Lubawka, zamek (nieistniejący)

Hipotetyczny zamek książęcy w Lubawce nie jest potwierdzony ani przez średniowieczne źródła pisane, ani przez rozpoznane relikty terenowe. Pewna jest natomiast wzmianka z 1369 roku o murowanym, kamiennym dworze przylegającym do dziedzicznego wójtostwa, którego lokalizacja i ewentualne cechy obronne pozostają nieustalone.

Lokalizacja	woj. dolnośląskie, pow. kamiennogórski, gmina Lubawka
Współrzędne	50.7011574, 15.9821025 (miejscowość)
Obszar AZP	88-18
Chronologia	pełne średniowiecze, późne średniowiecze
Autorzy	Artur Kwaśniewski, Dagmara Adamska
Data udostępnienia	21.07.2026

LUBAWKA, miejscowość na mapie typu Metischblatt (oprac. R. Biel)

Jak cytować?

Artur Kwaśniewski, Dagmara Adamska, Lubawka, zamek (nieistniejący), Katalog Zamków i Dworów Obronnych Śląska [https://zamki.pwr.edu.pl/lubawka-zamek-nieistniejacy/]. Licencja: CC BY-NC 4.0 [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/]. Data dostępu: 21.07.2026.

Opis

Przynależność administracyjna i toponomastyka

Współczesna: gmina Lubawka, pow. kamiennogórski, woj. dolnośląskie.
Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie, następnie księstwo świdnickie.
Nazwy historyczne: Lubawka (niem. Liebau), zapisy: 1292 – nova civitas Lubauia; 1299 – civitate Lubauia; 1314 – Lubavia; 1355, 1366 i 1367 – Lobow; 1365 – Lubavie; 1369 – in opido Lubbow cum allodio […] cum curia similiter ibidem situata murata et lapidea cum omnibus structuris et edificiis ligneis et lapideis.

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Obszar tzw. Bramy Lubawskiej – śródgórskiego obniżenia w Sudetach Środkowych – już we wczesnym średniowieczu stanowił naturalny łącznik komunikacyjny między terytoriami Śląska i Czech. Jego zasiedlanie rozpoczęło się jednak dopiero w drugiej połowie XIII wieku, w ramach kolonizacji opartej na prawie zachodnim. Istotną okolicznością mogło być wyznaczenie w tym rejonie granicy między władztwami króla czeskiego Wacława II i księcia Bolka I w 1289 roku, związane z włączeniem okręgu Chełmska do ziem śląskich. Trzy lata później istniało już „nowo założone miasto Lubawka” (nova civitas Lubauia; SUb VI, nr 65), stanowiące ośrodek władzy sądowniczej i lokalnej wymiany handlowej.

Zgodnie z praktykowanym na Śląsku modelem lokacji miejskiej Lubawka uzyskała samorząd, grunty komunalne, przywileje ekonomiczne, szachownicowe rozplanowanie strefy zabudowy, a także instytucję sądowniczą, którą reprezentował wójt, posiadacz dziedzicznego wójtostwa. Zapewne do tutejszych wójtów odnoszą się dokumenty książęce wzmiankujące panów „z Lubawki”: Henryka w latach 1290–1301 oraz Mikołaja von Lubavia w 1314 roku. Nic jednak nie wiadomo o ich siedzibie. Być może właśnie wójtostwo było miejscem, w którym książę Bolko II wystawiał dokumenty w latach 1355–1366. O posiadłości tej mówi dopiero dokument księżnej Agnieszki z 1369 roku, potwierdzający darowiznę zmarłego księcia na rzecz klasztoru cystersów w Krzeszowie, dokonaną w 1360 roku. Przedmiotem donacji było wójtostwo z całym jego majątkiem, a także „z przyległym dworem usytuowanym tamże, który jest murowany i kamienny, wraz ze wszystkimi budynkami drewnianymi i kamiennymi”. Brak jednak danych pozwalających uznać ową curia (…) murata et lapidea za budowlę warowną.

Żaden ze średniowiecznych przekazów pisanych nie wzmiankuje w Lubawce budowli dającej się interpretować jako warowny ośrodek władzy, określany terminami Burg, Schloss lub Haus. Teza o istnieniu takiej budowli – „w miejscu, które dziś zajmuje ratusz” – pojawiła się po raz pierwszy w leksykonie zamków śląskich K. A. Müllera (1837, s. 529). Była elementem narracji o początkach miasta, według której w okolicy stał kościół pielgrzymkowy, a po napadzie rycerzy-rabusiów na pielgrzymów książę Bolko I około 1290 roku miał ich pokonać, wznieść zamek, a następnie zbudować miasto. Podstawy tej legendy stworzył E. I. Naso (1667, s. 249), choć w jego opowieści warownia nie występuje. Autor wspomniał jedynie, że „na rynku, gdzie obecnie [jest] urządzony browar, stał w przeszłości stary dom myśliwski (Jäger-Hauß), który zburzono przy wznoszeniu miasta”. Przekaz Müllera był później bezkrytycznie powielany w leksykonach oraz publikacjach krajoznawczych i popularnonaukowych.

W czasach współczesnych z hipotetyczną siedzibą Bolka I zaczęto kojarzyć wzmianki o wzniesieniu zwanym w XVII wieku Tatterberg, później Tatarberg, na którym – jak pisał E. I. Naso – znajdowano „tatarskie podkowy” i groty strzał. Archeolodzy lokalizowali to stanowisko około 900 m na wschód od rynku, natomiast historycy na „wzgórzu szubienicznym” (Galgenberg), około 600 m na południowy zachód od centrum miasta. W żadnym z tych miejsc nie stwierdzono jednak śladów obwałowań, fos ani innych umocnień.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i obiektu

1290–1301 – Henryk z Lubawki, w 1301 roku kasztelan zamku w Paczkowie (SUb V, nr 488; SUb VI, nr 39, 85; RS 2629).
1292–1299 – Bolko I przekazał nowo założone miasto Lubawkę na uposażenie ufundowanego przez siebie klasztoru cystersów w Krzeszowie (SUb VI, nr 65, 418).
1314 – Mikołaj z Lubawki świadkował na dokumencie księcia Bernarda (RS 3416).
1355–1366 – dokumenty Bolka II wystawiane w Lubawce (CDS XX, nr 117; APWr, Rep. 83, nr 111/93; Dokumenty miasta Świdnicy, nr 145/U 181 i 149/U 185).
1369 – księżna Agnieszka potwierdziła zapis Bolka II na rzecz klasztoru w Krzeszowie, obejmujący wójtostwo z całym majątkiem, zwierzętami oraz innymi rzeczami ruchomymi i nieruchomymi, a także przyległy murowany i kamienny dwór wraz ze wszystkimi budynkami drewnianymi i kamiennymi, wolny od obciążeń służebnych (Landbuch I, A12).

Historia budowlana obiektu

Historia budowlana hipotetycznego zamku w Lubawce nie jest możliwa do odtworzenia. Nie rozpoznano pozostałości budowli ani urządzeń obronnych, które można byłoby z nim wiązać. Dokument z 1369 roku potwierdza jedynie istnienie przylegającego do wójtostwa murowanego i kamiennego dworu wraz z zabudową drewnianą i murowaną. Lokalizacja tego zespołu oraz jego ewentualne cechy obronne pozostają nieznane. Tradycyjne umiejscawianie zamku pod późniejszym ratuszem, podobnie jak próby identyfikowania go ze wzniesieniami Tatterberg lub Galgenberg, nie znajduje potwierdzenia w materiale archeologicznym.

Chronologia: hipotetyczna siedziba książęca – koniec XIII wieku; dwór wójtowski – wzmiankowany w 1369 roku.

Literatura

Konkretne wzmianki (wybór): SUb V, nr 488; SUb VI, nr 39, 65, 85, 418; RS 2629, 3416; CDS XX, nr 117; APWr, Rep. 83, nr 111/93; Dokumenty miasta Świdnicy, nr 145/U 181, 149/U 185; Landbuch I, A12; Wiszewski 2015, s. 23, 27; Demidziuk 2000, s. 21–36; Baier 1929, s. 599–603; Naso 1667, s. 249; Zimmermann 1785, s. 79; Boguszewicz 2010, s. 230–231; Grundmann 1982, s. 153; Guerquin 1957, s. 57; Müller 1837, s. 529.

Zimmermann F A (Ed.)

Beiträge zur Beschreibung Schlesien, Bd V Collection

Tramp, Johann Ernst, Brieg, 1785.