Wiadrów (gm. Paszowice), dwór dolny (zachodni)

Przynależność administracyjna i toponomastyka

• Współczesna: gmina Paszowice, pow. świdnicki, woj. dolnośląskie.
• Historyczne jednostki administracyjne: księstwo śląskie/wrocławskie, księstwo świdnickie.
• Nazwy historyczne: Wederow (1368), Wederaw (1389).

Kontekst przestrzenny, rozplanowanie, stan zachowania obiektu

Wiadrów to wieś łanowa rozciągnięta wzdłuż strumienia płynącego z płd.-zach. na płn.-wsch. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1285 r. i wspomina Mikołaja de Wederau (SUB V, nr 165), rezydującego w Wiadrowie.

Dwór zachodni (dolny) był położony około 1 km na zachód od centrum wsi, wyznaczonego przez rzymskokatolicki kościół p.w. Świętego Krzyża oraz dużo młodszy kościół ewangelicki. Znajdował się poza strukturą osadniczą wsi, w pobliżu przysiółka Falkenberg, w widłach dwóch bezimiennych strumieni. Wodami jednego z nich zasilano dworską fosę. Obecnie ma ona postać suchego rowu, który z trzech stron otacza ruinę założenia: od zachodu, południa i wschodu. Od północy rów został zasypany.

Dwór pozostaje w stanie niezabezpieczonej ruiny, całkowicie pogrążonej w dziko rosnącej zieleni. Nieliczne relikty murów zachowane są na wysokość około 1 m.

Wybór źródeł do dziejów miejscowości i dóbr ziemskich

• 1285-1287 – Nikusz Wederau (SUB V, nr 165, 339).
• 1295 – Mikołaj de Wedrow (SUB VI, nr 204).
• 1368, 5 XII – Apecz Bozze von Wederow (LANDBUCH I, nr 365).
• 1371 – księżna Agnieszka przekazała folwark Apeczkowi Seidlitzowi, który odkupiła od Kleryka Boltza (LANDBUCH I, nr 524).
• 1374, 20 VI – Johannes de Reibeniz situs in Wederow (LANDBUCH I, nr 858).
• 1376, 18 X – Hannos von Reibniz alias von Wederow (LANDBUCH I, nr 1113).
• 1376, 25 XI – Hannos Reibniz von Wederow (LANDBUCH I, nr 1128).
• 1384, 3 V – Johannes et Henricus de Reibenicz dicti de Wederow (LANDBUCH II, nr 146).
• 1385, 4 V – Thamme von Wederow Busse genant (LANDBUCH II, nr 108).
• 1385, 9 V – Thamme von Wederow Busse genant (LANDBUCH II, nr 136).
• 1386, 2 I – Franczke Wederow (LANDBUCH II, nr 234).
• 1386, 25 V – Heinrich von der Reibenicz von Wederow genant […] uf allem seinem erbe und gute […] zu Wederow, beide uf dem hofe, uf dem vorwerke […] (LANDBUCH II, nr 328).
• 1386, 25 V – Heinriche von der Reibenicz von Wederow genant (LANDBUCH II, nr 325).
• 1386, 11 XI – Thammen Bussen von Wederow (LANDBUCH II, nr 565).
• 1388, 6 VII – Heinrico de Reibenicz dicto de Wederow (LANDBUCH II, nr 574).
• 1388, 25 VIII – Jo(hanne) de Wederow (LANDBUCH II, nr 551).
• 1388, 12 X – Heinrico do Reibenicz alias de Wederow (LANDBUCH II, nr 559).
• 1388, 17 XI – Thamme Busse de Wederow (LANDBUCH II, nr 600).
• 1389 – Hans von der Rybnicz von Wederaw genant (LANDBUCH II, nr 719, 771).
• 1390, 23 II – Henrich von der Reybnicz zu Wederow gesessen (LANDBUCH II, nr 778).
• 1390, 27 VI – Hans de Wederow (LANDBUCH II, nr 816).
• 1390, 30 IX – Hannos von Wederow (LANDBUCH II, nr 865).
• 1386-1390 – dobra braci Pogarellów (LANDBUCH II, nr 342, 637, 792).
• 1391, 18 X – Hannos von Wederow (LANDBUCH II, nr 986).
• 1394, 23 IV – Heinrich von der Reibnicz von der Wederaw genannt (LANDBUCH II, nr 1368).
• 1397, 10 I – Heinrich von der Rybnicz von Wederaw genant (LANDBUCH III, nr 178).
• 1399, 5 V – Cunrad von der Rybnicz von Wederaw genant (LANDBUCH III, nr 545).
• 1399, 27 XII – Heinrich von der Rybnicz von Wederaw (LANDBUCH III, nr 734).
• 1399, 27 XII – Heinrich von Wederaw (LANDBUCH III, nr 735).
• 1400, 12 VI – Hannos von der Rybnicz von Wederaw genant (LANDBUCH III, nr 796).
• 1402, 26 X – Hannus von der Rybnicz czu Wederaw gesessin (LANDBUCH III, nr 1336).
• 1430, 14 VI – fragment Kroniki Marcina z Bolkowa z opisem oblężenia przez husytów dwóch dworów w Wiadrowie (SRS 12, s. 11/32-12/33).
• 1509 – Kunz von Reibnitz, Bartusch von Reibnitz (Zimmermann 1785, s. 1231).
• 1550 – Günzel von Reibniz (Ritterdienste.SJ.1550, s. 48).
• 1576 – Günzel Reibnitz zu Wederau (Treblin 1908, s. 123).
• 1602 – Günzel von Reibniz (Ritterdienste.SJ.1602, s. 82).
• 1626 – Hans Reibnitz (Zimmermann 1785, s. 231).
• 1654 – George Sigmund von Tschirnhaus i jego potomkowie (Zimmermann 1785, s. 231).
• 1669 – Georg Sigmend von TschirnHaus auf Wederau (Werner B-2, s. 353).
• 1717 – Siegmund von Tschirnhaus (Matrykuła.SJ.1717, s. 49).
• ok. 1750 – Graf Promnitz (Werner B-2, s. 353).
• 1785 – Landrath von Schweiniz (Zimmermann 1785, s. 231).
• 1905-1926 – folwark Oberhof własnością dr. Waltera Josephy z Wrocławia (SGA 1905, s. 247; SGA 1909, s. 257; SGA 1912, s. 266; SGA 1917, s. 277; SGA 1921, s. 292; SGA 1926, s. 490).

Według przekazu Kroniki Marcina z Bolkowa husyci otoczyli dwory w Wiadrowie, a następnie prowadzili przeciw nim ostrzał z dział na kule kamienne. Po wypełnieniu jednego z rowów drewnem i chrustem napastnicy dostali się do dworu. Próba obrony przy użyciu beczki ze smołą doprowadziła do pożaru, w którym spłonęły oba dwory. W przekazie wymieniono poległych przedstawicieli rodziny von der Reybnitz: Wolfarta, Nickela, Kuntza i drugiego Nickela, a także spalonych w łaźni mieszkańców, którzy schronili się w piwnicach.

Przemiany własności dóbr ziemskich

Obecność siedziby rycerskiej we wsi datuje się od lat 80. XIII w. W 1368 r. pisał się z niej Apecz Bozze – von Wederow (LANDBUCH I, nr 365). W 1371 r. księżna Agnieszka Habsburg przekazała folwark Apeczkowi Seidlitzowi, który uprzednio odkupiła od Kleryka Boltza (LANDBUCH I, nr 524). Najpóźniej w latach 1386-1402 we wsi były już dwa dwory, należące do Reibnitzów (LANDBUCH II, nr 149, 328, 382; APWr, rep. 39, nr 37, k. 674). Dwory te zostały zniszczone przez husytów w 1430 r., po czym, jak się wydaje, dworu dolnego (zachodniego) już nie odbudowano. Werner, Zimmermann i Treblin wspominają o obecności we wsi jednej siedziby pańskiej – dworu górnego Oberhof – oraz dwóch folwarków (Werner B-2, s. 353; Treblin 1908, s. 123; Zimmermann 1785, s. 231).

Fragment Kroniki Marcina z Bolkowa z opisem oblężenia przez husytów dwóch dworów w Wiadrowie (SRS 12, s. 11/32-12/33, tłum. Waldemar Lubański):

[…] przybyli (wszyscy) obaj Panowie razem między Strzegom, Jawor a Bolków i rozłożyli się obozem pod wioską Wiadrów i otoczyli dwór […] tamże w Wiadrowie. Dworów było dwa obok siebie, każdy z nich miał swoje domostwa i swoje zamknięcia (mury?) w szczególności, i chłopi wszyscy oddalili się [wycofali] na te dwa dwory. Byli tam także na tych dwóch dworach bracia i kuzyni, więc na jednym dworze Wolfart i Nickel von der Reybnitz, na drugim dworze Kuntz i Nickel także bracia von Reybnitz, i ustawili ci Husowie przed nimi (tymi dworami) pewnie ze sześć dział na kule kamienne bowiem dwa dni przed Świętym Ciałem (Boże Ciało – data podana w przypisach to 14.06.1430) i strzelali w stronę dworów bez przerwy dzień i noc; wydarzyło się to po narodzinach Boga […] że oni jeden z rowów (fos) wypełnili drewnem i chrustem i zepchnęli do wody i biegli potem z ludźmi przez rów (fosę) i przeszli do dworu, przecinali i rąbali w mur, który chcieli ci na dworze bronić (ochraniać), podpalili oni kwarcianą beczkę i chcieli ją wrzucić a więc ich ogniem przegnać i wypędzić. Wtedy utkwiła beczka kwarciana pomiędzy żerdziami, tak więc sami ten dwór podpalili i spalili oba dwory. A ci wyżej wymienieni szlachcice a więc Wolfart i Nickel von der Reybnitz na jednym dworze, Kuntz i Nickel von der Reybnitz na drugim dworze, ci zginęli spalili się wszyscy czterej, Bóg niech będzie im miłosierny, a ponieważ ogień się rozprzestrzenił i dwory spaliły się, i chłopi uciekli do piwnic, a Husowie cięli i rąbali przez mury i chcieli (dostać się) do nich do piwnic, wtedy jedna piwnica poddała się, i oni wszyscy wyszli i wczołgali się (wpełzli) do dołów, które zrobili Husowie, wtedy brali ich bezzwłocznie i wiązali po dwóch i dwóch razem i pędzili ich do łaźni, która stała przed dworem, podpalili ich i spalili ich w niej wszystkich całkiem godnych pożałowania, a było ich więcej niż trzydziestu…

Historia budowlana obiektu

Faza 1 (2 poł. XIV w.)

Dwór dolny (zachodni) powstał jako druga siedziba Reibnitzów, położona poza wsią, na lekkim wyniesieniu terenu, na skarpie nadrzecznej. Naturalne walory obronne tego miejsca podnosiła obecność fosy wodnej i wału, zapewne zwieńczonego palisadą. Główna część zamku miała postać kamiennego budynku na planie wydłużonego prostokąta o wymiarach 6 x 16 m. Jego ściany o grubości 1 m zbudowano z kamienia łamanego na słabej, brązowej zaprawie wapiennej. Wewnątrz znajdował się podział na dwa pomieszczenia: szersze, o wymiarach 7,1 x 4 m, oraz węższe, o wymiarach 5,6 x 4 m. To ostatnie posiadało sklepienie kolebkowe, którego ślady można jeszcze odczytać na ścianie północnej, a także strzelnicę w murze południowym, rozglifioną do wnętrza.

Układ fos oraz lokalizacja murów sugerują obecność małego dziedzińca na północ od głównego budynku. Miał on wymiary 9,70 x 16 m.

Chronologia: 2 poł. XIV w.

Konkretne wzmianki (wybór): SUB V, nr 165, 339; SUB VI, nr 204; LANDBUCH I, nr 365, 524, 858, 1113, 1128; LANDBUCH II, nr 108, 136, 146, 234, 325, 328, 342, 551, 559, 565, 574, 600, 637, 719, 771, 778, 792, 816, 865, 986, 1368; LANDBUCH III, nr 178, 545, 734, 735, 796, 1336; SRS 12, s. 11/32-12/33; Zimmermann 1785, s. 231, 1231; Ritterdienste.SJ.1550, s. 48; Treblin 1908, s. 123; Ritterdienste.SJ.1602, s. 82; Werner B-2, s. 353; Matrykuła.SJ.1717, s. 49; SGA 1905, s. 247; SGA 1909, s. 257; SGA 1912, s. 266; SGA 1917, s. 277; SGA 1921, s. 292; SGA 1926, s. 490.

@collection{@Zimmermann1795b,

title = {Beitr\"{a}ge zur Beschreibung Schlesien, Bd V},

editor = {Friedrich Albert Zimmermann},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

volume = {5},

publisher = {Tramp, Johann Ernst},

address = {Brieg},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{Adamska2005,

title = {Fundacje dewocyjne rycerstwa ksi\k{e}stwa \'{s}widnicko-jaworskiego w \'{s}redniowieczu},

author = {D. Adamska},

year  = {2005},

date = {2005-01-01},

urldate = {2005-01-01},

address = {Pozna\'{n}-Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@phdthesis{Bloniewski2018,

title = {Zamki rycerskie w ksi\k{e}stwie \'{s}widnickim},

author = {Piotr B\loniewski},

year  = {2018},

date = {2018-01-01},

urldate = {2018-01-01},

address = {Wroc\law},

school = {Wydzia\l Architektury Politechniki Wroc\lawskiej},

note = {praca doktorska napisana na Wydziale Architektury Politechniki Wroc\lawskiej pod kierunkiem Ma\lgorzaty Chorowskiej, wydruk komputerowy w Centrum Wiedzy i Dokumentacji Naukowo-Technicznej PWr},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {phdthesis}

}

@techreport{matrykula1717,

title = {Matryku\la.SJ.1717 = Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen der F\"{u}rstenth\"{u}mber Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung der Weichbilder, wie solches von denen Herren Landes-Aeltesten. Anno 1717. revidiret werden},

year  = {1717},

date = {1717-01-01},

urldate = {1717-01-01},

volume = {243},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

series = {Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 243},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@techreport{matrykula1731,

title = {Matryku\la.SJ.1731 = Personal-Land-Register derer Herren Land-St\"{a}nde und Landsa\ssen in diesigen beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern Schweidnitz und Jauer, nach Ordnung derer Weichbilder},

year  = {1731},

date = {1731-01-01},

urldate = {1731-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu},

note = {Zesp\'{o}\l: Ksi\k{e}stwo \'{S}widnickie, sygn. 245},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

@book{Pilch1978,

title = {Zabytki architektury Dolnego \'{S}l\k{a}ska},

author = {J. Pilch},

year  = {1978},

date = {1978-01-01},

urldate = {1978-01-01},

address = {Wroc\law},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@book{schaetzke_1927,

title = {Schlesische Burgen und Schl\"{o}sser (Iser-Riesen-Waldenburger-Gebirge und Vorberge)},

author = {V. Schaetzke},

year  = {1927},

date = {1927-01-01},

urldate = {1927-01-01},

address = {Schweidnitz},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@collection{\ssapwr_ritterdiernste_1602,

title = {Ritterdienste.SJ.1602 lub APWr Ritterdiernste = Ritterdiernste Inn dem Beyden F\"{u}rstenth\"{u}mbern S: u. Jawer [1602]},

year  = {1602},

date = {1602-01-01},

urldate = {1602-01-01},

address = {Wroc\law},

note = {Archiwum Pa\'{n}stwowe we Wroc\lawiu, alternatywnie "APWr Ritterdiernste"},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch01,

title = {LANDBUCH I = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom I: 1366-1376},

author = {I LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2000},

date = {2000-01-01},

urldate = {2000-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch02,

title = {LANDBUCH II = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom II: 1385-1395},

author = {II LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2004},

date = {2004-01-01},

urldate = {2004-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssLandbuch03,

title = {LANDBUCH III = Landbuch ksi\k{e}stw \'{s}widnickiego i jaworskiego, tom III: 1396-1407},

author = {III LANDBUCH},

editor = {T. Jurek},

year  = {2007},

date = {2007-01-01},

urldate = {2007-01-01},

address = {Pozna\'{n}},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sssrs12_wachter_1883,

title = {SRS XII = Scriptores Rerum Silesiacarum, t. XII: Geschichtschreiber Schlesiens des XV. Jahrhunderts},

editor = {F. Wachter},

year  = {1883},

date = {1883-01-01},

urldate = {1883-01-01},

booktitle = {Scriptores rerum Silesiacarum, Bd. 12},

address = {Breslau},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub01,

title = {SUb I = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. I: 971-1230},

editor = {H. Appelt and W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109853},

year  = {1963},

date = {1963-01-01},

urldate = {1963-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub02,

title = {SUb II = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. II: 1231-1250},

author = {II SUB},

editor = {W. Irgang},

url = {https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205109891},

year  = {1977},

date = {1977-01-01},

urldate = {1977-01-01},

volume = {II},

address = {K\"{o}ln-Graz-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub03,

title = {SUb III = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. III: 1251-1266},

author = {III SUB},

year  = {1984},

date = {1984-01-01},

urldate = {1984-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub05,

title = {SUb V = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. V: 1282-1290},

author = {V SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1993},

date = {1993-01-01},

urldate = {1993-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06,

title = {SUb VI = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. VI: 1291-1300},

author = {VI SUB},

editor = {H. Appelt and J. Menzel and W. Irgang},

year  = {1998},

date = {1998-01-01},

urldate = {1998-01-01},

address = {K\"{o}ln},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\ssSub06b,

title = {SUb IV = Schlesisches Urkundenbuch. Bd. IV: 1267-1281},

author = {IV SUB},

editor = {W. Irgang},

year  = {1988},

date = {1988-01-01},

urldate = {1988-01-01},

address = {K\"{o}ln-Weimar-Wien},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@collection{\sstreblin_1908,

title = {Beitr\"{a}ge zur Siedlungskunde im ehemaligen F\"{u}rstentum Schweidnitz},

author = {M. Treblin},

editor = {M. Treblin},

year  = {1908},

date = {1908-01-01},

urldate = {1908-01-01},

address = {Breslau},

note = {Spis maj\k{a}tk\'{o}w rycerskich 1576 r.},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {collection}

}

@book{werner_1785,

title = {Topographia oder Prodromus Silesiae Volumen III. das ist Representatio und Beschreibung derer St\"{a}dte, Flecken, Cl\"{o}ster, Schl\"{o}sser, Rittersitz, Kirchen, Bethh\"{a}user, G\"{a}rten, Lust und Zier G\"{a}rten, Dorfschaften etc. derer F\"{u}rstenth\"{u}mer: M\"{u}nsterberg mit Frankenstein, Oels, Schweidnitz, Jauer, Trachenberg, Mit den Baronats der Standesherrschaften Wartenberg und Militsch, Wie auch den Kleinen Staaten Freyhan und Sulau (…) Durch (…)},

author = {F. B. Werner},

year  = {1785},

date = {1785-01-01},

urldate = {1785-01-01},

note = {r\k{e}kopis w zbiorach Staatsbibliothek Berlin, oddzia\l Geheimes Staatsarchiv Preu\ssischer Kulturbesitz, HA Schlesien Rep. 135 Handschriften Nr 526/2},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {book}

}

@techreport{wrona2013,

title = {Studium historyczno-konserwatorskie pa\lacu w Wiadrowie},

author = {Wioletta Wrona},

year  = {2013},

date = {2013-01-01},

address = {Wroc\law},

institution = {Archiwum DWKZ, Delegatura w Legnicy, sygn. 5134},

note = {opracowanie Fundacji Otwartego Muzeum Techniki, wydruk komputerowy w archiwum DWKZ, Delegatura w Legnicy, sygn. 5134},

keywords = {},

pubstate = {published},

tppubtype = {techreport}

}

Lokalizacja