Sieniawka (gm. Łagiewniki), dwór dolny (ryglowy)

Przynależność administracyjna i toponomastyka

Współczesna: Sieniawka, gm. Łagiewniki, pow. dzierżoniowski, woj. dolnośląskie.

Historyczne jednostki administracyjne: księstwo wrocławskie, księstwo świdnickie – (do 1741) dystrykt dzierżoniowski (Weichbild Reichenbach), (1741-1945) Kreis Reichenbach

Nazwy historyczne: Luterbach (1370), Lutirbach (1398), Lautirbach (1411)

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan obecny obiektu

Wieś była lokowana na prawie zachodnim zapewne dopiero w XIV w. – nie została odnotowana w księdze uposażeń biskupstwa wrocławskiego z ok. 1305 r., pierwsza wzmianka źródłowa pochodzi z 1370 (Landbuch I, nr 437). Dość późną metrykę lokacji można tłumaczyć usytuowaniem wsi – wciąż dziś zalesione Wzgórza Gilowskie i ich podnóża były zapewne w XIII w. terenem porośniętym puszczą, niezasiedlonym. Osadę rozplanowano wg modelu stosowanego dla wsi o rozłogu niwowym. Niwa zagrodowa została zlokalizowana w dolinie potoku Krzywula (niem. Krummer Graben). Koryto cieku wyznaczyło oś obszaru zabudowy wsi, którego układ można interpretować jako „placowy” – dno doliny stanowiło gminne błonie rozdzielające dwie drogi wiejskie z przyległymi do nich parcelami zagrodowymi. Właśnie w obrębie terenu siedlisk, przy krawędziach terasy zalewowej w dolnej (południowo-wschodniej) i górnej (północno-zachodniej) części niwy, zlokalizowano dwa dwory rycerskie typu motte, każdy otoczony fosą.

• Zabudowa majątku górnego (Obervorwerk), znana z opisu w urbarzu z roku 1631, zanikła bez śladu w ciągu XVII-XVIII w.; wypiętrzenie prostokątnego majdanu i relikty zabudowy: mury piwniczne, studnia, murowany filar – były ponoć widoczne jeszcze w 1 ćwierci XIX w. (Vug 1890).
• Dolne założenie dworsko-folwarczne (Niedervorwerk) przetrwało do dziś; obejmuje zabudowania gospodarcze (XIX-XX w.) i budynek dworu (datowany 1678) – usytuowany po północnej stronie podwórca folwarcznego na majdanie okolonym fosą (obecnie suchą), zachowany bez istotnych przekształceń i nadal zamieszkiwany.

Przemiany własności dóbr ziemskich

Przekazy źródłowe z okresu średniowiecza dają wyrywkowy obraz przemian własności ziemi dzierżonej na prawie rycerskim.

• W 1370 Niclos Glossyn właściciel folwarku w Śmiałowicach i majątku w Domanicach, asesor sądu manów (Landbuch I, nr 57, 387, 801, 802, 851 i in.) – sprzedał Heinrichowi von Predel i jego ojcu Heinrichowi 4 grzywny rocznego czynszu ze wsi Sieniawka (Landbuch I, nr 437).
• W 1385 i 1388 odnotowany został Sander (Bolcz) von Grunau („ze Skarżyc”) jako właściciel majątku w Sieniawce (Landbuch II, nr 87, 661).
• Już przed 1388 właścicielem części dóbr w Sieniawce stał się Heinrich (Bolcz) von Grunau brat Sandera (Landbuch II, nr 540); od 1388 dzierżył też folwark w Jaźwinie (Landbuch II, nr 359); w kolejnych latach przejął zapewne prawa zwierzchnie do całej wsi – czynsze kmiece z gruntów w Sieniawce były w latach 1388-1407 przedmiotem szeregu transakcji majątkowych (wyderkafów) oraz nadań na rzecz duchowieństwa (Landbuch II, nr 540, 999, 1071, 1140, 1155, 1245, 1355; III, nr 172, 274, 281, 300, 331, 372, 457, 525, 885, 1223, 1644, 1866). Przy niektórych transakcjach odnotowywani byli także krewniacy Heinricha: brat Sander (1393 odkupił jako wyderkaf 10 grzywien czynszu z Sieniawki i Jaźwiny (Landbuch II, nr 1140), w późniejszych latach uczestniczył w donacjach na rzecz duchowieństwa (Landbuch III, nr 1644, 1866)), drugi brat Konrad (1393 kupił od Heinricha 7 grzywien czynszu, a w 1398 wraz z Heinrichem sprzedawał czynsze z Sieniawki, Jaźwiny i Gilowa (Landbuch II, nr 1155, III, nr 372)), syn Nicolaus (1406 wraz z ojcem przekazał czynsze ze wspomnianych trzech wsi altaryście z Wrocławia (Landbuch III, nr 1644)), a także Heinrich syn Clerikusa Bolcze (1400 zakupił 8 grzywien czynszu z Sieniawki i Jaźwiny (Landbuch III, nr 885))
• Jednocześnie w 1401 został odnotowany Hannus Lutirbach jako właściciel majątku w Sieniawce (gute czu Lutirbach yn dem weichbilde czu Richinbach), dzierżący też majątek Różana pod Strzegomiem (Landbuch II, nr 1126, 127). Przypuszczalnie ów Hannus jest tożsamy z notowanym w źródłach mieszczaninem świdnickim, od 1372 posiadaczem „górnego folwarku” w Skarżycach (Landbuch I, nr 654, III nr 1265), a od 1396 – czynszów z sołectwa w Grodziszczu (Landbuch III, nr 521).

Jest mniej prawdopodobne, że wspomniany właściciel dóbr w Sieniawce to Hannos von Lauterbach – asesor sądu manów między 1385 a 1399 (Landbuch II, nr 128, 1005, III, nr 573 i in.), którego historyk T. Jurek utożsamia z rycerzem z rodu von Czirn piszącym się von Lutirbach, „z Jastrowca” ( Landbuch II, nr 30, s. 313)

Właściciele dóbr w latach między 1407 a 1548 nie są znani.

Historia budowlana obiektu

Dwór w Sieniawce w obrębie zabudowy Niederhofu nigdy nie był przedmiotem badań architektonicznych i archeologicznych. Nie jest więc ustalone, czy murowane partie piwnic obecnej budowli, wznoszące się na plateau niegdyś otoczonym fosą, zawierają partie budowlane sprzed 1678 r. tj. sprzed budowy przez administratorów dóbr zakonnych nowej siedziby zarządców folwarku. W odniesieniu do niej wydzielić można hipotetycznie następujące fazy budowlane:

Faza I (1678)

Wzniesienie budowli na planie prostokąta (ok. 25 x 10 m) o zwartej bryle zwróconej elewacją frontową ku południu, nakrytej dachem dwuspadowym. Piętrowy korpus z częściowym podpiwniczeniem został zbudowany z drewna, cegieł i kamieni, w konstrukcji słupowo-ryglowej (tzw. mur pruski) i murowanej (w części przyziemia i obrębie piwnic). Rozplanowanie przyziemia (w obecnym kształcie) obejmuje: sień (na całą głębokość rzutu), dwutraktowe pasmo wschodnie (z wielką izbą od frontu i komorą na tyłach) oraz partię zachodnią ze środkowym korytarzem rozdzielającym po trzy pomieszczenia położone od strony frontowej i tylnej (jej rozplanowanie jest być może wtórne). Wejście główne zostało ujęte drewnianym portalem z nadświetlem i zastrzałami, na którym wyciosano chrystogram IHS (godło zakonu jezuitów), datację A 16 78 D oraz monogramy MRA i JPH (widoczne na nadprożu inicjały DCH ZO pochodzą z późniejszego czasu).

Być może z czasu budowy pochodzi parterowy aneks wielkiej izby dostawiony do wschodniej ściany dworu, o eksponowanej konstrukcji szkieletowej, nakryty dachem dwuspadowym – wg lokalnej tradycji dobudówka ta stanowiła przestrzeń ołtarzową kaplicy domowej (Jacobowsky 2014, s. 45).

Faza II (XIX w.?)

Dostawienie aneksu z ubikacją przy ścianie zachodniej oraz ciąg złożony z dwóch przybudówek od północy.

Faza III (początek XX w. ?)

Być może dopiero w tym czasie kryty gontem dach dworu dopełniono o kozuby – półstożkowe daszki osłaniające górną część odeskowanych szczytów – oraz podwieszone do nich dzwony. Dach z kozubem (czes.: kabřinec) to wariant dachu naczółkowego nie występujący w tradycyjnej architekturze śląskiej.

Po 1945 dwór uniknął dewastacji: był zamieszkiwany i remontowany (w latach 1956, 1978), w 1957 został wpisany do rejestru zabytków (Pilch 2005, s. 229; karta ewidencyjna zabytku z 1980).

Charakterystyka wartości kulturowych

Na mapie zabytków Śląska dwór sieniawski zajmuje miejsce szczególne, jest bowiem jedną z kilku zachowanych drewnianych, szkieletowych siedzib feudalnych o wczesnonowożytnej metryce. Stanowi przykład domostwa, po jakie w XVII w. powszechnie sięgała elita wiejska: przedstawiciele szlachty, zarządcy folwarków, proboszczowie, sołtysi.

Uwagi dotyczące identyfikacji źródeł

Z uwagi na popularność toponimu Lauterbach na obszarze niemieckojęzycznym brak podstaw do łączenia rycerza Hermana de Lutirbach, wzmiankowanego w latach 1293-1313 w źródłach dotyczących rejonu Kamieńca Ząbkowickiego (SUb VI, nr 120, 163; SR, nr 2293, 2574, 3318, 3345), z majątkiem ziemskim w Sieniawce, jak przyjmują między innymi Neuling (1902, s. 162), Adamska (2005, s. 426) i Nowakowski (2017, s. 426). Pogląd ten neguje Wiontzek (1931, s. 136).

Tezy o posiadaniu dóbr w Sieniawce przez Hansa von Schindel w latach 1483-1498 (Adamska 2005, s. 287; Nowakowski 2017, s. 426) są błędne. Hans był właścicielem majątku w Lauterbach, czyli Jastrowcu (InvJau, s. 114, 118, 126). Tak samo błędne jest łączenie z Sieniawką osoby „Jana Czirn” (Nowakowski 2017, s. 426), również właściciela dóbr w Jastrowcu w czwartej ćwierci XIV i na początku XV wieku.

Konkretne wzmianki (wybór): Landbuch I, nr 57, 387, 437, 654, 801, 802, 851; Landbuch II, nr 30, 87, 128, 359, 540, 661, 999, 1005, 1071, 1126, 1140, 1155, 1245, 1355; Landbuch III, nr 127, 172, 274, 281, 300, 331, 372, 457, 521, 525, 573, 885, 1223, 1265, 1644, 1866; Neuling 1902, s. 162; Adamska 2005, s. 287, 426; Nowakowski 2017, s. 426; Wiontzek 1931, s. 136; InvJau, s. 114, 118, 126; Jacobowsky 2014, s. 45; Pilch 2005, s. 229.

@book{Adamska2005,

title = {Fundacje dewocyjne rycerstwa ksi\k{e}stwa \'{s}widnicko-jaworskiego w \'{s}redniowieczu},

author = {D. Adamska},

year  = {2005},

date = {2005-01-01},

urldate = {2005-01-01},

address = {Pozna\'{n}-Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{antoniewicz_mapa_1964,

title = {Mapa grodzisk w Polsce},

author = {W. Antoniewicz and Z. Warto\lowska},

year  = {1964},

date = {1964-01-01},

urldate = {1964-01-01},

journal = {Wroc\law},

pages = {29},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{Hellmich1930,

title = {Schlesische Wehranlagen},

author = {Max Hellmich},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

journal = {Altschlesien},

volume = {3},

pages = {40\textendash41},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{kaletyn_1975,

title = {Sprawozdanie z dzia\lalno\'{s}ci archeologicznej s\lu\.{z}by konserwatorskiej na terenie woj. wroc\lawskiego w 1973 roku},

author = {T. Kaletyn},

year  = {1975},

date = {1975-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {17},

pages = {290\textendash308},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@article{kaletyn_sprawozdanie_1974,

title = {Sprawozdanie z dzia\lalno\'{s}ci archeologicznej s\lu\.{z}by konserwatorskiej na terenie woj. wroc\lawskiego},

author = {T. Kaletyn},

year  = {1974},

date = {1974-01-01},

urldate = {1974-01-01},

journal = {Silesia Antiqua},

volume = {16},

pages = {328, 341},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@book{Nowakowski2017,

title = {\'{S}l\k{a}skie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne},

author = {Dominik Nowakowski},

year  = {2017},

date = {2017-01-01},

urldate = {2017-01-01},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@phdthesis{pawlowski_grody_1978,

title = {Grody sto\.{z}kowate, ostros\lupowe i wie\.{z}e mieszkalno-obronne na \'{S}l\k{a}sku w \'{s}redniowieczu},

author = {A. Paw\lowski},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

pages = {199-200},

school = {KHASiT Politechniki Wroc\lawskiej},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@book{Pilch2005,

title = {Leksykon zabytk\'{o}w architektury Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch},

year  = {2005},

date = {2005-01-01},

urldate = {2005-01-01},

address = {Warszawa},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{prus_katalog2_1994c,

title = {Katalog stanowisk archeologicznych wojew\'{o}dztwa wroc\lawskiego (stanowiska opublikowane, cz. III)},

author = {O. Prus},

year  = {1994},

date = {1994-01-01},

urldate = {1994-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{schaetzke_1927,

title = {Schlesische Burgen und Schl\"{o}sser (Iser-Riesen-Waldenburger-Gebirge und Vorberge)},

author = {V. Schaetzke},

year  = {1927},

date = {1927-01-01},

urldate = {1927-01-01},

address = {Schweidnitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@article{schlesische_provinzial_blaetter_1870,

title = {Schlesische Provinzial Bl\"{a}tter},

year  = {1870},

date = {1870-01-01},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {article}

}

@collection{\ssCDS16,

title = {CDS XVI = Codex Diplomaticus Silesiae, Regesten zur Schlesischen Geschichte, Bd. XVI: 1301-1315 (RS nr 2616-3542)},

editor = {Colmar Gr\"{u}nhagen and Konrad Wutke

},

year  = {1892},

date = {1892-01-01},

urldate = {1892-01-01},

address = {Breslau},

note = {u\.{z}ywany r\'{o}wnie\.{z} skr\'{o}t 'RS' lub 'RSIV'},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssCDS35,

title = {CDS XXXV = Codex Diplomaticus Silesiae, Die Inventare der nichtsstaatlichen Archive Schlesiens. Kreis Jauer, Bd. XXXV},

editor = {Erich Graber},

year  = {1930},

date = {1930-01-01},

urldate = {1930-01-01},

volume = {XXXV},

publisher = {Priebatsch's Buchhandlung},

address = {Breslau},

series = {CDS},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch03,

title = {LANDBUCH III = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom III: 1396-1407},

author = {III LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2007},

date = {2007-01-01},

urldate = {2007-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{vug_schlesische_1890,

title = {Schlesische Heidenschanzen und die Handelstrassen der Alten},

author = {O. Vug},

year  = {1890},

date = {1890-01-01},

urldate = {1890-01-01},

pages = {216-218},

address = {Grottkau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{wiontzek_1931,

title = {Aus der Vergangenheit des Kirchspiels Oberpanthenau. Ein Beitrag zur Siedlungsgeschichte des Zobtengaues},

author = {K. W. Wiontzek},

year  = {1931},

date = {1931-01-01},

urldate = {1931-01-01},

address = {Nimptsch},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}