Zielone Ludowe (gm. Lewin Kłodzki) – zamek Homole

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: wieś Zielone Ludowe, gm. Lewin Kłodzki, pow. kłodzki, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: historyczna Ziemia Kłodzka i Czechy. Do 1477 r. państwo homolskie obejmowało obszary po obu stronach granicy kłodzko-czeskiej, a sam zamek należał do Czech. Od 1477 r. całe państwo homolskie znajdowało się w granicach Hrabstwa Kłodzkiego; od 1742/1763 r. region należał do Prus.
• Nazwy historyczne: zamek: Landfrede (1366), Landes-Frede (1387), Landfred (1392), Landfried alias Homole (1403), Landsfridt (1408), Landesfried (1414), castrum dictum Homoly (1427), Homule (1428), Homel (1477), niem. Hummelschloss; miejscowość: Hummelwitz (1776), Ludów (1945), Zielone (po 1945 r.), obecnie Zielone Ludowe. Dokładny rok wprowadzenia obecnej nazwy nie został ustalony.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Zamek Homole położony jest na szczycie i stokach góry Gomoły (733 m n.p.m.) na Wzgórzach Lewińskich w Sudetach Środkowych. Na południe od wzgórza znajduje się Przełęcz Polskie Wrota (660 m n.p.m.), rozdzielająca Wzgórza Lewińskie od Gór Orlickich i położona przy dawnym szlaku łączącym ziemię kłodzką z Czechami. Szczyt zajmował zamek górny; pozostałości zabudowy i infrastruktury komunikacyjnej stwierdzono również na jego północnych stokach. Na polanie szczytowej widoczne są silnie zniszczone relikty wieży oraz krótkie odcinki murów obwodowych. W trakcie badań rozpoznano także zejścia do zasypanych piwnic i pozostałości bruków.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

Poniżej przedstawiono skrócony zarys dziejów własnościowych zamku i państwa homolskiego. Szczegółowy wykaz właścicieli, transakcji i przekazów źródłowych znajduje się w osobnej zakładce „Właściciele”.

• Przed 1366 – 2 poł. XIV w. – Warownia należała do Panewiczów. Za pierwszego znanego posiadacza uważa się Tyczkę Panewicza, fundatora ołtarza w Dusznikach (1350). Dokument z 1 marca 1366 r. wymienia zamek jako Landfrede i potwierdza istnienie kaplicy zamkowej (Albert 1932, s. 92, 96).
• 1392–1412 – Zamek posiadał czeski rycerz Dittrich von Janowicz. W 1403 r. w dokumencie fundacyjnym po raz pierwszy pojawia się nazwa Homole, a w 1408 r. wymieniono burgrabiego Rziwinusa de Woykow (Volkmer, Hohaus 1888, s. 12; Perlbach 1869, s. 280 i n.).
• 1412–1427 – Następstwo posiadaczy jest częściowo rekonstruowane przez historyków. W literaturze pojawiają się Leffel von Lazan, Boczek III Młodszy z Kunštátu i Wiktoryn z Kunštátu. W 1424 r. zamek objął Heincze von Lazan, a w 1427 r. sprzedał go Mikulaszowi Trčce z Lípy (Albert 1932, s. 144 i n., 156 i n.).
• 1428–1454 – W okresie wojen husyckich zamek stał się bazą wojskową, a jego właścicielami lub panami byli m.in. Mikulasz Trčka i Jan Kolda z Žampachu. Około 1444 r. Homole przeszło prawdopodobnie do Hynka Krušiny z Lichtenburka; w 1454 r. jego syn sprzedał dobra Jerzemu z Podiebradów.
• 1454–1477 – Homole pozostawało w rękach Jerzego z Podiebradów, a następnie jego syna Henryka Starszego, który doprowadził do włączenia całego państwa homolskiego w granice Hrabstwa Kłodzkiego. W 1477 r. przekazał warownię w lenno Hildebrandowi Kauffungowi.
• 1477–1520 – Zamek i związane z nim dobra należały do Kauffungów, wśród nich do Zygmunta Kauffunga, organizującego z Homoli wyprawy rabunkowe na ziemię kłodzką i Śląsk (Perlbach 1870, s. 34–86).
• 1520–1559 – Po Kauffungach właścicielami byli kolejno Ulryk i Hans von Hardeck, następnie Georg Seidlitz von Schönfeld, Jan z Pernštejna i Eustachiusz von Landfried. Ten ostatni sprzedał zamek w 1559 r. Ernstowi Gelhornowi. Nowy właściciel nie osiadł w warowni, określonej już w 1561 r. jako opuszczona i zniszczona (Dinter, Novotny 2006, s. 26).
• 1561–1684 – Państwo homolskie istniało jeszcze po opuszczeniu zamku. Wśród jego posiadaczy wymieniano członków rodu von Sternberg i władców habsburskich. W 1684 r. ostatnie niesprzedane dobra rozdzielono pomiędzy Duszniki i Lewin; uznaje się to za kres dawnego państwa feudalnego (Jaworski 1988, s. 22; Sobczyński 2020, s. 122).

Stan badań

W 1962 r. badania na kulminacji Gomoły prowadził Krzysztof Eysymontt, wrocławski historyk architektury związany z Pracowniami Konserwacji Zabytków we Wrocławiu. Jednym z celów było sprawdzenie hipotezy o wczesnośredniowiecznej metryce obiektu. W wykopach odsłonięto jednak wyłącznie materiał późnośredniowieczny, przede wszystkim ceramikę z XIV w., z możliwością datowania części naczyń na koniec XIII stulecia. Odkryto także wejście do jednej z zamkowych piwnic; po dokumentacji zasypano je ponownie ze względów bezpieczeństwa. Wyniki nie potwierdziły wówczas istnienia grodu z X–XI w. (Eysymontt 1963, s. 106–109).

Prace archeologiczne Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego objęły polanę szczytową i północne skłony Gomoły. W niższych partiach stoku ujawniono pozostałości nieznanej wcześniej zabudowy zamkowej, bruki oraz elementy dawnego układu komunikacyjnego. W strefie podszczytowej rozpoznano kolejne relikty architektury, w tym inne niż odkryte przez Eysymontta w 1962 r. zejście do zasypanej piwnicy. Na polanie szczytowej przeprowadzono pomiary zachowanego fragmentu wieży, na których podstawie wysunięto hipotezę o jej formie z „dziobem”, porównywalnej z zamkiem w Bolkowie. Materiał ruchomy potwierdził użytkowanie wzgórza już w XIII w., przed datą wynikającą z najstarszych dokumentów pisanych; na północnym stoku znajdowano również ceramikę mogącą mieć jeszcze starszą chronologię. Przeważały jednak ułamki naczyń z XIV–pierwszej połowy XVI w. Oprócz ceramiki i renesansowych kafli piecowych rozpoznano znaleziska wiązane z działalnością fałszerskiej mennicy husyckiej, w tym półprodukt miedzianego dukata przygotowany do pozłocenia. Odkrycia te w istotny sposób poszerzyły wiedzę o rozplanowaniu warowni, kolejnych fazach użytkowania i jej zapleczu gospodarczym, lecz pozostawiły otwartą kwestię ewentualnego wczesnośredniowiecznego grodu i precyzyjnego datowania wieży (Jaworski, Rodak, Pankiewicz, Maciejczuk 2020; Jaworski, Maciejczuk, Pankiewicz 2022, s. 92–96).

Historia budowlana obiektu

Historia rozwoju architektonicznego zamku Homole pozostaje rozpoznana tylko częściowo. Nie zachowały się opisy umożliwiające pewną rekonstrukcję najstarszego rozplanowania, a znaczne partie murów rozebrano pod koniec XVIII w. Podstawę datowania i interpretacji stanowią przede wszystkim znaleziska archeologiczne oraz zachowane relikty architektury. Poniższy podział na fazy ma zatem charakter roboczy; tam, gdzie nie można wiarygodnie wydzielić kolejnych przebudów, omówiono fazy użytkowania obiektu.

Hipotezy o zasiedleniu przed XIII w.

W starszej literaturze wysuwano przypuszczenia o znacznie wcześniejszym zasiedleniu szczytu Gomoły. Autorzy XVII- i XVIII-wieczni dopatrywali się tu nawet śladów osadnictwa pradziejowego, jednak nie potwierdzono ich archeologicznie. Znaleziska monet rzymskich z okolic Dusznik-Zdroju wskazują na wykorzystywanie w okresie wpływów rzymskich szlaku prowadzącego przez Przełęcz Polskie Wrota, nie dowodzą natomiast istnienia na górze Gomoły osady ani umocnień. J. Kögler w 1799 r. łączył początki miejscowego grodu z czeskim możnowładcą Sławnikiem i X stuleciem, a wzrost jego znaczenia z wojnami polsko-czeskimi w XI i XII w. Późniejsi autorzy przesuwali hipotetyczną datę założenia grodu na drugą połowę XI w., zwykle bez wskazania źródeł potwierdzających te sądy. Podczas badań w latach 2020–2021 na kulminacji stwierdzono wprawdzie fragmenty naczyń początkowo uznane za wczesnośredniowieczne, być może z X w., jednak liczniejszy materiał z północno-wschodnich stoków przemawia za początkiem użytkowania założenia raczej w pierwszej połowie XIII w. Ostateczne wyjaśnienie ewentualnego wcześniejszego epizodu wymaga dalszych badań (Kögler 1799; Blottner 1802, s. 119; Müller 1837, s. 103 i n.; Perlbach 1869, s. 271; Jaworski, Rodak, Pankiewicz, Maciejczuk 2020, s. 10; Jaworski, Maciejczuk, Pankiewicz 2022, s. 92–96).

FAZA I: najstarsze zagospodarowanie wzgórza, XIII–1 poł. XIV w.

Najstarszą potwierdzoną archeologicznie fazę zagospodarowania góry wiąże się z XIII i pierwszą połową XIV w. Wykopaliska oraz prospekcja powierzchniowa dostarczyły przede wszystkim na północnych stokach Gomoły fragmentów ceramiki z pierwszej połowy XIII w., a także materiału z drugiej połowy tego stulecia i pierwszej połowy XIV w. Jest to datowanie wcześniejsze niż pierwsze pisemne poświadczenie zamku. Z tego okresu nie znamy jednak przekazów opisujących rozplanowanie budowli, ani nie udało się jednoznacznie wydzielić wszystkich elementów jej najstarszej substancji. Położenie na wyniesieniu powyżej przełęczy pozwala łączyć funkcjonowanie warowni z kontrolą drogi między Czechami a ziemią kłodzką, nie przesądza jednak o dokładnym charakterze początkowych umocnień. Badania wskazują, że zabudowa nie ograniczała się wyłącznie do dzisiejszej polany na szczycie; wykorzystywano również niżej położone partie północnych stoków (Jaworski, Maciejczuk, Pankiewicz 2022, s. 92–93).

FAZA II: zamek średniowieczny z wieżą i kaplicą, zapewne XIII–XIV w.

Najpóźniej w połowie XIV w. Homole stały się siedzibą Panewiczów (Panwiczów, von Panowicz), dysponujących także majątkami w Krosnowicach, Żelaźnie i Trzebieszowicach. Tyczko Panewicz, od 1346 r. ławnik sądu szlacheckiego w Kłodzku, ufundował w 1350 r. ołtarz Matki Boskiej w kościele parafialnym w Dusznikach. Na podstawie późniejszych źródeł zakłada się, że już wtedy posiadał Homole. W 1366 r. jego synowie odnowili fundację i nałożyli na altarzystę obowiązek odprawiania trzech mszy w tygodniu na zamku Landfrede. Jest to pierwsza pewna wzmianka o warowni, a zarazem poświadczenie kaplicy zamkowej. Zamek musiał już wówczas spełniać funkcje obronne, mieszkalne i administracyjne związane z zarządzaniem państwem homolskim; szczegółowa postać jego zabudowy pozostaje nieznana (Albert 1932, s. 92, 95–96).

W obrębie zamku górnego, zajmującego obecną polanę szczytową, wzniesiono wieżę ostatecznej obrony. Czas jej budowy nie został rozstrzygnięty: mogła powstać w XIII lub pierwszej połowie XIV w., ewentualnie w fazie użytkowania warowni przez Panewiczów. Jej pozostałości są bardzo silnie zniszczone, ale pomiary wykonane na szczycie w latach 2020–2021 pozwoliły badaczom zaproponować interpretację wieży jako budowli z tzw. dziobem, czyli wysuniętym narożem od strony potencjalnego zagrożenia. Pod względem formy oraz sugerowanej chronologii najbliższą analogią byłaby wieża zamku w Bolkowie, datowana na koniec XIII w.; wśród innych polskich przykładów wymienia się wieżę zamku Niesytno w Płoninie, datowaną na trzecią tercję XV w. Interpretacja planu homolskiej wieży ma charakter hipotetyczny i wymaga potwierdzenia badaniami. Nie można również na obecnym etapie jednoznacznie odtworzyć układu murów kurtynowych ani pozostałych budynków otaczających wieżę (Jaworski, Maciejczuk, Pankiewicz 2022, s. 92–96).

FAZA III: rozbudowany zespół zamkowy w XV w.

W pierwszej połowie XV w. funkcjonował rozbudowany zespół zamkowy z zapleczem umożliwiającym stacjonowanie załogi i prowadzenie działań wojskowych. Po przejściu zamku w ręce Mikulasza Trčki z Lípy w 1427 r. warownię zajęli husyci (12 marca 1428 r.) i przynajmniej do 1431 r. wykorzystywali ją jako bazę wypadową na ziemię kłodzką, Śląsk i tereny czeskie. W źródłach pojawia się burgrabia Piotr z Wolfiny zwany Polakiem, a przekazy o przetrzymywaniu jeńców wskazują na istnienie pomieszczeń więziennych. Archeologicznie potwierdzono funkcjonowanie na zamku warsztatu fałszerskiego z czasów obecności husyckiej załogi. Produkowano w nim imitacje drobnych monet – halerzy czeskich, kłodzkich i prawdopodobnie śląskich – oraz przygotowywano falsyfikaty monet złotych. Szczególnie istotnym znaleziskiem jest starannie wybity z miedzi półprodukt fałszywego dukata Zygmunta Luksemburskiego z lat dwudziestych lub trzydziestych XV w., niepokryty jeszcze złotem ani warstwą mającą je imitować. Jest to argument za prowadzeniem produkcji na miejscu, a nie wyłącznie za obecnością obiegowej fałszywej monety (Jaworski, Maciejczuk, Pankiewicz 2022, s. 92–96).

FAZA IV: schyłek użytkowania i opuszczenie warowni w XVI w.

Warownia zachowała znaczenie jako ośrodek dóbr homolskich jeszcze w pierwszej połowie XVI w., choć część właścicieli sprawowała nadzór przez namiestników. Badania potwierdziły renesansowy epizod użytkowania obiektu: odkryto fragmenty dekorowanych kafli piecowych i ceramikę naczyniową z XVI w.; przeważająca część ceramiki z rozpoznanych warstw zamkowych pochodzi z XIV–pierwszej połowy XVI w. Zespół zabudowań miał zatem, przynajmniej w niektórych częściach, wyposażenie właściwe wnętrzom ogrzewanym piecami kaflowymi. Nie ustalono jednak skali i zasięgu ewentualnych przebudów renesansowych. Po sprzedaży zamku w 1559 r. przez Eustachiusza von Landfrieda Ernstowi Gelhornowi nowy właściciel nie zamieszkał w Homolach. Już w 1561 r. zamek opisano jako starą, opuszczoną i zniszczoną budowlę. Nigdy później nie odzyskał funkcji mieszkalnej; zarząd pozostałych dóbr państwa homolskiego prowadzono między innymi z Dusznik (Dinter, Novotny 2006, s. 26; Jaworski, Maciejczuk, Pankiewicz 2022, s. 92–96).

FAZA V: postępująca destrukcja i rozbiórka ruin w XVII–XVIII w.

Najpóźniej w XVII w. zamek znajdował się w ruinie, mimo że państwo homolskie istniało jako organizm feudalny do 1684 r. Największe przekształcenia zachowanej substancji nastąpiły w latach 1787–1789, gdy z inicjatywy urzędnika dusznickiego Schäfera przeprowadzono rozległe prace rozbiórkowe. Planowano w ten sposób przygotować szczyt na przyjazd Fryderyka Wilhelma II, który miał odbyć inspekcję wojsk pruskich stacjonujących w rejonie Kłodzka w związku z przewidywanym konfliktem z Austrią. Aby uzyskać teren określany jako polana „niezeszpecona ruinami”, usunięto znaczne odcinki murów zabudowań zamku górnego. Pozostawiono przede wszystkim wieżę ostatecznej obrony oraz niewielkie fragmenty murów kurtynowych. Wzniesiono ponadto drewniany pawilon widokowy, kilka altan wypoczynkowych i pomnik przedstawiający króla. Prace objęły także wytyczenie bądź odnowienie starszej drogi, prowadzącej spiralnie od Bukowego Stawku u północnego podnóża góry na polanę szczytową. Fryderyk Wilhelm II ostatecznie nie odwiedził Homoli, a koszty całego przedsięwzięcia poważnie obciążyły kasę Dusznik (Maetschke 1916, s. 56–63; Sakwerda 1979, s. 49–51).

XIX–1 poł. XX w.: ruiny jako obiekt turystyczny

W 1810 r. naczelnik Dusznik Jean Leo Königer zaproponował przeprowadzenie badań wykopaliskowych, jednak rada miejska nie przyjęła projektu, mając w pamięci znaczne wydatki poniesione na uporządkowanie ruin w latach 1787–1789. W XIX i w pierwszej połowie XX w. pozostałości warowni stały się celem wycieczek odwiedzających okoliczne uzdrowiska, przede wszystkim Duszniki-Zdrój i Kudowę-Zdrój. Dzisiejszy stan ruin jest zatem skutkiem nie tylko naturalnej degradacji opuszczonej zabudowy, lecz również intensywnej rozbiórki z końca XVIII w. i późniejszych przekształceń funkcji wzgórza (Maetschke 1916; Jaworski 1988; Sakwerda 1979).

Charakterystyka wartości kulturowych

Homole są pozostałością ośrodka feudalnego, którego terytorium do 1477 r. obejmowało ziemie po obu stronach granicy czesko-kłodzkiej. O znaczeniu zamku świadczą dokumenty potwierdzające istnienie kaplicy zamkowej, wzmianki o burgrabiach oraz wydarzenia związane z wojnami husyckimi. Usytuowanie na szczycie Gomoły, nad Przełęczą Polskie Wrota, pozwala odczytać związek warowni z dawnym traktem łączącym Czechy i ziemię kłodzką.

Mimo znacznego zniszczenia zachowane relikty mają szczególną wartość poznawczą. Pomiary wieży pozwoliły wysunąć hipotezę o zastosowaniu formy z tzw. dziobem, zbliżonej do rozwiązania znanego z Bolkowa. Badania ujawniły też rozleglejszy, niż wcześniej przypuszczano, zasięg zabudowy zamkowej oraz ślady działalności mennicy fałszerskiej z okresu husyckiego, w tym niewykończony falsyfikat dukata Zygmunta Luksemburskiego. Wyniki te, wraz z ceramiką z pierwszej połowy XIII w., wskazują na potrzebę dalszych badań chronologii i funkcji poszczególnych części założenia (Jaworski, Maciejczuk, Pankiewicz 2022, s. 92–96).

Chronologia: użytkowanie wzgórza poświadczone archeologicznie od XIII w.; funkcjonowanie zamku do połowy XVI w., opuszczony najpóźniej w 1561 r.; rozbiórka znacznych partii ruin w latach 1787–1789. Hipoteza o wczesnośredniowiecznym grodzie nie została potwierdzona.

Najstarsza pewna wzmianka o zamku pochodzi z 1366 r., lecz wyniki badań archeologicznych wskazują na wcześniejsze użytkowanie wzgórza. Poniżej przedstawiono kolejnych znanych właścicieli zamku i posiadaczy państwa homolskiego, z rozróżnieniem faktów potwierdzonych źródłowo oraz rekonstrukcji proponowanych w literaturze.

• Przed 1366 – po 1387: Tyczko Panewicz i jego synowie – Panewiczowie (Panwiczowie, von Panowicz) wywodzili się przypuszczalnie z okolic Miśni, a na ziemi kłodzkiej występowali w źródłach co najmniej od 1327 r. Tyczko posiadał wcześniej dobra w Krosnowicach, Żelaźnie i Trzebieszowicach; od 1346 r. był ławnikiem sądu szlacheckiego w Kłodzku. Jego własność Homoli w 1350 r. przyjmuje się na podstawie późniejszych dokumentów. Wśród jego synów wymienia się Tama, Tyczkę, Wolframa, Ottona i Niklasa.
  • 1327 – Jan Luksemburski nadał braciom Wolframowi, Mateuszowi i Tyczce Panewiczom patronat nad kościołem w Krosnowicach (Volkmer, Hohaus 1883, s. 40; Albert 1932, s. 95).
  • 1350 – Tyczko Panewicz ufundował ołtarz Matki Boskiej w kościele parafialnym w Dusznikach i uposażył kapłana (Albert 1932, s. 92).
  • 1 marca 1366 – synowie Tyczki odnowili fundację, zobowiązując altarzystę do odprawiania trzech mszy tygodniowo na zamku Landfrede; jest to najstarsza pewna wzmianka o warowni i jej kaplicy (Albert 1932, s. 96).
  • 1387 – bracia Panewiczowie zostali zobowiązani do obrony zachodniej granicy ziemi kłodzkiej.
• 1392–1412: Dittrich von Janowicz – czeski rycerz, posiadacz Nachodu i zamku Homole, w 1402 r. mianowany przez króla Wacława IV namiestnikiem okręgu Hradec Králové.
  • 1392 – wymieniony jako właściciel zamku Landfred.
  • 1403 – odnowił fundację Panewiczów w dusznickim kościele; dokument zatwierdzony przez arcybiskupa praskiego Zbynka po raz pierwszy podaje nazwę Homole (Volkmer, Hohaus 1888, s. 12; Albert 1932, s. 116).
  • 23 maja 1408 – w zbiorze przywilejów dla mieszkańców państwa homolskiego wymieniono burgrabiego Rziwinus de Woykow (Perlbach 1869, s. 280 i n.).
  • 25 sierpnia 1412 – Dittrich zmarł; część jego dóbr odziedziczył brat Johann, lecz nie potwierdzono, że objął także Homole.
• 1412–1424: następstwo niepewne, rekonstruowane przez Fritza Alberta – po śmierci Dittricha von Janowicza nie dysponujemy jednoznacznym ciągiem dokumentów własnościowych.
  • 1412–1414 – według Alberta zamek miał należeć do Heinza von Lazana zwanego Leffel z Łężan koło Świdnicy, uprzednio urzędnika królewskiego w Świdnicy i Jaworze.
  • 1415–1417 – w tej rekonstrukcji właścicielem był Boczek III Młodszy z Kunštátu.
  • 1417–1424 – następnie jego syn Wiktoryn z Kunštátu na Liticach (Albert 1932, s. 144 i n.).
• 1424–1427: Heincze von Lazan, brat Leffela.
  • 1427 – sprzedał Homole czeskiemu rycerzowi Mikulaszowi Trčce z Lípy za 1000 kop groszy praskich (Albert 1932, s. 156 i n.; Perlbach 1869, s. 283).
• Od 1427: Mikulasz Trčka z Lípy – czeski rycerz związany z radykalnym skrzydłem ruchu husyckiego, taborytami. Zamek pozostawał jego własnością także podczas działań militarnych podejmowanych przez husycką załogę.
  • 12 marca 1428 – wojska husyckie zajęły Homole, prawdopodobnie bez oporu ze względu na sympatie polityczne właściciela. Do 1431 r. zamek służył jako baza wypadowa w ziemi kłodzkiej, Czechach i na Śląsku.
  • Lipiec 1429 – jako burgrabia Homule występuje Piotr z Wolfiny, zwany Polakiem, dowódca husycki operujący na Śląsku.
  • 1433–1434 – Piotra z Wolfiny pojmano w 1433 r. W następnym roku został wymieniony za trzech mieszczan wrocławskich więzionych na zamku Homole. Mikulasz Trčka w grudniu 1433 r. uderzył na Choceň we wschodnich Czechach, gdzie według przekazu uprowadzono lub zabito 70 mieszkańców.
• Przełom 1436/1437–1444: Jan Kolda z Žampachu – radykalny husyta, władający zamkiem i dobrami homolskimi do 1444 r.
• Około 1444–1454: Hynek Krušina z Lichtenburka – czeski możnowładca, który w 1440 r. nabył ziemię kłodzką od spadkobierców Poty z Častolovic. Przejście Homoli w jego ręce około 1444 r. jest w opracowaniu uznane za prawdopodobne.
  • 4 marca 1454 – zmarł w klasztorze w Kamieńcu.
  • Maj 1454 – jego syn Wilhelm sprzedał część dóbr kłodzkich, w tym część homolską, Jerzemu z Podiebradów za 23 400 kop groszy praskich.
• 1454–1471: Jerzy z Podiebradów – od 1452 r. zarządca Królestwa Czech, od 7 maja 1458 r. król Czech. W rok po koronacji podniósł ziemię kłodzką do rangi samodzielnego hrabstwa. Zmarł 22 marca 1471 r.
• 1472–1477: Henryk Starszy z Podiebradów – syn Jerzego z Podiebradów. W podziale majątku dokonanym w 1472 r. otrzymał Hrabstwo Kłodzkie z państwem homolskim, księstwo ziębickie, Nachod i Podiebrady.
  • 1477 – włączył do hrabstwa zachodnią część państwa homolskiego, dotąd należącą do Czech, a zamek i dobra nadał w lenno Hildebrandowi Kauffungowi, panu na Chlumie.
• 1477–1520: Kauffungowie, początkowo Hildebrand Kauffung – ród władał zamkiem i związanymi z nim dobrami. Najbardziej znaną postacią był Zygmunt Kauffung, podejmujący z Homoli wyprawy rabunkowe w Hrabstwie Kłodzkim i na Śląsku.
  • 1520 – koniec własności zamku przez Kauffungów.
  • 1534 – Zygmunt Kauffung został schwytany i 24 sierpnia stracony w Wiedniu, kilkanaście lat po utracie zamku (Perlbach 1870, s. 34–86).
• 1520–1536: Ulryk von Hardeck i jego syn Hans von Hardeck – hrabiowie kłodzcy, zarządzający państwem homolskim przez namiestników.
  • 1526 – jako namiestnik wymieniony Johann Dubricky.
  • 1532 – namiestnik Johann Puppzig.
  • 1535 – namiestnik Hans z Wolnicy.
  • 1536 – dobra przejął Georg Seidlitz von Schönfeld.
• 1536: Georg Seidlitz von Schönfeld – krótkotrwały właściciel zamku i dóbr homolskich.
• Od 1537: Jan z Pernštejna – kolejny odnotowany właściciel dóbr. Dokument źródłowy nie pozwala w przyjętym opracowaniu bezpiecznie ustalić końcowej daty jego własności.
• 1549–1559: Eustachiusz von Landfried – nieślubny syn księcia Ernesta bawarskiego, arcybiskupa salzburskiego i hrabiego kłodzkiego (od 1548 r.). Uzyskanie zamku umożliwiło mu starania o własny tytuł szlachecki.
  • 1550 – Karol V nadał mu szlachectwo wraz z przydomkiem von Landfried; w tym samym roku zatwierdził je papież Juliusz III.
  • 1559 – sprzedał Homole Ernstowi Gelhornowi, a sam przeniósł się do Dusznik, gdzie kupił od Thomasa Foglera i Klugera Hansela dwór, karczmę i folwark.
• Od 1559: Ernst Gelhorn von und zu Alten Greckau und Rode – nabywca zamku od Eustachiusza von Landfrieda. Nie zamieszkał w warowni.
  • 1561 – według przekazu radcy księcia Albrechta Wittelsbacha zamek był już „opuszczoną starą i zniszczoną budowlą” (Dinter, Novotny 2006, s. 26).
• 1561–1595: późniejsi posiadacze państwa homolskiego – po opuszczeniu zamku funkcjonował nadal związany z nim organizm feudalny, zarządzany z innych siedzib, m.in. z Dusznik. W opracowaniu wymieniono następujących właścicieli i posiadaczy państwa:
  • 1561 – cesarz Ferdynand I.
  • 1567 – Hans von Stubenberg z Nového Města.
  • 1573 – Johann von Bernstein.
  • Bez daty w wykazie – Wolf von Sternberg.
  • 1577 – cesarz Rudolf II.
  • 1590 – Rudolf von Sternberg.
  • 1595 – cesarz Rudolf II, za kwotę 5000 florenów, zobowiązał się wobec Dusznik, Lewina i okolicznych wsi, że państwo homolskie nie będzie ponownie oddawane w zastaw, chociaż pojedyncze dobra mogły być sprzedawane.
• 1684: kres państwa homolskiego – komisja alienacyjna powołana przez cesarza Leopolda I rozdzieliła między miasta Duszniki i Lewin ostatnie niesprzedane majątki pozostające w skarbie cesarskim. Jest to przyjmowana data zakończenia istnienia feudalnego państwa homolskiego. Późniejszy pruski District Hummel (Hummler District) był już inną jednostką administracyjną (Jaworski 1988, s. 22; Sobczyński 2020, s. 122).

Dalsze losy opuszczonego zamku: w XVII w. był już ruiną. W latach 1787–1789 rozebrano znaczne partie murów dla przygotowania szczytu na planowaną wizytę Fryderyka Wilhelma II, a w XIX w. teren stał się celem wycieczek kuracjuszy. Szczegóły przekształceń i wyniki badań zamieszczono w zakładce „Opis”, w części poświęconej historii budowlanej.

Konkretne wzmianki (wybór): Kögler 1799; Blottner 1802, s. 119–139; Müller 1837, s. 101–113; Perlbach 1869, s. 270–293; Perlbach 1870, s. 34–86; Perlbach 1871, s. 384–398; Volkmer, Hohaus 1883, s. 40; Volkmer, Hohaus 1888, s. 12; Hegerhorst 1906, s. 17–22; Maetschke 1916, s. 56–63; Klemenz 1932, s. 27; Albert 1932, s. 19, 92, 95–96, 116, 144 i n., 156 i n., 160; Albert 1936; Guerquin 1957, s. 57; Eysymontt 1963, s. 106–109; Sakwerda 1979, s. 49–51; Guerquin 1984, s. 162; Jaworski 1988, s. 7–55; Jurek 1990, s. 439–457; Słownik geografii turystycznej Sudetów 1992, s. 102–103; Dinter, Novotny 2006, s. 26; Czechowicz 2010, s. 16–19; Sobczyński 2020, s. 77–133 (zwł. s. 85, 122); Jaworski, Rodak, Pankiewicz, Maciejczuk 2020, s. 10; Jaworski, Maciejczuk, Pankiewicz 2022, s. 92–96.

@book{albert1932,

title = {Die Geschichte der Herrschaft Hummel und ihrer Nachbargebiete. Erster Teil: Die Herrschaft Hummel bis zum Jahre 1477},

author = {Franz Albert},

year  = {1932},

date = {1932-01-01},

publisher = {Selbstverlag des Verfassers},

address = {M\"{u}nster},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{albert1936,

title = {Glatzer Geschichtsfabeln, Bd. III: Hummelm\"{a}rchen},

author = {Franz Albert},

year  = {1936},

date = {1936-01-01},

publisher = {Verein f\"{u}r Glatzer Heimatkunde},

address = {Glatz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{blottner1802,

title = {Vom alten Schlo\ss Hummel, oder Homole},

author = {Carl Ludwig Blottner},

year  = {1802},

date = {1802-01-01},

journal = {Schlesische Provinzialbl\"{a}tter},

volume = {35},

pages = {119-139},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{czechowicz2010,

title = {W gmatwaninie fakt\'{o}w i hipotez \textendash zamek Homole},

author = {B. Czechowicz},

year  = {2010},

date = {2010-01-01},

journal = {Sudety. Przyroda. Kultura. Historia},

volume = {10},

number = {11},

pages = {16-19},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{dinter2006,

title = {Bad Reinerz. Ein Buch der Geschichte und Erinnerung},

author = {Carl Dinter and Richard Novotny},

year  = {2006},

date = {2006-01-01},

address = {Lippstadt},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{eysymontt1963,

title = {Zamek Homole. Sprawozdanie z wykopalisk w 1962 r.},

author = {K. Eysymontt},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

journal = {Rocznik Ziemi K\lodzkiej},

volume = {6},

pages = {106-109},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{ggg1,

title = {GQ I = Geschichtsquellen der Graffschaft Glatz, Bd 1: Urkunden und Regesten zur Geschichte der Grafschaft Glatz bis zum Jahre 1400},

editor = {Franz Volkmer and Wilhelm Hohaus},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

address = {Habelschwerdt},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{gqgg2,

title = {GQ II = Geschichtsquellen der Grafschaft Glatz, Bd. 2: Urkunden und Regestren zur Geschichte der Grafschaft Glatz von 1401 bis 1500},

editor = {Franz Volkmer and Wilhelm Hohaus},

year  = {1888},

date = {1888-01-01},

urldate = {1888-01-01},

address = {Habelschwerdt},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1957,

title = {Zamki \'{s}l\k{a}skie},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1957},

date = {1957-01-01},

urldate = {1957-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{guerquin_1984,

title = {Zamki w Polsce},

author = {Bohdan Guerquin},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{hegerhorst1906,

title = {Die Burgen der Grafschaft Glatz. III. Der Karpenstein},

author = {A. Hegerhorst},

year  = {1906},

date = {1906-01-01},

urldate = {1906-01-01},

journal = {Grafschaft Glatz},

volume = {1},

pages = {39-43},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{hegerhorst1906b,

title = {Die Burgen der Grafschaft Glatz. II. Das Hummelschlo\ss},

author = {A. Hegerhorst},

year  = {1906},

date = {1906-01-01},

journal = {Die Grafschaft Glatz},

volume = {1},

pages = {17-22},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@inbook{jaworski1988,

title = {Castrum Landfried alias Homole},

author = {Krzysztof Jaworski},

year  = {1988},

date = {1988-01-01},

booktitle = {Pielgrzymy '88 \textendash Informator Krajoznawczy},

pages = {7-55},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@techreport{jaworski2020,

title = {Badania archeologiczne na zamku Homole na Wzg\'{o}rzach Lewi\'{n}skich (Ziemia K\lodzka) w 2020 r.},

author = {Krzysztof Jaworski and S. Rodak and A. Pankiewicz and Dawid Maciejczuk},

year  = {2020},

date = {2020-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wroc\lawskiego},

note = {Niepublikowane sprawozdanie konserwatorskie},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@inbook{jaworski2022,

title = {Nie tylko Bolk\'{o}w? Domniemana wie\.{z}a z dziobem na zamku Homole na Ziemi K\lodzkiej},

author = {Krzysztof Jaworski and Dawid Maciejczuk and A. Pankiewicz},

editor = {Tomasz P\lonka and Andrzej Wi\'{s}niewski},

year  = {2022},

date = {2022-01-01},

booktitle = {XXII \'{S}l\k{a}skie Sympozjum Archeologiczne, Kosz\k{e}cin 29.09\textendash01.10.2022. Ksi\k{e}ga abstrakt\'{o}w},

pages = {92-96},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {inbook}

}

@article{jurek1990,

title = {Rodzina von Pannewitz. Awans i kariera Niemc\'{o}w na \'{S}l\k{a}sku w XIII-XIV w.},

author = {T. Jurek},

year  = {1990},

date = {1990-01-01},

journal = {\'{S}l\k{a}ski Kwartalnik Historyczny Sob\'{o}tka},

volume = {45},

number = {4},

pages = {439-457},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{klemenz1932,

title = {Die Ortsnamen der Grafschaft Glatz sprachlich und geschichtlich erkl\"{a}rt. Ein Beitrag zur Glatzer Heimatkunde},

author = {Paul Klemenz},

year  = {1932},

date = {1932-01-01},

volume = {10},

publisher = {Ostdeutsche Verlagsanstalt},

address = {Breslau},

series = {Einzelschriften zur schlesischen Geschichte},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{kogler1799,

title = {Von den eingegangenen festen Schl\"{o}ssern der Graffschaft Glatz \"{u}berhaupt},

author = {Joseph K\"{o}gler},

year  = {1799},

date = {1799-01-01},

journal = {Gl\"{a}tzische Monatschrift},

volume = {1},

number = {1},

pages = {1-24},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{maetschke1916,

title = {Die Entstehung der Anlagen auf dem Hummelberg bei Reinerz in den Jahren 1788/89},

author = {Ernst Maetschke},

year  = {1916},

date = {1916-01-01},

journal = {Schlesische Geschichtsbl\"{a}tter},

number = {3},

pages = {56-63},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Muller1837,

title = {Vaterl\"{a}ndische Bilder, in einer Geschichte und Beschreibung der alten Burgfesten und Ritterschl\"{o}sser Schlesiens},

author = {K. A. M\"{u}ller},

year  = {1837},

date = {1837-01-01},

urldate = {1837-01-01},

address = {Glogau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{perlbach1869,

title = {Reinerz und die Burg Landfried (Hummelsburg) bis zum Jahre 1471},

author = {Max Perlbach},

year  = {1869},

date = {1869-01-01},

journal = {Zeitschrift des Vereins f\"{u}r Geschichte und Alterthum Schlesiens},

volume = {9},

pages = {270-293},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{perlbach1870,

title = {Die Herren von Kauffung auf dem Hummelschlosse},

author = {Max Perlbach},

year  = {1870},

date = {1870-01-01},

journal = {Zeitschrift des Vereins f\"{u}r Geschichte und Alterthum Schlesiens},

volume = {10},

pages = {34-86},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{perlbach1871,

title = {Reinerz und die Hummelherrschaft von 1510-1561},

author = {Max Perlbach},

year  = {1871},

date = {1871-01-01},

journal = {Zeitschrift des Vereins f\"{u}r Geschichte und Alterthum Schlesiens},

volume = {11},

pages = {384-398},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{sakwerda1979,

title = {Z turystycznej przesz\lo\'{s}ci Homoli},

author = {J. Sakwerda},

year  = {1979},

date = {1979-01-01},

journal = {Informator Krajoznawczy},

number = {1},

pages = {49-51},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{sobczynski2020,

title = {Zarys dziej\'{o}w klucza d\'{o}br homolskich. Miasto Duszniki (Reinerz). Od powstania do uzyskania statusu miasta kr\'{o}lewskiego},

author = {Andrzej Sobczy\'{n}ski},

year  = {2020},

date = {2020-01-01},

journal = {Rocznik Muzeum Papiernictwa},

volume = {14},

pages = {77-133},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{staffa1992,

title = {S\lownik geografii turystycznej Sudet\'{o}w, t. 13: G\'{o}ry Sto\lowe},

editor = {Marek Staffa},

year  = {1992},

date = {1992-01-01},

publisher = {Wydawnictwo PTTK Kraj},

address = {Warszawa-Krak\'{o}w},

note = {Informacje o zamku Homole na s. 102-103},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}