyła, że nie odstąpi żadnej innej osobie zastawu na Sławie, który zmarły książę Henryk XI przekazał Melchiorowi Rechenbergowi, co najwyżej sama go wykupi (DCD, XXIV, s. 77)
• 1477 – Jan II żagański, pan Głogowa nadał Melchiorowi Rechenbergowi za wierne służby miasteczko Sławę i wieś Radzyń jako lenno, wraz z wyższym i niższym sadownictwem (CDS, XXIV, s. 77)
• 1497–1521 – Mikołaj i Hans von Rechenberg siedzący w Sławie (CDS, XIV, s. 79-83, 99, 100, 102, 108, 145, 202; XXVIII, s. 146, 148, 157; LuBS, I, s. 253-254)
• 1504 – sędzia dworski Mikołaj Temmritz (Chronik, fol. 27; CDS, XXIV, s. 157)
• 1522 – sędzia dworski Piotr Parnitzky (CDS, XXIV, s. 157)
• 1540 – Kasper von Rechenberg i jego niedzielni bracia na Sławie (CDS, XXIV, s. 85)
• 1535–1555 – Johann von Rechenberg z Borowa Polskiego, wolny pan na Sławie, Otyniu i Kożuchowie (CDS, XXIV, s. 86; XXVIII, s. 164)
• 1578 – rada książęca podjęła decyzję o ufortyfikowaniu miasta, jednak inwestycja nie została zrealizowana (Merian 1650, s. 176)
• 1627 – dokument w zamku sławskim (Schloße zur Schlawa) wystawił Baltazar von Rechenberg (Chronik, fol. 113)

Historia budowlana obiektu

Średniowieczny zamek w Sławie nie zachował się. Obecne założenie pałacowe zbudowano w zasadniczym zrębie w latach 1732–1735, na miejscu i z wykorzystaniem elementów starszego zamku, zniszczonego pożarem w 1721 r. W studium historyczno-urbanistycznym oraz w literaturze funkcjonował pogląd, że najstarszym elementem obecnego założenia, powstałym już w XV w., jest cylindryczna wieża sprzężona z budynkiem oficyny. Badania archeologiczne przeprowadzone w 2001 r. wykazały jednak, że chronologia obu tych budowli jest znacznie młodsza i zapewne nie wykracza poza XVIII w.

Badania nie rozstrzygnęły jednoznacznie kwestii funkcjonowania w przybliżeniu w tym samym miejscu czworobocznej w planie budowli wieżowej znanej z ikonografii. Podczas innych prac, w wykopie w północnej części dziedzińca, na wschód od skrzydła zachodniego, odkryto relikty spalonego drewniano-glinianego budynku, datowane na XV w., przy czym nie ma pewności co do jego związku z zamkiem. W sondażach z 2023 r. na dziedzińcu oraz przy zachodniej ścianie głównego skrzydła odkryto m.in. żelazny bełt kuszy oraz fragmenty kilku gotyckich cegieł palcówek.

W obecnej bryle pałacu jako najstarsze jawi się skrzydło południowe, w piwnicach którego znajduje się pomieszczenie kryte sklepieniem wspartym na centralnym ozdobnym filarze o cechach manierystycznych. Na rycinie F.B. Wernera budynek ten określono jako Alte Schlos, natomiast przylegający do niego główny człon pałacu jako Das Schlos.

Chronologia: prawdopodobnie niewielkie założenia warowne Henryka III głogowskiego z przełomu XIII-XIV w., siedziba książęcego urzędnika (wójt dziedzicznego?, sędziego dworskiego, starosty), a od schyłku XV w. prywatnych właścicieli miasteczka, z których inicjatywy w późniejszym czasie obiekt ten był wielokrotnie przebudowywany, w tym w XVII i XVIII w.